جىل باسى مەن جىر ءباسى

97 جاستاعى قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ابىزى, بايان باتىردىڭ التىنشى ۇرپاعى زەينوللا ولجاباەۆ اقساقال اشىپ بەرگەن بۇل ايتىستىڭ ەرەكشەلىگى – مۇندا سۇرە, تۇرە, قىز بەن جىگىت, قايىم ايتىسى تۇرلەرى ناسيحاتتالىپ, جىرشى-تەرمەشىلەر, ءانشى-كۇيشىلەر ونەر كورسەتتى. ايتىسقا سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ كوماندالارى شىقتى. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, ايتىستىڭ اقتاڭگەرى ءجۇرسىن ەرمانوۆ, ايگىلى جىرشى الماس الماتوۆ, بەلگىلى كۇيشى تۇرار الىپباەۆ, اتاقتى ءانشى ايتبەك نىعىزباەۆ جانە اقىندار سەرىك قاليەۆ پەن ريگا وناەۆا بولدى. بۇرىن قازىلار القاسىنا كاسىبيلەر ەمەس, جەرگىلىكتى جۋرناليستەر اراسىنان بەلگىلى ادامدار مەن بەلسەندى تۇلعالار تاڭدالاتىن. بۇل جولى كونكۋرسقا تۇسكەن ءار ونەر­گە وسى سالانىڭ ءوز ماماندارى باعا­سىن بەرىپ, ناعىز كاسىپقويلار سارالادى.

ءسوز سايىسىن بەلگىلى ايتىس­كەر اقىن, ءماجىلىس دەپۋتاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى امانجول ءالتاي جۇر­گىزىپ وتىردى. ايتىستىڭ جاڭا فورماتى جۇرتتى جالىقتىرمادى. الدىمەن ءار كوماندانىڭ مۇشەلەرىن جاس تالاپتار تانىس­تىردى. سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان كومانداسىن 13 جاستا­عى سۇلتان جارقىن ۇلى, ال شقو كومانداسىن 15 جاستاعى بەك­بولات ەرقۇلان تىلدەرى جەتكەنشە كوركەمدىكپەن جەتكىزدى. قىزىل­جارلىقتاردىڭ كاپيتانى – سەگىز سەرى اتىنداعى حالىق اسپاپ­تارى وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قايىرلى عافۋروۆ, ال التايلىقتاردىڭ باسشىسى بەلگىلى اقىن سەرىك قۇسانباەۆ بولدى. جاس ۇلاندار ولاردىڭ ونەردەگى جەتىستىكتەرىن تالماي جەتكىزدى.

سۇرە ايتىسقا سولتۇستىك قازاقستان اتىنان بەلگىلى اقىن جۇمابەك راحيموۆ, شىعىسقازاق­ستان­دىقتار اتىنان اردابەك اقبابا ۇلى شىقتى. ەكەۋىنىڭ دە ونەرى وسال ەمەس. ايشىقتى تىركەستەر ەكى جاق­تان دا اعىلىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە جۇمابەكتىڭ «كۇن نۇرى مەن اي نۇرى شاعىلىپ, ەسىلىم جاتىر انە ك ۇلىپ اعىپ», دەسە اردابەك «مارجانداي جىرلارىمدى مەن توگەيىن, جەرىندە ماعجانداي مارعاسقانىڭ» دەگەن ادەمى ۇيقاستار حالىقتى ءتانتى ەتتى. بىراق جۇمابەكتىڭ اسكەري ادام ەكەنىن ەسكە العان اردابەك جاس ساربازداردىڭ اراسىندا بولىپ جاتاتىن وعاش قىلىقتار تۋرالى ايتىپ, ونىڭ باسىن كوتەرتپەي تاس­تادى. جۇمابەك بۇل سىنعا قارسى تۇششىمدى جاۋاپ تابا الماي قالعان كەزدەرى كوپ بولدى. الايدا قازىلار القاسى ەكى اقىننىڭ ونەرىن تەڭ دەپ باعالادى.

وسىدان ءارى ايتىس پەن باسقا ونەرلەر ارالاسىپ وتىردى. سول­تۇستىكتەر كومانداسىنىڭ مۇشەسى مەيرامگۇل زدۋلينا اقجار وڭىرىنە كەڭ تارالعان «ايسارى-شورمان» جىرىن ادەمىلەپ ورىنداپ بەردى. ال ءتۇبى تارباعاتايلىق اۋدانبەك جۇماباي قىتاي قازاقتارىنىڭ ماقامىمەن مۇڭلى جىر توكتى. وسىدان ءارى قىزىلجارلىق حابدوللا مەن وسكەمەندىك قۋانىش ەركىن ۇلى تۇرە ايتىسقا شىقتى. بۇل ايتىستىڭ ءمانى قارسىلاستار ءبىرىنىڭ ايتقان ويىن ەكىنشىسى جالعاستىرىپ, ءىلىپ اكەتۋگە سايادى. بۇل سايىستا دا ەكى جاق تەڭ ءتۇستى.

