قارىز دەگەن قاقپان بار...

حالىقتىڭ موينىندا 3 ترلن تەڭگە بورىش بار

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ (قنردا) دەرەك­تەرىنە سۇيەنسەك, ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ جالپى اكتيۆتەرى 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا 3 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, ءبىر جىلدا 2,1%-عا ۇلعايعان. بۇل ءوسىم ەڭ الدىمەن, نەسيە پورتفەلىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى. قازىر وسى سەكتورداعى نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ۇلەسى مىناداي: 57,4%-ى ميكروقارجى ۇيىمدارىنا (1,7 ترلن تەڭگە), 29,6%-ى نەسيە سەرىك­تەس­تىكتەرىنە (0,9 ترلن تەڭگە), 13,1%-ى لومباردتارعا (0,4 ترلن تەڭگە) تيەسىلى.

ميكرونەسيە دە حالىق پەن بيزنەس­كە بەرىلەدى. بۇگىندە ولاردىڭ جالپى كولەمى 2,8 ترلن تەڭگەگە جەت­­كەن. ونىڭ 58,9%-ى – كاسىپكەرگە, 41,1%-ى جەكە تۇلعاعا تيەسىلى. دەگەن­مەن جە­كە تۇلعاعا بەرىلەتىن شاعىن نە­سيەلەر شاش ەتەكتەن. حالىققا بەرىل­گەن نەسيەنىڭ نەگىزگى بولىگىن (77%-ىن) ميكروقارجى ۇيىمدارى ۇسىنعان. ال بەرەشەك كولەمى ارتقان سايىن ماسەلەسى كوپ نەسيەلەر دە كوبەيىپ جاتىر. ميكروقارجى ۇيىمدارىندا 90 كۇننەن استام مەرزىمى وتكەن قارىزدار 4,5%-عا جەتكەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4%-عا جوعارى.

وزامىز دەپ وپىق جەدىك

ەكونوميست ايبار ولجاەۆ ەلىمىزدى «فينتەح توڭكەرىسىنىڭ» ارقاسىندا جەكە تۇلعالارعا كەپىلسىز بەرىلەتىن جەدەل نەسيە جۇيەسىن جاقسى دامىتقان ەلدەر قاتارىنا كىردى دەيدى. نەسيەگە بەلشەدەن باتۋىمىزعا سول دا سەبەپ.

– نەسيەنى ورتاق نارىق دەپ الاتىن بولساق, ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن كەپىلسىز نەسيەنىڭ ۇلەس سالماعى تىم تەز ءوستى. بۇل قارجى نارىعىنىڭ قاتتى دامۋىنا اكەلدى. بىراق بىردەن تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى پايدا بولدى. ول – حالىقتىڭ قارىزى. ادامداردىڭ شەكتەن تىس نەسيە الۋى بۇقارالىق دەفولت قاۋپىن تۋعىزىپ وتىر. بۇل الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا تىكەلەي قاتەر توندىرەدى. سوندىقتان ءدال وسى سەگمەنتكە قاتىستى مەملەكەت ريتوريكاسى قاتاڭداپ, باسقا ەلدەردەن وزگەشە شەكتەۋلەر پايدا بولعانى راس, – دەيدى ول.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى كرەديتتىك ۇيىمداردىڭ نەسيە پورتفەلى 53,6 ترلن تەڭگەدەن اسقان. پورتفەل – قولدانىستاعى كرەديتتەردىڭ جالپى سوماسى. ونىڭ ىشىندە شامامەن 2,8-3 ترلن تەڭگە ميكروقارجى ۇيىمدارى, كرەديتتىك سەرىكتەستەر مەن لومباردتارعا تيەسىلى بولسا, قالعان ەڭ قوماقتى بولىگى – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۇلەسىندە. وسى 53,6 ترلن تەڭگەنىڭ 45%-ىن ازاماتتار العان. قالعان 55%-ى بيزنەسكە تيەسىلى. شامالاساق, 9 ملن وتانداسىمىزدا نەسيە بار. سوندا 24,12 ترلن تەڭگەنى 9 ملن-عا شاقساق, ءار ادامعا 2,68 ملن تەڭگەدەن كەلەدى. بىراق مەدياندى ەسەپپەن الساق, 9 ملن حالىقتىڭ شامامەن 85%-ى كرەديتتىك ۇيىمدارعا 1 ملن تەڭگەگە دەيىن سوما قارىز. ال قالعان 15%-ىنىڭ باسىندا يپوتەكا سىندى اۋقىمدى كرەديتتەر بار. سوما بويىنشا نەگىزگى جۇكتەمەنى سولار قۇرايدى. ساراپشىمىز وسىلاي ەسەپتەپ بەردى.

