پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قارالدى. وندا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قارقىنىن بارىنشا ارتتىرۋ ماقساتىمەن ۇكىمەت ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋدى ەداۋىر ۇلعايتىپ جاتقانى ايتىلدى.
كەپىلدىك بەرۋ قورى قۇرىلادى
بيىل ۇكىمەت «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ كاپيتالىن 1 ترلن تەڭگەگە ۇلعايتادى. بۇل شارا حولدينگكە 8 ترلن تەڭگەگە تەڭ جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ينۆەستيتسيا ەلدەگى جاڭا جوبالاردى جاساۋعا باعىتتالادى. ناتيجەسىندە, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوندىرىس قۋاتى ۇلعايىپ, ونىمدىلىگى جوعارى جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. بيزنەستى قولداۋعا «بايتەرەك» تاراپىنان قارجىلاندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋمەن قاتار, قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى ەنگىزىلەدى.
«بيزنەس ءۇشىن نەسيەگە كەپىلدىك بەرۋ ەلدە دە, باسقا ەلدەردە دە ءتيىمدى تاجىريبە رەتىندە تانىلدى. سوندىقتان 2 كەپىلدىك بەرۋ قورى قۇرىلادى. ءبىرى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەپىلدىك بەرەدى. سونداي-اق نەسيەگە كەپىلدىك بەرۋ مەن پايىزدىق مولشەردى سۋبسيديالاۋ كولەمى ۇلعايادى. بيىلدىڭ وزىندە 1,7 ترلن تەڭگەگە
30 مىڭعا جۋىق شوب جوباسىنا قولداۋ كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار ءىرى بيزنەستىڭ كرەديتىنە كەپىلدىك بەرۋگە دە جاڭا قور قۇرىلادى», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءىرى بيزنەسكە ارنالعان كەپىلدىك بەرۋ قورى ءىرى جانە ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبالاردى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشەدى. بۇل ءىرى بيزنەس سانىنىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتەدى. وعان قوسا ۇكىمەت ەلدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن قارىز الۋعا دا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرەدى. بۇل وتاندىق تاۋار مەن قىزمەتكە سۇرانىستى ارتتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىن جەدەلدەتەدى.
«بايتەرەككە» جىل سايىن 1 ترلن تەڭگە قاجەت
ۇكىمەت بيىل ىشكى جالپى ءونىمدى 7%-عا دەيىن ۇلعايتۋ مىندەتىن ىسكە اسىرۋعا «بايتەرەك» ۇبح» اق 2027 جىلعا قاراي قارجىلاندىرۋ كولەمىن 10 ترلن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرىپ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا, نەگىزگى ۇلتتىق جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا شامامەن 8 ترلن تەڭگە باعىتتاۋدى جوسپارلاعان. وسى ماقسات ءۇشىن حولدينگتى جىل سايىن 1 ترلن تەڭگەگە كاپيتالداندىرۋ قاجەت. تۇپكى قارىز الۋشىلارعا سىياقى مولشەرىن 12,6% دەڭگەيىندە تەڭەستىرۋ جولىمەن بيزنەستى ىنتالاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلماق.
بۇگىندە حولدينگتىڭ كەلەشەگى زور, جوبالارىنىڭ قۇنى 25 ترلن تەڭگەدەن اسىپ وتىر. سۇرالعان قارجىلاندىرۋ سوماسى – 10 ترلن تەڭگە. جوبالار پايپلاينىنىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇرىلىمىنداعى كولىك پەن لوگيستيكا جوبالاردىڭ ۇلەسى – 25,5%, مەتاللۋرگيا – 22,9%, حيميا ونەركاسىبى – 14,1%, ەنەرگەتيكا – 11%, مۇناي وڭدەۋ – 9,3%, اوك – 8,1%.