ونەر كەشىنىڭ ەڭ ۇلكەن جاڭا­لىعى كۇيشىلەر جارىسى ەدى. دوم­بىرالارىنان ادامنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان كۇي توگىلگەن ەكى ونەرپاز ءبىرى باستاعان كۇيدى ورتان بەلىنەن ەكىنشىسى جاڭىلماي جالعاستىرىپ وتىردى. تاڭداعان كۇيلەرى دە, ورىنداۋ شەبەرلىكتەرى دە تىڭدارمانداردى شابىتتاندىردى. ەڭ سوڭىندا ەكەۋى قوسىلىپ «ادايدى» اڭىرات­قاندا كۇي قۇدىرەتىنە ءتانتى بولعان كورەرمەندەر ورىندارىنان تۇرىپ كەتە جازدادى. ەكى كۇيشى دە ەڭ جوعارعى ون ۇپايدان الدى.

سولتۇستىكتەگى ايتىستىڭ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن شەبەر ۇيىم­­­داس­تىرۋشى جارقىن جۇ­پار­حان مەن التايدىڭ ار جاعى­نان كەلىپ, وسكەمەننىڭ نامىسىن قورعاعان گۇلجان ىقىلاس قانداسىمىز قىز بەن جىگىت بولىپ ايتىستى. ۇتىمدى ازىلدەر, ورىندى تالاپتار بولعانىمەن, بۇل ەكى اقىن تولىق اشىلا المادى. جارقىن سولتۇستىكتىڭ اسەم كولدەرىن اي­تىپ, قانداسىمىزعا وسىندا قال, ساۋمالكولگە, كىشكەنەكول, قاي­رانكولگە, ماعجاننىڭ ساسىق­كولىنە اپارام دەگەنىنە گۇلجان قازىر ولار قاتىپ جاتقانىن ايتىپ, «مۇزتاۋدان كەلگەن قىزدى مۇز ۇستىندە ۇيىقتاتايىن دەپ پە ەدىڭىز» دەپ اداماتا مەن حاۋانىڭ مۇز ۇستىنە كەزدەسكەندەرىن مەڭزەپ, جول تاۋىپ كەتتى... قازىلار ەكەۋىنە دە بىردەي باعا قويدى.

ايتىستىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – قايىم ايتىس. مۇندا اقىندار ءبىرى باستاعان جولدارعا ۇيقاستى ەكىن­­شىسى مانىمەن دە, مازمۇنىمەن دە جالعاستىرىپ اكەتۋى كەرەك. قىزىلجارلىق جاس اقىن دياس اياعان بۇگىنگى تاڭدا ايتىستىڭ حاس شەبەرىنە اينالعان سەرىك قۋانعانعا دەس بەرمەي, تەڭ ءتۇستى.

تەڭ ءتۇسىپ كەلە جاتقان ەكى جاق كومان­دالارىنىڭ جەڭىسىن ان­شى­­لەردىڭ ونەرى شەشتى. وسىعان دەيىن كوكشەتاۋ قالاسىندا وتكەن «ارقا اۋەندەرى» جانە اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ء«ان-داريا» باي­قاۋلارىنىڭ باس جۇلدەگەرى, كۇمىس كومەي ءانشى قىزىلجارلىق ءبىرجان ەسجانوۆ قارسىلاسى قۋانىش ورالباەۆقا دەس بەرمەي, ءبىر ۇپايمەن جەڭىپ كەتتى. وسى ءبىر ۇپاي ەكى جاق كومان­دالارىنىڭ جەڭىمپازىن انىقتادى. ءسويتىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ كومانداسى ايتىستىڭ كەلەسى اينالىمىنا شىعىپ, ەندى 15 ساۋىردە استانا قالاسىنىڭ كومانداسىمەن سىنعا تۇسەدى.

ايتىسقا قاتىسقان اقىنداردىڭ بارىنە 500 مىڭنان, اتسالىسقان  ونەرپازدارعا 250 مىڭ تەڭگەدەن اقشالاي سىيلىق تابىستالدى.

پەتروپاۆل