– حالقى كرەديتتى كوپ الاتىن ەلدەر رەيتينگىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ءار ءۇش جىل سايىن شىعارىپ وتىرادى. سوڭعىسى 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاريالاندى. ول تىزىمدە ەلىمىزدىڭ ءىجو-گە شاققانداعى حالىق قارىزىنىڭ ينديكاتورى 13,65% دەپ كورسەتىلگەن. بارلىق دامىعان ەلدەردەن جانە دامۋشى ەلدەردىڭ كوبىسىنەن تومەن تۇر. ۇكىمەت حالىققا بەرىلەتىن كرەديت نارىعىنىڭ بۇدان ارى ءوسۋىن قاۋىپتى دەپ سانايدى. شىعا المايتىن شەڭبەرگە كىرىپ كەتۋىمىز مۇمكىن: ينفلياتسيا جوعارى بولعاندا بازالىق مولشەرلەمە دە جوعارى بولادى. كرەديت مولشەرلەمەلەرىنىڭ شارىقتاۋى بورىشكەرلەردىڭ جاع­دايىن قيىنداتىپ, ولاردىڭ نەسيەنى ەسەلەۋىنە اكەلەدى. كرەديت كوبەيسە ينفلياتسيا دا جوعارى بولادى. بىزگە وسى تىزبەكتى قالاي بولعاندا دا ءۇزۋ كەرەك, – دەيدى ەكونوميست.

ميكروقارجى نارىعىنىڭ مونوپولياسى

وتانداستارىمىزدىڭ ميكرو­قار­جى ۇيىمدارىنا دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى­نىڭ ارتۋى – ەكىجاقتى قۇبىلىس. ءبىر جاعىنان, بانكتەن نەسيە الا الماعاندار وسى سەكتورعا جۇگىنەدى. ەكىنشى جاعىنان, بۇل حالىقتىڭ قارىزدىق جۇكتەمەسىنىڭ ءوسىپ جاتقانىن, قارجىلىق تاۋەكەلدەرگە تاپ بولعانىن ايعاقتايدى. سوندىق­تان قنردا حالىقتىڭ قارجىلىق ماسە­لەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋى كەرەك-اق. كەيىنگى كەزدەرى ولار نەگىزگى باسىمدىقتى قارىز الۋشى­لار­دىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا, الاياقتىق ارەكەتتەردەن ساقتاندىرۋعا ءارى بەرە­شەك­تى قايتا قۇرىلىمداۋعا بەرىپ ءجۇر. اگەنتتىك ءبىر ايدىڭ ىشىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان 13 444 ءوتىنىشتى قاراستىردى. بۇل 2024 جىلدىڭ جەل­توقسانىمەن سالىستىرعاندا 14,3%-عا كوپ. شاعىمداردىڭ نەگىزگى بو­لىگى بانك سەكتورىنا تيەسىلى – 53,6%. ميكروقارجى ۇيىمدارى بويىنشا وتىنىشتەر – 36,2%-دى, كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر – 4,3%-دى, ساقتاندىرۋ ۇيىم­دارى 1%-دى قۇرادى. بۇل ستاتيس­تيكا حالىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى ءدال وسى قارجى ينستيتۋتتارىمەن بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.

اگەنتتىك جالعىز باسپاناسىنان ايىرىلۋ قاۋپى بار قارىز الۋشىلاردى قولداۋ ءۇشىن ءۇش باعىتتا يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. 2004–2020 جىلدار ارالىعىندا الىنعان يپوتەكالىق قارىزدار بو­يىنشا 32,7 مىڭ نەسيە قايتا قارجى­لاندىرىلىپ, 204,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 2016 جىلعا دەيىن بەرىلگەن ۆاليۋتالىق يپوتەكالاردى قايتا قارجىلاندىرۋ باع­دارلاماسى اياسىندا 15,7 مىڭ نەسيە كون­ۆەرتاتسيالانىپ, 114 ملرد تەڭگە جۇم­سالدى. الەۋمەتتىك وسال توپتار­عا ارنالعان قولداۋ شارالارى ايا­سىندا 10,6 مىڭ قارىز الۋشى 93,1 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلىق كومەك الدى. بۇل باعدارلامالاردىڭ مەرزىمى 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – ازاماتتاردىڭ جالعىز باسپاناسىن ساقتاپ قالۋ جانە قارىز جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ. بىراق...

