ءدىن – وتە وزەكتى ءارى سونداي نازىك تاقىرىپ. ءدىنتانۋ ءىلىمىن يگەرگەندەردى ءسوز ەتكەندە ادەتتە ەر ادام بەينەسىندەگى اۋىل مولداسى, سودان سوڭ مۇفتيلەر ويعا ورالادى. وسىنداي بىرجاقتى كوزقاراسقا نۇكتە قويىپ, كوپ جىل ءدىن ىستەرى بويىنشا جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ, تالاي مەشىت يمامدارىن دايىنداۋعا كۇش سالىپ, وسى سالاعا قاجەتتى ادىستەمەلىك, عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازعان عالىم ايەلمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ونىڭ اتى اتالعاندا, وزىمەن سويلەسكەندە, ءار ءسوزىن تىڭداعاندا تۇنىپ تۇرعان «ەنتسيكلوپەديا» دەرسىز.
– عىلىمعا قالاي كەلدىڭىز, سونىڭ ىشىندە قىز-كەلىنشەكتەر بارا بەرمەيتىن كۇردەلى باعىتقا بەت بۇرۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
– عىلىم وقۋعا دەگەن تەرەڭ قۇشتارلىقتان باستالادى. عىلىمعا ادامدى ماحاببات جەتەلەيدى. ءۇيدىڭ كەنجەسىمىن, 4 جاسىمنان انام مەنى كىتاپحاناداعى جۇمىسىنا ەرتىپ باراتىن. ءتۇرلى-ءتۇستى, سۋرەتتى كىتاپتاردى وقي الماسام دا قىزىعا پاراقتاپ, ءيىسىن يىسكەپ وتىراتىنمىن. وسىلايشا, كىتاپ ءيىسى ماعان ەرتە ءسىڭدى. ءالى كۇنگە دەيىن بالالىق شاقتى ساعىنعاندا كىتاپتى يىسكەپ ماۋقىمدى باسامىن. 5 جاسىمدا مەكتەپكە باردىم. ءجاسوسپىرىم كەز ۇلت تاريحىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ كەزەڭىنە سايكەس كەلدى. حالىقتىڭ قايتا ورالعان ناۋرىز مەرەكەسىن دۇركىرەتە تويلاۋى, 1989 جىلى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلۋى, 1990 جىلدارى تاۋەلسىزدىكپەن قاتار «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ شىعۋى, «جاس الاش», «پاراسات», «زەردە» سەكىلدى مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ اتى جاڭارىپ, تىڭ تاريحي-مادەني ماتەريالداردى كوپتەپ جاريالاۋى دۇنيەتانىمىمزدى كەڭەيتتى. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق مادەنيەت باعىتىندا كوپ ىزدەنۋگە ىقپال ەتىپ, عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلىستىڭ نەگىزى بولدى. 13 جاسىمدا اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان توتە جازۋدى ءوز بەتىمشە ۇيرەنىپ, «شالقار» گازەتىن وقىپ جۇرەتىنمىن. اۋىلدا اراب ءتىلى ۇيىرمەسىنىڭ اشىلىپ, 14 جاسىمنان ومىرلىك عىلىمي باعىتىم بولعان اراب ءتىلىن مەڭگەرۋدى باستادىم. ءبىر كەزدەرى استرونوم بولۋدى ارماندادىم. 6-سىنىپتا ءجۇرىپ 10-سىنىپتىڭ «استرونوميا» وقۋلىعىن وقىپ, تاپسىرمالارىن ورىنداپ, اسپان الەمىنە قاتىستى قولعا تۇسكەن ماتەريالداردى جيناپ جۇرەتىنمىن. ماسكەۋدەگى استرونوميالىق ينستيتۋتقا ءتۇسۋدى جوسپارلادىم. بىراق وزىممەن تەتەلەس باۋىرلارىم بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتىس بولدى دا, اتا-اناما قارايلاپ, «جەردەگى جۇلدىزداردان» نەسىبەم بۇيىرىپ, قالىپ قويدىم. سودان ءومىر بويى اينالىساتىن ءىسىم اللامەن بايلانىستى بولسىن دەپ, اراب ءتىلىن يسلام دىنىنە بارار جول رەتىندە تاڭدادىم. 15 جاسىمدا مەكتەپتى التىن مەدالعا ءبىتىرىپ, تۇركىستانداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. عىلىمعا بارار داڭعىل جول وسى شاڭىراقتا اشىلدى.
