بۇگىندە بىزگە ءداستۇرلى وتباسىلاردىڭ ازايۋى سەبەبىنەن پايدا بولاتىن اۋىر سالدارلاردى زەرتتەۋ, زەردەلەپ-تالداۋ وتە ماڭىزدى. زەرتتەۋ نىساندارى رەتىندە ەۋروپانىڭ بىرقاتار مەملەكەتىن, سونداي-اق, ءوز ەلىمىزدەگى اتالعان ماسەلە تۇرعىسىنداعى احۋالدى قاراستىرۋعا ابدەن بولادى. وسى باعىتتاعى تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ۇلتتىق بايانداما جاسالۋىنا مەملەكەت باسا نازار اۋدارسا, ءبىز بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزعا قاتىستى اسا ماڭىزدى قاجەتتىلىكتەردىڭ ناق ءوزىن انىق كورگەن بولار ەدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە الداعى ۇلتتىق ماقسات-مىندەتتەرىمىزدى بەلگىلەۋدە ۇلكەن كومەگىن تيگىزەرى ءسوزسىز...
ەلىمىزدە ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋدىڭ ونكۇندىگى باستالىپ كەتتى. مادەني-رۋحاني قازىنالارىمىزدىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىن ايشىقتاپ كورسەتەتىن وسى ونكۇندىكتىڭ ءبىرى – 16 ناۋرىز – «شاڭىراق كۇنى» دەپ بەلگىلەنگەن. قايىرىمدىلىق پەن مادەني ءىس-شارالارعا, سالت-داستۇرلەر مەن ىزگىلىكتى باستامالارعا, وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا, ۇرپاق تاربيەسىنە باسىمدىق بەرىلىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدە ارنايى «شاڭىراق كۇنىنىڭ» اتالىپ ءوتۋى ۇلكەن ماڭىزعا يە. قازاق حالقىندا شاڭىراق – وتباسى ۇعىمىنىڭ ءبىر بالاماسى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىرعى 15 ناۋرىزدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» ۇعىمىنا ەكپىن ءتۇسىرىپ, وسىناۋ ءمان-ماعىناسى تەرەڭ ءۇش تاعاندى ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەسىن بيىكتەتىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسۋىمىزدىڭ, وزىق مەملەكەتتەر كوشىنە ىلەسىپ, تابىستى, ىقپالدى ەل بولۋىمىزدىڭ كىلتى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. دەمەك, قازاقى تانىمداعى شاڭىراق, وتباسى, ادال ادام – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. بالالار مەن جاستاردى تاربيەلەپ, ولاردىڭ بويىنا وسى وزىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك.
پرەزيدەنت ءوز ءسوزىن ساباقتاي كەلىپ: «ادال ازامات دەگەنىمىز – جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جانە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن ادام. ياعني, ادالدىق پەن ادىلدىكتى بارىنەن بيىك قويادى. وزىق ويلى ۇلت بولۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام سانا-سەزىمىن وزگەرتىپ, جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىرۋى كەرەك. ءاربىر ادام «ادال ازامات» دەگەن اتقا لايىق بولسا, ەلىمىزدە ءادىل قوعام ورنايدى», دەگەن ەدى.
ادال ادام – قوعامنىڭ باستى قۇندىلىعى. ءاربىر ادام ءومىرىن ءماندى دە ءساندى ەتۋ ءۇشىن كۇرەسەدى. وسى كۇرەس جولىندا اركىم ءوز باعىتىن ايقىنداپ, ۇشپاققا شىعۋ قامىنا كىرىسكەندە قاتەلەسپەۋى ءتيىس. بۇل تۇستا قاتەلىكتەرگە بوي الدىرۋ ادىلەتتى تۋ ەتۋ, ادال ادام بولۋ ءومىردىڭ نەگىزگى ءمانى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيتىنىمىزدەن تۋىنداپ جاتاتىنىن ءبىلۋىمىز كەرەك-اق.
ادامنىڭ العاش بايىپتى, ماعىنالى, تىڭعىلىقتى تاربيە الاتىن ورنى – ءوز وتباسى. سوندىقتان دا بولار, قازاق حالقى وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونىڭ وزەگىندەگى بارلىق قۇنارلى ءناردى پەرزەنتتەرىنىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدى بەرىك ۇستانعان. وتباسىندا دۇرىس تاربيە العان بالا – بولاشاقتا ادال, ەلگەزەك, اتا-اناسىنا مەيىرىمدى, اعايىن-تۋىسىنا جاناشىر, ەلىنە پايدالى, ۇرپاعىنا جاقسى تاربيە بەرە الاتىن, ءوز ورتاسىن دۇرىس جولعا باعىتتاۋ قامىن جەيتىن ازامات بولىپ شىعادى.
