ەرتىس بويىندا ەجەلدەن جالعاسقان اتا-بابا ونەرىن زامانعا ساي وركەندەتىپ, تابىس كوزىنە اينالدىرعان ەرجىگىت توقتار ۇلى ەسىمدى جىگىت اعاسى تۇرادى. اتابزەلدەرىن جاساۋدىڭ حاس شەبەرى. ەرجىگىتتىڭ قولىنان شىققان ەر-توقىم ەلىمىز تۇرماق, كەيبىر شەت مەملەكەتتەرگە تاراپ كەتكەن.
ات ابزەلدەرىن جاساۋ – ەرجىگىت توقتار ۇلىنىڭ كۇندەلىكتى كاسىبى. ول اتا-بابادان قالعان ۇلىق ونەردى دامىتىپ قانا قويماي, ونى ۇلكەن كاسىپكە اينالدىرىپ وتىرعان جان. ءارى مۇنىسىن الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراتىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءىزباسارلار دايىنداپ جاتىر. بۇگىندە شەبەردىڭ تيك-توكتاعى پاراقشاسىنا 10 مىڭنان استام ادام جازىلعان. ايتۋىنشا, جازىلۋشىلارىنىڭ دەنى وتانداستارىمىز. بۇعان قوسا, تمد مەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى دا ونىڭ ءار سالعان بەينەجازباسىن, ونلاين ەفيرلەرىن قالت جىبەرمەيدى. قازاقتىڭ ات ابزەلدەرىن جاساۋ, سونىڭ ىشىندە ەر شابۋ, ەر-توقىم قۇراستىرۋ كوبىنە تاڭسىق دۇنيە. الەۋجەلىنى جاعالاعان جۇرت ەرجىگىتتىڭ ونەرى ارقىلى قازاقتىڭ قولونەرىمەن وسىلايشا كەڭىنەن تانىسىپ جاتىر.
«مەنى ادامدار ەر-توقىم جاسايتىن شەبەر رەتىندە كوبىرەك تانيدى. سەبەبى قولىمنان شىققان ەر-توقىم مەن نوقتا, وزگە دە اتابزەلدەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق دەرلىك وڭىرىندە بار. ارنايى تاپسىرىسپەن جاساتىپ, شەتەلدىك قوناقتارعا سىيعا تارتقاندار, حالىقارالىق كورمەلەردە تانىستىرعاندار دا كەزدەسەدى. قازاقتا ەرتەدە ەردىڭ 35 ءتۇرى بولعان دەسەدى. بىراق ونىڭ كوبى بۇگىندە قولدانىلمايدى. ءبىزدىڭ ارقا جەرىندە كەڭىنەن تارالعان ء«ۇيسىن ەر» («قۇراندى ەر») وتە قولايلى. ونى سالت اتپەن ساپارعا شىققاندا, كوكپارعا شاپقاندا دا پايدالانادى. الدىڭعى بولىگىنە ارقان بايلاپ, وزگە دە زاتتاردى ءىلىپ قويۋعا ىڭعايلى. بۇدان بولەك, قۇسمويىن, ارعىن, كەرەي, نايمان, ايباس, ت.ب. ەر-توقىم تۇرلەرى كەزدەسەدى. ارعىن ەر مەن نايمان ەر ۇقساس, تەك نايمان ەردىڭ كولەمى ۇلكەندەۋ. ەرتەدە سوڭعى اتالعان ەكەۋىن جاۋىنگەرلىك ەر دەپ تە اتاعان. سەبەبى العى قاسى بيىك, ات ۇستىندەگى ادامنىڭ كىندىكتەن تومەنگى جاعىن ساداق وعىنان قورعاعان. ەردىڭ بۇركىتشىلەر مەن ساياتشىلارعا ارنالعان تۇرلەرى دە بار. مىسالى, مىناۋ دايىنداپ جاتقان ەردىڭ بىرىنە بۇركىتتىڭ بالداعىن ورنالاستىرۋعا بولادى. العى قاسى سوعان لايىقتالىپ جاسالدى», دەپ اڭگىمەسىن باستادى شەبەر.