– كانديداتتىق ديسسەرتاتسياڭىز قانداي تاقىرىپقا ارنالدى؟
– قوجا احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىنىڭ كوركەمدىك جانە قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنە ارنالدى. ءوزىمىز ءياساۋيدىڭ بوساعاسىندا ءوسىپ, ابىزدار مەن اڭىزداردىڭ تاربيەسىن ەرتە كورگەندىكتەن, بۇل تاقىرىپ ماعان بالا شاقتان جاقىن بولاتىن. بىراق ستۋدەنت كەزىمدە ءوزىمدى ياساۋي تاقىرىبىنا دايىن ەمەسپىن دەپ ويلادىم. ويتكەنى ياساۋيتانۋ باكالاۆرياتتا, ماگيستراتۋرادا زەرتتەگەن قۇرانتانۋ تاقىرىبىنان كۇردەلىرەك ەدى. قۇرانتانۋمەن دەندەپ اينالىسۋعا اراب ءتىلى مەن يسلام ءدىنىن جەتىك ءبىلۋ جەتكىلىكتى بولسا, ياساۋيتانۋ ىلىمىنە بويلاۋ ءۇشىن وسى اتالعاندارعا قوسا پارسى, تۇرىك تىلدەرىن دە ءبىلۋ مىندەتتى ەدى جانە ءياساۋيدىڭ جانىن سەزىنەتىن اقىندىق, سان عاسىرلىق ادەبي ۇدەرىستەردى زەردەلەي بىلەتىن تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىم كەرەك بولدى. ياساۋيتانۋمەن تۇبەگەيلى اينالىسۋدى 26 جاسىمدا باستادىم, دايىن ەكەنىمدى سول كەزدە ءتۇسىندىم. ۋنيۆەرسيتەتتە ەكىنشى شىعىس ءتىلى رەتىندە ەكى جارىم جىل بويى پارسى ءتىلىن ۇيرەندىك, ال تۇرىك ءتىلىن ءوز بەتىمىزشە قىزىعىپ, جەكە كۋرستارعا بارىپ, تۇرىكشە ادەبيەتتى كوپ وقىپ ۇيرەندىك. بۇل تىلدەردى بىلگەن جانعا ەجەلگى تۇركى – شاعاتاي تىلىنە (عىلىمداعى شارتتى اتاۋى) داڭعىل جول اشىلادى. ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ نەگىزى دە سول تىلدە قالانعان. بۇعان قوسا مەن بالا كەزىمنەن وزبەك ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ, ادەبيەتىمەن كەڭىنەن تانىس بولدىم. انا ءتىلىمىزدىڭ قۇنارىنا قانعانىمىز تاعى بار. وسىنىڭ ءبارىن يگەرگەن كىسى كەز كەلگەن تۇركى تەكتەس ءتىلدى وڭاي يگەرەدى. سوندىقتان ياساۋي حيكمەتتەرىن تۇپنۇسقادان وقىپ-تالدادىم, ەكىنشىدەن, 12 تىلدەگى عىلىمي, وزگە دە ادەبيەتتەردى تۇپنۇسقادان اۋداردىم.
