قازاق قاشاننان كەڭدىگىمەن, ەلدىگىمەن, سان بوياۋلى سالت-داستۇرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن ناقىشتايتىن قانعا سىڭگەن قاسيەت, ادەت-عۇرىپتار بويتۇمار سىندى سان عاسىردان بەرى جاساپ كەلەدى. اسىرەسە كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ, سامارقاننىڭ كوك تاسى ءجىبيتىن, قازان وتتان تۇسپەيتىن, جەر-انا بۋسانىپ, تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرەتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ تاريحي ءھام ۇلتتىق ماڭىزى وراسان. قازىرگىدەي جاڭا زامانعا, جاڭا قوعامعا, جاڭا ۋاقىتتىڭ اعىسىنا ساي داستۇرگە اينالعان مەرەكەنىڭ دە جالپىحالىقتىق سيپاتى وزگەرىپ كەلەدى. جاھاندانۋ كەزەڭىندە مۇنداي وزگەرىستەردىڭ بولۋى دا زاڭدىلىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر اتىراۋ اتىرابىندا وتكەن «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوپتەگەن ەلدىك ماسەلەنى ءسوز ەتتى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن قۇندىلىققا ايرىقشا توقتالدى.
«ەندىگى ماسەلە – ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتۋ. مەن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن بۇكىل ەل بولىپ جاڭاشا اتاپ وتەتىنىمىزدى ايتتىم. جاقىندا وسىعان بايلانىستى ارنايى تۇجىرىمداما قابىلداندى. ارينە, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىمەن بىرگە قارسى الاتىن جاڭا جىل مەرەكەسىنەن باس تارتپايمىز. بىراق ءاز ناۋرىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, مازمۇنىن بايىتا تۇسەمىز. مىسالى, كورىسۋ كۇنىنەن باستالاتىن مەيرام كەزىندە ءار كۇننىڭ ءوز اتاۋى بولادى. سونىڭ ءبىرى ۇلتتىق كيىم كۇنى دەپ اتالادى. باسقا جۇرت قازاقتى كيىمىنەن تانيتىن بولۋى كەرەك», دەپ ايتقان ەدى.
وسى جيىندا پرەزيدەنت ۇلتتىق مەرەكەنى تويلاۋدىڭ جاڭاشا ءتاسىلىن قاراستىرۋدى تاپسىرعان ەدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا «ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى» ۇكىمەت قاۋلىسىن ازىرلەدى. تۇجىرىمداماعا سايكەس كورىسۋ كۇنىنەن باستالعان ۇلىق مەرەكە ون كۇن تويلانىپ, تازالىق كۇنىمەن تۇيىندەلدى.
ءيا, پرەزيدەنت ايتقانداي, ناۋرىز – ەلدىكتىڭ ءداستۇرى, جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ ءرامىزى. قازىر زامان وزگەردى, سوعان بايلانىستى قوعامدىق سۇرانىس تا جاڭاردى. جاھاندانۋ ۇدەرىسى, تەحنولوگيالاردىڭ ۇزدىكسىز دامۋى, ينتەرنەت, ءتىپتى جاساندى ينتەللەكت ەل الدىنا جاڭا ساياسي, الەۋمەتتىك مادەني تالاپ قويىپ وتىر. ءاز ناۋرىزدى تويلاعاندا دا مىنا فاكتورلارعا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ەڭ الدىمەن, ناۋرىز – ەڭبەكتىڭ اتاۋلى كۇنى, ەڭبەك ادامىنىڭ مەرەكەسى. ناۋرىز ەسكىدەن ارىلىپ, جاڭا جولعا ءتۇسۋدىڭ, جاڭاشا دامۋدىڭ, جاڭاشا ىزدەنۋدىڭ جولى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – حالقىمىزدىڭ مادەني بىرلىگىن قالىپتاستىرۋشى فاكتور رەتىندە ورتاق قۇندىلىق. ياعني ۇلىق كۇندى مەرەكەلەۋدىڭ جاتتاندى ۇردىسىنەن بولەك شىنايى قازاقى بولمىستىڭ, تابيعاتتىڭ, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋىنىڭ, جاستاردىڭ اراسىندا قۇندى مينيماليزم, ەكولوگيالىق مادەنيەت, ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋ سىندى عادەتتەر مەرەكە مازمۇنىنا جاڭا بوياۋ قوسارى انىق.
جالپى, مەملەكەت باسشىسى قاي كەزدە دە ەلىمىزدەگى مەرەكەلىك كۇندەردى اتاپ وتۋدە «توي تويلاۋدان گورى, وي ويلاۋ ماڭىزدى» دەگەندى باسا ايتادى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن اتاپ وتەردە دە وسى ءتامسىلدىڭ ماڭىزىنا تەرەڭدەي ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ناۋرىز جاساندىلىق پەن ناۋقانشىلدىقتان, دابىرالىقتان الىس, مازمۇندى, حالىققا, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاققا تانىمدىق سيپاتتا پايدالى ءىس-شارالار اياسىندا وتسە, رۋحاني ماڭىزى ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. ونەر قايراتكەرلەرى بۇل مەرەكەدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا, سونىڭ ىشىندە سان عاسىردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءان مەن كۇيىمىزگە باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك دەيدى.