وتباسىندا بەرىلگەن دۇرىس تاربيە – ادام بولمىسىنىڭ تەمىرقازىعى, التىن دىڭگەگى, بەرىك ۇستىنى. ادام وتباسى تاربيەسىن ول قانداي بولسا دا بالاڭ, جاس كەزىندە الادى. دەمەك, وتباسىلىق ءتالىم-تاربيە جاقسى نە جامان بولسىن قانعا جاستاي سىڭەدى. قانعا سىڭگەن دۇنيە سانادان, جۇرەكتەن ەش وشپەيدى. جادتا ساقتالىپ قالاتىن وڭدى تاربيە اداسۋلاردان, قاتەلىكتەرگە ۇرىنىپ قالۋدان ساقتاۋشى كۇشكە يە. ال بۇرىس, كەسىرلى تاربيە جارعا قۇلاۋدىڭ, ءسۇرىنۋدىڭ, وپىنۋدىڭ, قارعىس ەستۋدىڭ باستاۋ كوزى.
قازاق جاقسى ازاماتقا «اتاسىنا راحمەت» دەپ جاتادى. بۇل – الگى تۇزىك ادامعا, ودان دا بۇرىن ونى تاربيەلەگەن ادامعا ريزالىق ءبىلدىرۋ, جوعارى باعا بەرۋ. ال كەساپاتتى جامانعا «اتاسىنا لاعىنەت» دەلىنەدى. بۇل – الگى جامانعا عانا ەمەس, وعان تاربيە بەرۋگە قاقىلى بولعان, بىراق مۇمكىندىگى بولا تۇرا دۇرىس جول كورسەتە الماعان, وڭدى اقىل-كەڭەس, تالىممەن سۋسىنداتپاعان ادامعا قاراتا ايتىلعان جاعىمسىز ءسوز. وسى ارادا توقتالا كەتۋىمىز كەرەك, قازاق ۇرپاعىنا تاربيەنى جاقسى ادام بولسىن دەپ قانا ەمەس, ءوزى وزگەدەن لاعىنەت ەستىمەۋى ءۇشىن دە بەرگەن. پەرزەنتتىڭ قانداي ادام بولماعى ونى تاربيەلەۋشى اتا-انا ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
وتباسىلىق تاربيەگە جۇرە كەلە باسقا ورتالاردىڭ ىقپالى ارالاسا باستايدى. ياعني, ادام ءوزىنىڭ كوپ ءجۇرىپ-تۇراتىن ورتاسىنىڭ, كوشە تاربيەسىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلا كەتۋگە جاقىنداي ءتۇسۋى مۇمكىن. وعان بۇل كەزدە جاقسى مەن جاماندى, اسىل مەن جاسىقتى اجىراتا ءبىلۋ مەحنات-مىندەتى جۇكتەلەدى. وسى كەزدە وتباسىلىق تاربيە شەشىم قابىلداۋدا نەگىزگى ءرول اتقارادى. العان تاربيەسى جاقسى بولسا, دۇرىس باعىتقا مويىن بۇرادى. ال ماڭدايىنا جازىلعانى ءارسىز تاربيە بولسا, تەرىس جولعا بەت بۇرىپ كەتۋى مۇمكىن.
«وتان – وتباسىنان باستالادى». «وتباسى – شاعىن مەملەكەت». مەملەكەت وتباسىلاردان قۇرالادى. مەملەكەتتىڭ مىقتى بولماعى وتباسىلارعا دا بايلانىستى. قۋاتتى ەل بولۋدا ەڭ ماڭىزدىسى – وتباسى قۇندىلىقتارىن جوعارى قويعان قوعام قالىپتاستىرۋ. بۇگىندە ءداستۇرلى وتباسىلار كەمىپ كەتكەن مەملەكەتتەر بار. بۇل داۋلەتتەر دەموگرافيالىق ءوسىم باياۋلاپ نە توقتاپ, سىرتتان كەلۋشىلەر ەسەبىنەن قاتارلارىن تولىقتىرىپ ءارى شارۋالارىن سولاردىڭ كۇشىمەن ءبىتىرىپ كۇن كورۋدە. بۇل شىن مانىندە ۇلكەن ۇتىلىس – مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن كوپتەپ قان ارالاستىرۋى. مۇنىڭ سوڭى ۇلت كەلبەتىنىڭ, بولمىسىنىڭ, قانىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلەدى. ءدىن مەن ءتىل ء«ومىر سۇرە بەرەر», بىراق ءدىل جويىلىپ, تەك وزگەرىپ, قان سۇيىلادى.