– عىلىمداعى ۇستازىڭىز كىم الدە عىلىمنىڭ ءوزى سىزگە ۇستاز بولدى ما؟
– رۋحانياتتا جاندىدان ۇستازىم جوق, ال عىلىمدا بار. ول – بەلگىلى ادەبيەت تەورەتيگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تەمىرعالي ەسەمبەكوۆ. وتە بىلىكتى, تالاپشىل, تالعامپاز, تازا ادام. عىلىمنىڭ ءوزى ۇستاز بولاتىنى دا – راس. تەرەڭ تاقىرىپ ءومىر بويى جەتەلەيدى, وقىعان سانسىز ەڭبەكتىڭ ءاربىرى سانادا ءىز قالدىرادى.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن جاساعان قاي ەڭبەگىڭىزدى قۇندى, ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋدا ورنى بار دەپ ايتار ەدىڭىز؟
– بىرنەشە جانر قامتىلعان 31 ەڭبەكتىڭ اۆتورىمىن. دەگەنمەن «سەگىز قىزىم ءبىر توبە, كەنجەكەيىم ءبىر توبە» دەگەندەي, «ياساۋي پوەزياسى جانە تۇركى ادەبيەتى» اتتى مونوگرافيامدى بارلىعىنان بيىك قويامىن. ويتكەنى بۇل – ون بەس عاسىرلىق ادەبي ۇدەرىستەردى تالداپ-تارازىلاپ, جىكتەپ, قورىتىندىلاپ بەرگەن ەرەك تۋىندى. وسى ەڭبەكتە العاش رەت بارلىق تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندەگى ياساۋيگە دەيىنگى, ياساۋي كەزەڭىندەگى جانە ودان كەيىنگى پوەزياداعى ماڭىزدى ادەبي ۇدەرىستەر سارالانىپ, ءوزارا ساباقتاستىعى مەن اسەرلەسۋى ايقىندالدى. ياساۋي نەگىزىن سالعان «حيكمەت» جانرى, ءياساۋيدىڭ اقىندىق مەكتەبى تۋرالى ۇعىم عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلىپ, شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارىنا تولىمدى تالداۋ جاسالدى. العاش رەت ياساۋي پوەزياسىنداعى ارۋزدىق ولەڭ ولشەمدەرى تالدانىپ, ياساۋي ءستيلىن تانىتۋعا باعىتتالعان ماتىنتانۋلىق زەردەلەۋلەر جۇرگىزىلدى. ءياساۋيدىڭ اۆتوپسيحولوگيالىق تيپتەگى كەيىپكەرىنىڭ سيپاتى ايقىندالىپ, كوركەمدىك قۇرالدارىنىڭ قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرى كورسەتىلدى. جەتەكشىمنىڭ ء«ۇش دوكتورلىققا تاتيتىن, ءۇش شيفرمەن قورعالاتىن ەڭبەكتى ءبىر عانا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياعا سىيعىزدىڭىز. ءسىز – الەمدىك دەڭگەيدەگى ياساۋيتانۋشىسىز» دەگەن پىكىرى – مەن ءۇشىن ەڭ شىنايى باعا. ياساۋي شىعارماشىلىعى – بارشا تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە, مادەنيەتىندە, تاريحىندا, داستۇرىندە ەلەۋلى ءىز قالدىرعان كۇردەلى قۇبىلىس. مۇنى زەرتتەپ-زەردەلەۋ اتالعان سالالارداعى كوپتەگەن ۇدەرىستىڭ باستاۋىن تانۋعا, ادەبيەت پەن مادەنيەت تاريحىنا تاماشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە, ورتاعاسىرلىق ماتىندەر بازاسىنا قايتالانباس تۋىندىلار قوسۋعا, ءياساۋيدىڭ رۋحاني-مورالدىك ىلىمىمەن حالىقتى سۋسىنداتىپ, ماڭىزدى مەملەكەتتىك-يدەولوگيالىق باعدارلار قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟ عىلىمنان قول ءۇزىپ كەتكەن جوقسىز با؟
– قازىرگى سالام باسقا بولعانىمەن, عىلىمنان قول ءۇزىپ كەتكەن جوقپىن. سۇرانىستىڭ ءوزى وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى. عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سۇحباتتارعا ءجيى شاقىرادى. كەيىنگى جۇمىسىم – حقتۋ رەكتورى ج.تەمىربەكوۆانىڭ وتىنىشىمەن بولاشاق ياساۋيتانۋ ورتالىعىنىڭ 20 جىلعا جۋىق اتقاراتىن جۇمىستارىنىڭ تۇجىرىمداماسىن نەگىزدەپ بەرگەنىم بولدى. وتكەن جىلى عىلىمي-ادەبي جانە ومىرلىك ىزدەنىستەرىمنىڭ جەمىسى ىسپەتتى «شايحىم – احمەت ياساۋي» اتتى تاريحي-تانىمدىق پەسام جارىققا شىقتى. قازىر سول پەسانى ساحنالاۋ ارقىلى ءياساۋيدىڭ رۋحاني-مورالدىق ءىلىمىن حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىن. جالپى, بەلگىلى ءبىر شارالاردى تامامداعان سوڭ, ياساۋيتانۋعا ءبىرجولا قايتا ورالۋ نيەتىم بار.