ەرجىگىت توقتار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەردىڭ قاڭقاسى نەگىزى 5 بولشەكتەن تۇرادى: العى قاس, ارتقى قاس, ەكى جاق قاپتالى, بەلاعاش. كەيبىرى ەردى تۇتاستاي شابادى. ال ەندى بىرەۋلەر بەستەن دە كوپ بولىكتەن قۇرايدى. كوپ شەبەرلەر قاپتال اعاشتارىن وگىز تەرىسىمەن كوندەيدى. وگىز تەرىسىنىڭ قالىڭدىعى شامامەن 3,5-4 مم. ءارى مۇنداي وڭدەلگەن تەرىنىڭ باعاسى دا قىمبات. كوپ شەبەرلەر توقىم مەن بەلاعاشقا جۇقا تەرىنى پايدالانادى. ونىڭ ساپاسى مەن قۇنى سوعان سايكەس تومەن باعالانادى. بىلعارىنى ەلىمىزدەگى تەرى وڭدەۋ زاۋىتتارىنان, بەلارۋس ەلىنەن الدىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. تۇركيا ەلىنىڭ شيكىزاتى ساپالى بولعانىمەن, باعاسى قىمباتتاۋ. سوندىقتان ەردى كاسىپ كوزىنە اينالدىرعان شەبەرلەر كوبىنە تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي ماتەريالداردى پايدالانادى. جىلقى شارۋاشىلىعىن ۇستايتىندار, ات سپورتىنىڭ اۋەسقويلارى بۇگىندە «شارۋا ەرىنە» كوبىرەك تاپسىرىس بەرەتىن كورىنەدى. ول جايداقتاۋ, قازاق ەرىندەي ەمەس, الدىڭعى قاسى تومەن كەلەدى.
«ەردىڭ قاڭقاسى قايىڭ اعاشىنان جاسالادى. ونى كەيدە ءوزىم دايىندايمىن, كەيدە اعاش شەبەرلەرىنە شاپتىرىپ الا سالامىن. ەر-توقىمنىڭ اسا ىڭعايلى بولۋى, ءسان-سالتاناتىنىڭ جاراسۋى زەرگەرلىك جانە تىگىنشىلىك ونەردىڭ ءوزارا بىتە قايناسىپ جاتۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل ونەر تۇرلەرىن كەڭىنەن مەڭگەرىپ العانمىن. اتام بايمۇحامەت كەزىندە ۇجىمشاردىڭ تەمىر ۇستاسى بولسا, اكەم توقتار – اعاش شەبەرى. بۇل ونەر ماعان دا قوندى. العاش اعاشتان دومبىرا شابۋدى ۇيرەندىم. ال ەر-توقىم قۇراستىرۋمەن 10 جىل بويى شۇعىلدانىپ كەلەمىن. ەستە قالعان تاپسىرىستىڭ ءبىرى – ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ 220 جىلدىق تورقالى تويىنا ارنايى جاساعان, ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن ەر-توقىم. وعان مەتسەناتتار تاپسىرىس بەرىپ, كەيىن مۋزەيگە تارتۋ ەتتى. قابانباي باتىردىڭ 330 جىلدىعىنا ارنالعان تويدا قىزىلوردا ءوڭىرى دە قىمبات ماتەريالدارمەن زەرلەنگەن ەر جاساتتى. بۇلاردىڭ بارلىعى ايباس ەرلەر ەدى», دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن شەبەر.
ايتۋىنشا, ونىڭ قولىنان شىققان ەر-توقىمنىڭ ەڭ ارزانى – 800 مىڭ تەڭگە. ەڭ جوعارى باعالانعانى 2,5 ملن تەڭگە بولىپتى. قىمبات تاپسىرىستار ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر ءتۇسىپ تۇرادى. ەردىڭ بىرەۋىن جاساۋعا شامامەن ءبىر-ءبىر جارىم ايداي ۋاقىت جۇمساپ, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ بارلىق قالاۋىن ەسكەرۋگە تىرىسادى ەكەن.
«نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىلەر – ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن. ەر-توقىم جاساۋشىلاردىڭ دەنى وڭتۇستىكتە تۇرعانىمەن, مەنىڭ قولىمنان شىققان دۇنيەلەرگە قۇمارتۋشىلار بارشىلىق. ءار ابزەلگە بار جيعان-تەرگەن ونەرىمدى سالامىن. بىلعارىنى باپتاپ كەسۋ, ورنەكتەۋ, قاپتال مەن توقىمعا قاپتاما ماتەريالداردى شەگەندەۋ, كۇمىستى ەرىتىپ, سوزۋ, ورنەك ءتۇسىرۋ, توقىمدى, جۇگەرىنى بىركەلكى تىگىسپەن ادىپتەۋ – بارلىعى اسىقپاي جاسالاتىن شارۋا. ارقايسىسىنىڭ ءتۇسى, ءپىشىنى, ورنالاسۋى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ تۇرماسا, سىرت كوزگە تۇرپايى كورىنەدى. سوندىقتان بۇل جەردە سۇلۋلىق ۇيلەسىمىن كورە ءبىلۋ دە بۇلجىماس شارتتىڭ ءبىرى. قازىرگى كۇنى پاۆلودار مەن اباي وبلىستارى اۋماقتارىندا مۇنداي ەر-توقىمدى مەنەن وزگە كاسىبي تۇردە جاسايتىن شەبەر جوق ەكەنىن بايقايمىن. مۇمكىن جۇرت اراسىندا ونەرى ەلدەن اسقان شەبەرلەر بار شىعار, بىراق ولاردىڭ دۇنيەسى كوزگە تۇسپەيدى. بۇعان قوسا جاساعان دۇنيەلەرىمدى ەل ىشىندەگى ءتۇرلى كورمەلەرگە ءجيى اپارامىن. تۇركياعا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە كورمەگە شاقىردى, بىراق بارۋعا مۇمكىندىگىم بولمادى», دەپ قوستى ول.