ۇلتىمىز وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا قاشان دا زور ءمان بەرگەن. سوندىقتان بولار, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلسەك تە» ۇلتتىق كەيپىمىزدەن, ءدىل, ءتىل, ءدىن اتتى ءۇش تاعاندى قۇلاتپاي, سونىڭ وزەگىنەن ءنار الىپ, رۋحتانىپ, ەل بولىپ ەڭسە تىكتەپ كەلەمىز.
ءبىز ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى باستى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىراتىن حالىقپىز. وسىناۋ ولشەۋسىز بايلىعىمىزدى ساقتاۋ, قورعاۋ, بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاۋدىڭ نەگىزگى ءمانى ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىمىزدى, تانىم-تۇسىنىگىمىزدى, كەيىپ-كەلبەتىمىزدى, ەرەكشەلىكتەرىمىزدى, بارلىعىن جيناقتاپ ايتقاندا قازاقىلىعىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىزدا. ونسىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءمان-ماڭىزى سالماقسىزدانادى, كۇڭگىرتتەنەدى – ەل رۋحسىز, ءتۇپ-تامىرسىز ادامدار بىرلەستىگى عانا, اتامەكەن اس ءىشىپ, اياق بوساتار, تەك كۇنكورىس جاسايتىن, تىرشىلىك ەتەتىندەردىڭ كەڭىستىك-مەكەنى عانا بولىپ قالادى. بۇعان جول بەرمەۋدىڭ جالعىز دا بىرەگەي جولى بار, ول – قازاقى تانىم-تۇسىنىكتەگى ءداستۇرلى وتباسىلاردى قوعامنىڭ تەمىرقازىعى, باستى قازىناسى, تىرەگى رەتىندە قاراستىرىپ, ۇلگى ەتۋ, ناسيحاتتاۋ, رۋحاني جانە ماتەريالدىق تۇرعىدا قولداۋ. ويتكەنى, مۇنداي وتباسىلاردا نەگىزىنەن ءىشى دە, سىرتى دا قازاقى, ءوز ۇلتىن ماقتان ەتەتىن, بۇل ماقتانى وتانشىلدىق, ۇلتشىلدىق رۋحتا جەتىلۋىنە جەتەلەيتىن, ۇشقاندا ۇيادا كورگەنىن ىلەتىن ازاماتتار ءوسىپ شىعادى. سوندىقتان دا قازاقى ءداستۇرلى وتباسىلاردى ۇلتىمىزدىڭ باستى رەسۋرسى ساناۋدىڭ وزەكتىلىگىنە نازار اۋدار قاجەت-اق. بۇل رەسۋرستى ساپالى ۇلت بولۋىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى دەپ تە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزى جونىندە از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. دۇرىس-اق. بىراق ايتىلۋ بولەك تە, ونى يگىلىككە اينالدىرۋ, وسى تۇرعىداعى ءسوز بەن ءىستى بىرىكتىرىپ, وڭ ناتيجەگە قول سوزۋ باسقا. سوندىقتان, وتباسى قۇندىلىقتارىن قولداۋ, ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى ناۋقاندىق نەمەسە ءالسىز شارالارعا يەك ارتىپ, سوعان توقمەيىلسىپ وتىرا بەرمەي, ناقتى, دالىرەگى ومىرشەڭ, وزەگىندە قوزعالىس-بۇلكىل بار, مورالدىق, ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىنتالاندىرۋ, كوتەرمەلەۋ جاعى بارىنشا قامتىلعان باعدارلاما, جوسپار – اۋقىمدى جوبا قولعا الىنۋى ءتيىس. مۇنى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ شارالارىنىڭ ءبىرى دەپ ەمەس, تۇپتەپ كەلگەندە تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ, باياندى ەتۋ, ءمانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاسالعان قادام دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى جان-جاقتى قورعاۋ, ماڭىزىن كوتەرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە رۋحاني ينۆەستيتسيانى مەملەكەتتى قۇراۋشى نەگىزگى قۇرام ءداستۇرلى وتباسىلاردان, ونىڭ قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتۋ, دامىتۋ, ناسيحاتتاۋ ىسىنەن اياماۋ كەرەك.
ناۋرىز تۋار الدىندا ءبىر كۇندى «شاڭىراق» دەپ بەلگىلەۋدە وسىنداي ءمان بار دەپ تۇسىنەمىز. ناۋرىزدا « ۇلىس وڭ بولسىن» دەپ باتا بەرىلەدى. ۇلىس ءسوزى وتان, مەملەكەت دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دەمەك ءبىر شاڭىراق استىنداعى وتباسى دا, وتان دا باقىتتى بولۋعا ءتيىس.