ەتنوگراف جامبىل ارتىقباەۆ تا جاڭا فورماتتىڭ ەنگىزىلۋىن قۋانتارلىق جاڭالىق دەپ ەسەپتەيدى. وسى ورايدا عالىم مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ دەمالىسىن 14 ناۋرىز بەن 23 ناۋرىز ارالىعىنا اۋىستىرۋدى ۇسىنادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي قادام ءاز ناۋرىزدى حالىقتىق تۇرعىدا تويلاۋعا جول اشادى.
«حالقىمىزدا باياعىدان كەلە جاتقان باتالاسۋ ءداستۇرى بار. بۇل – ۇلت ۇيىستىرۋ ساياساتىنىڭ ءبىر تەتىگى. ەرتەدە قازاقتىڭ تايپالارى مەن رۋلارى جينالىپ, انت بەرىپ, باتالاسىپ, ەل بولدى. وعان جۇزدەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ناۋرىز مەرەكەسىندە وسى ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتساق, ارتىق بولمايدى. ويتكەنى ەلىمىزدە ءبىرتالاي ەتنوس وكىلى تۇرادى. قىسقاسى, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە باتالاسۋدى كوتەرۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ تاتۋلىعىن وسىلاي ساقتاۋعا بولادى. قازىر حالقىمىزدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ءتۇرلى كيكىلجىڭ كوبەيىپ بارادى. ءبىز اۋەلدەن كەڭپەيىل, دارقان حالىق ەدىك. قۇشاعىمىزعا بارلىعىن تارتتىق. سولاي ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك», دەيدى ج.ارتىقباەۆ.
ۇلىق مەرەكەنى جاڭاشا تويلاۋ, ەڭ الدىمەن, سان عاسىردان بەرى تويلانىپ كەلە جاتقان مەرەكەنىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرىپ, سول ارقىلى ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋ ماقساتىن كوزدەيدى. حالىققا ناۋرىزدىڭ تەك مەرەكەلىك سيپاتىن عانا تانىتپاي, تاريحي ماڭىزى مەن تانىمدىق قىرىن كورسەتۋ. داڭعازالىقتان رۋحاني ىزگە ءتۇسۋ, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءۇڭىلۋ, ءوزىمىزدى تانۋ, وتكەندى ەسكە الۋ.
بەلگىلى مادەنيەتتانۋشى سەرىك ەرعاليدىڭ پىكىرىنشە, ءاز ناۋرىزدىڭ جاڭاشا فورماتتا تويلانۋى مەرەكەنىڭ ءمان-ماعىناسى مەن مازمۇنىن بايىتادى.
«مەنىڭشە, ناۋرىزدىڭ ءداستۇرى وزىنە تولىق جەتەدى. مىسالى, قازاقتا «التىباقان» دەگەن ويىن بار. نەگىزى ول ويىن ەمەس. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىنە ارنالعان ماياتنيك. قىز دەگەنىڭ – اي, جىگىت دەگەنىڭ – كۇن. مىسالى, التىباقان كەشقۇرىم قۇرىلادى دا, تاڭ اتقانشا تەربەلەدى. نەگە؟ تاڭدى قارسى العان. مىسالى, ناۋرىزدىڭ 21-ىنەن 22-سىنە قاراعان تۇننەن باس تاڭدى قارسى الۋعا بولادى. ريم تاريحشىسى ءوز ەڭبەگىندە: «ساقتار باس تاڭدى قارسى العاندا 60 بالانى قىزىل ماۋىتقا كيىندىرىپ, توعىز كۇي تارتقان», دەپ جازىپتى. كورنەكتى ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلى قىتايدىڭ كونە ەڭبەكتەرىندە: «عۇنداردىڭ قاعانى باس تاڭدى قارسى العاندا توعىز كۇي ورىندالدى», دەپ جازعانىن ايتادى. باس تاڭ دەپ كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەنىن ايتامىز. ناۋرىزدىڭ ءۇش قاعيداسى بار: جەتى ءدام, جەتى ءۇن, جەتى ءوڭ. جەتى ءدام ناۋرىز كوجەدەن باستالادى», دەيدى ول.
سونىمەن, بىلتىردان بەرى جاڭا فورماتتا, جاڭعىرعان سيپاتتا تويلانا باستاعان ناۋرىز مەرەكەسىن قوعام جىلى قابىلداعانىن بايقادىق. زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە, قاراپايىم تۇرعىندار دا ون كۇن بويى وتكىزىلگەن ءىس-شارالارعا بەلسەنە ارالاستى. سول تۇرعىدا قازاقتىڭ ەجەلگى جاڭا جىل تويلاۋ سالتى ناۋرىزنامانى جاڭعىرتۋ ءساتتى جۇزەگە اسىپ, قوعامدا ساياسي تۇراقتىلىقتى, دوستىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ, جالپىحالىقتىق, وتباسىلىق مەرەكەنىڭ تەتىگىنە اينالا ءتۇستى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ارينە, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن جاڭاشا تويلاۋعا قاتىستى جان-جاقتى باعىتتاعى ۇسىنىستار ءالى دە تالقىعا ءتۇسىپ, قابىلدانارى انىق.