كرەديت كوپ بەرىلۋى كەرەك, تەك... حالىققا ەمەس

– ەڭ دۇرىسى – حالىق پايىزدىڭ جوعارى ەكەنىن كورىپ, كرەديت الۋدان باس تارتۋى كەرەك ەدى. كلاسسيكالىق ەكونوميكالىق ستسەناري جاعدايىندا وسىلاي بولۋعا ءتيىس. بىراق بىزدە انوماليا ورىن الىپ, حالىق قىمبات كرەديتتەن باس تارتا قويمادى. سوندىقتان «ۆ جوسپارى» ىسكە قوسىلدى: ەگەر حالىق كرەديتتەن باس تارتپاسا, وندا كرەديتتىك ۇيىمداردى حالىققا كرە­ديت بەرۋدەن اجىراتۋ كەرەك. مەم­لەكەت ءدال قازىر وسى جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل جەردە تۇسىنىسپەۋشىلىك بولماۋ ءۇشىن بىردەن انىقتاپ الايىق. مەملەكەت كرەديتكە قارسى ەمەس. مىسالى, ول ەكونوميكاعا (كاسىپكەرلىك, ءوندىرىس) كرەديتتىڭ بارىنشا كوپ بەرىلگەنىن قالايدى. وعان قوسا, وتاندىق اۆتوكولىكتەرگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋدى قولدايدى. يپوتەكا نارىعىنا كوزقاراسى وڭدى. ۇكىمەت تەك تۇتىنۋشىلىق, ياعني حالىققا, جەكە تۇلعالارعا كەپىلسىز بەرىلەتىن اقشالاي كرەديتتىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە الاڭداۋلى, – دەيدى ايبار ولجاەۆ.

ەلىمىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى رەتتەۋدە وزىندىك جولىن تاڭداعانى راس. بىرىنشىدەن, مولشەرلەمەلەر مەن ايىپپۇلدار شەكتەلدى. 90 كۇننەن اسقان قارىزعا ءوسىمپۇل قوسۋعا تىيىم سالىندى, ال بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىم­د­ارى ءۇشىن پايىزدىق مولشەر­لە­مەنىڭ شەگى بەلگىلەندى. ەكىنشىدەن, 3,6 ملن تەڭگە­دەن جوعارى نەسيە الۋ ءۇشىن جۇبايى­نىڭ كەلىسىمى تالاپ ەتىلەدى. ۇشىنشىدەن, بۇرىنعى قارىزى وتەلمەگەندەرگە جاڭا نەسيە بەرۋگە شەكتەۋ قويىلدى, ال 2021 جىلدان باستاپ قارىز جۇكتەمەسى كوەففيتسيەنتى ەنگىزىلدى. تورتىنشىدەن, ازاماتتارعا وزدەرىن نەسيە الۋدان شەكتەۋ قىزمەتى ۇسىنىلدى. 2023 جىلى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلداندى.

– كەيىنگى 25 جىلدا تۇرمىستىق زات, تەحنيكا, كولىك كرەديتتىڭ ارقاسىندا جاڭاردى. يپوتەكامەن باسپانالى بولعاندار كوپ. بىراق كرەديتىن ءساتتى وتەپ بىتكەن ءۇش ادامعا كرەديتكە شىرمالىپ, قينالىپ قالعان ءبىر ادام تاپ بولادى. تۇپكى پروبلەما – قارجىلىق ساۋاتتىڭ ازدىعىندا جانە «ۇكىمەت ولتىرمەيدى» دەگەن ەسكى پسيحولوگيانىڭ ءالى دە جويىلماۋىندا. كەلەسى جوسپار 2030 جىلعا تامان «حالىق جانە نەسيە» ماسەلەسىنىڭ تۇپكىلىكتى شەشىلۋىنە الىپ كەلۋگە ءتيىس. بىلتىردان باستاپ ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىن الداعى 2-3 جىلدا كورە باستايمىز, – دەيدى ساراپشى.