– عىلىمدا ايەلدەردىڭ ۇلەسى جاقسى, بىراق ولاردىڭ قاتارى باسشىلىق قىزمەتتەردە ءالى از. عىلىمداعى جولىڭىزدا قانداي كەدەرگىلەر كەزدەستى, جالپى عىلىمدا ايەلدەرگە ورىن بار ما؟
– ءوزىم ءبىراز جۇرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتتە بىرقاتار ساتىعا دەيىن ايەل دە, ەر ادام دا ءوز ءبىلىم-بىلىگىمەن, قابىلەت-قاسيەتىمەن كوتەرىلە الادى. ويتكەنى جۇمىس ىستەيتىن ادام بارلىق سالاعا كەرەك. ال بەلگىلى ءبىر بيلىك ساتىسىنا كەلگەندە ءارى قاراي ء«ۇش ا»-سى (اعاسى, اقشاسى, ۇلى سوزدە ۇيات جوق اشىناسى) بار ادام كوتەرىلەدى. ولار بولماسا, قاۋىپتى باسەكەلەس ساناپ, ءوسىرۋ ەمەس, ءوشىرۋ, قۋدالاۋ باستالادى. مۇنىڭ ءبارىن باستان كەشىردىك, سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك قىزمەتتەن كەتتىك. مەندە جوعارىداعى ء«ۇش ا» جوق ەدى, مەندە باسقا «ا» – اللا عانا بار بولاتىن. سوندىقتان حاق جولىنا اپاراتىن, بۇرىننان باعدار ەتكەن جەكە سالامىزعا بۇرىلدىق. ال عىلىمدا قايتا قابىلەتتى جانعا جول اشىعىراق دەر ەدىم. بۇل سالادا دا كورەالماۋشىلىق كەدەرگىلەرى بار, تاقىرىپتى بەكىتۋ, قورعاۋ ۇدەرىستەرىن قولدان قيىنداتۋ كەزدەسەدى. بىراق قابىلەتتى ادامعا جازۋعا, قورعاۋعا ەشكىم تىيىم سالا المايدى. عىلىمداعى باستى كەدەرگى – قارجىنىڭ ازدىعى مەن دارىنسىزداردىڭ كوپتىگى, سولاردىڭ تاقىرىپتاردىڭ باعىن بايلاۋى, دارىندىلاردىڭ الدىن وراۋى. ءوزىم وسى كەدەرگىلەردىڭ بارلىعىن دا باسىمنان وتكەردىم, بىراق ايقىن سالدار تۋدىرعان بىردەن-ءبىر كەدەرگى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى دارىندى جاس عالىمدارعا بەرىلەتىن سىيلىقتى ياساۋي مونوگرافياسى ءۇشىن ماعان بەرۋگە مەملەكەتتىك كوميسسيا شەشىمى شىعارىلىپ تۇرعاندا, ءبىر بيلىك يەسى اعامىز سول شەشىمدى بۇزدىرىپ, ءوزىنىڭ ءۇش ماقالا جازعان كوڭىلدەسىنە الىپ بەرگەنى بولدى.
– عىلىممەن اينالىساتىن جانە وسى جولدى تاڭداعىسى كەلەتىن وزىڭىزبەن زامانداس قىز-كەلىنشەكتەرگە قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– عىلىم جولىنداعى قىز-كەلىنشەكتەرگە كەڭەسىم: سۇيمەگەن تاقىرىپتى تاڭداماڭىز, تاقىرىپتىڭ باعىن بايلاماڭىز, ءبىلىمدى شىن سۇيمەسەڭىز, عىلىم جولىنا قادام قويماڭىز. عىلىم ءوزىڭىز ءۇشىن ەمەس, عىلىم – عىلىم ءۇشىن, ۇلت ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن. باق پەن تاقتى باسقا سالادان ىزدەڭىز. عىلىمعا ماعىنا ىزدەسەڭىز عانا كەلىڭىز. كەلگەن ەكەنسىز – انتىڭىزعا ادال بولىڭىز! ويتكەنى بۇل – رۋحانيات الدىنداعى انت.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»