ەرجىگىت نارىقتىڭ زاڭىمەن جۇرەتىن ازامات. تانىستارىنان, وزگە ارىپتەستەرى مەن جىلقى شارۋاشىلىعىندا جۇرگەندەردەن ات ابزەلدەرىنە قاتىستى سوڭعى جاڭالىقتاردى ۇنەمى سۇراستىرىپ وتىرادى. سوڭعى جىلدارى وتاندىق نارىقتا ات سپورتىنا ارنالعان نوقتاعا سۇرانىس كوبەيگەنىن بايقاپ, سپورتتىق نوقتانى كوبىرەك جاساي باستاپتى. نەگىزى سپورتتىق نوقتانىڭ الەم بويىنشا بەكىتىلگەن ستاندارتتارى بار, ەنى ايتارلىقتاي جۇقا, جەڭىل, اۋىزدىق تەمىرىنىڭ ءىشى قۋىس بولۋى كەرەك (سالماعىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن). پاۆلودارلىق شەبەر بۇل تالاپتاردىڭ بارلىعىن ورىنداپ وتىر. ونىڭ اتالعان نوقتالارعا ءوز تاراپىنان قوسقانى – اربىرىنە قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىن سالادى. ۇلتتىق ناقىشتاعى مۇنداي نوقتالار الىستان مەنمۇندالاپ, سايگ ۇلىكتىڭ كەلبەتىن اشپاسا, سىيقىن بۇزبايتىنى انىق.
اتاپ وتەرلىگى, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى قولونەرشىلەرگە قولداۋ بولسىن دەپ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر شەبەرحانالار ۇيىمداستىرعان. ەرتىس-بايان وڭىرىندە دە مۇنداي ۇسىنىس بولعان ەدى. الايدا ەرجىگىت توقتار ۇلىنا ۇسىنعان عيمارات كوڭىلدەن شىقپاپتى.
«اياداي عانا 18 شارشى مەتر بولمەدە ءوزىڭىز جانە تاعى ەكى شەبەر جۇمىس ىستەيسىزدەر دەگەن تالاپ قويدى. ستانوكتارىم, قۇرال-سايماندارىم مۇنداي الاڭعا سىيمايتىنى انىق. سىپايى تۇردە باس تارتتىم. مەملەكەت تاراپىنان قولونەرشىلەردى قولداۋ ءىس-شارالارى جاسالىپ جاتىر دەپ ەستىپ قالامىن. بىراق ات ابزەلدەرىن جاسايتىن شەبەرلەر ونداي مۇمكىندىكتەن ادا», دەپ قىنجىلدى.
ءسوز سوڭىندا ەرجىگىت توقتار ۇلى ەر-توقىم جاساۋ ونەرى اسا توزىمدىلىكتى قاجەت ەتەتىنىن جەتكىزدى.
«ماشاقاتى مول كاسىپ, ءارى كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. كەيدە ءسال ءبىر دەتال كوڭىلدەن شىقپاسا, تۇتاستاي بولىكتەردى قايتادان ايىرباستاۋعا تۋرا كەلەدى. شابىت جۇرمەسە, جاساعان ەردىڭ ءسانى دە كەلىسپەيدى. سوندىقتان اتا-بابامىزدىڭ بۇل كاسىبىن باستاپقىدا ءتاۋىر باستاپ, ورتا جولدا تاستاپ كەتكەن تالاي ازاماتتى كوردىم. نارىقتىڭ سۇرانىسىنا ساي يكەمدەلۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەينەجازبالاردان شەتەلدىك شەبەرلەردىڭ بارماق باسىنداي زاتتى كەسىپ, جونۋ ءۇشىن قانشاما زاماناۋي ستانوكتار, قۇرالدار پايدالاناتىنىن بايقايمىز. تەحنولوگيالىق مۇمكىندىك ادام قولىمەن جاسالاتىن جۇمىستىڭ كوپ بولىگىن ەڭسەرەدى. ونداي ستانوكتار مەن تەحنولوگيا جاقىن ارادا ەر-توقىم جاساۋ ونەرىنە دە ەنەتىنىنە كۇمانىم جوق. ەڭ باستىسى, كونە مەن جاڭاشىلدىقتى ساباقتاستىرا بىلگەن ابزال», دەپ قورىتتى ءسوزىن ەرجىگىت.
پاۆلودار وبلىسى