ەكسپورتتىق ستراتەگيا شەڭبەرىندە وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ساقتاندىرۋ, قايتا ساقتاندىرۋ مەن كەپىلدىك قۇرالدارى كەڭەيەدى. جاڭا نارىققا شىعۋ مەن وتاندىق ەكسپورتقا ۇتىمدى ۇسىنىس جاسالادى. وسىعان بايلانىستى, حولدينگ نىسانالى كولەمى 200–500 ملن دوللار بولاتىن ساۋدا قورىن ىسكە قوسادى جانە ەكسپورتقا باعدارلانعان جوبالار پۋلىن قالىپتاستىرادى. ونىڭ قاتارىندا قۇس شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بار.
جول سالاسىنداعى جوبالار قارجىلاندىرىلادى
بيىل 13 مىڭ كم جول جوندەۋدەن وتەدى. ونىڭ قاتارىندا 9 مىڭ 500 كم-گە ارنالعان جوبالارعا قارجى بار. قالعان 3 مىڭ 600 كم-ءدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن پىسىقتالىپ جاتىر. بۇل – «جەزقازعان – قاراعاندى», «اقتوبە – ۇلعايسىن», «اتىراۋ – دوسسور» جاڭا جوبالارى, سارىاعاش, رۋدنىي جانە قىزىلوردا قالالارىنىڭ اينالما جولدارى, وعان قوسا جالپى ۇزىندىعى 3 مىڭ 600 شاقىرىمدى قامتيتىن جوندەۋ جۇمىستارى.
«قازىر حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن وسى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتتى. ءاربىر جوباعا كوورديناتسيالىق كەڭەس شەشىمىمەن قارجىلاندىرۋ كوزدەرى انىقتالدى. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەر ازىرلەندى. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ شارتتارىنا سايكەس مەردىگەر ۇيىمداردى انىقتاۋعا بايقاۋ راسىمدەرى» جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس جۇمىسىنا وتاندىق مەردىگەر كومپانيالاردى تارتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى تەندەرلىك تالاپتاردى قايتا قاراپ, ءبىزدىڭ كومپانيالارعا قاتىسۋ بارىسىندا پرەفەرەنتسيالار بەرۋدى قاراستىردى», دەدى كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قالعان 2 مىڭ 600 شاقىرىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ ترانسقازاقستاندىق تەمىرجول ءدالىزىن دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جوسپارلانعان. وسىعان بايلانىستى, «قىزىلجار – مويىنتى» جاڭا تەمىرجول جەلىسى, ەكىجولاقتى «ۆستاۆكا» مەن قابىلداۋ-جونەلتۋ جولدارىن سالۋ ارقىلى «التىنكول – جەتىگەن» مەن «بەينەۋ – ماڭعىستاۋ» تەلىمدەرىن مودەرنيزاتسيالاۋ, «قىزىلجار – سەكسەۋىل», «شالقار – بەينەۋ», «قاندىاعاش – توبىل», «الىمبەت – نيكەلتاۋ» جانە «اقسۋ – دەگەلەڭ – جاڭا-سەمەي» ۋچاسكەلەرىندە زاماناۋي رەتتەۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسادى. سونىمەن قاتار 53 تەمىرجول ۆوكزالى رەكونسترۋكتسيالانادى.
وڭدەۋ ونەركاسىبىنە – 1,1 ترلن تەڭگە
مەملەكەت باسشىسى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسىن «بەكىتۋدى» تاپسىردى. وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا وسى جىلى 1,5 ترلن تەڭگەگە 190 جوبا ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار جالپى قۇنى 15,3 ترلن تەڭگە بولاتىن 417 جوبادا جۇمىس باستالدى. ونى قارجىلاندىرۋ جەكە ينۆەستيتسيا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانك جانە دامۋ ينستيتۋتتارى ەسەبىنەن كوزدەلىپ وتىر.
«قازىر 1,1 ترلن تەڭگەدەن استام سوماعا وڭدەۋ ونەركاسىبى جوبالارىن قارجىلاندىرۋ پىسىقتالۋدا. قازاقستان دامۋ بانكىندە ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتىلىك 183 ملرد تەڭگەدەن استام سومانى قۇرايدى. «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنا» – ورتا جانە شاعىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا 800 ملرد تەڭگە قاجەت. سونىڭ ىشىندە بيىل شاعىن بيزنەس تاراپىنان ەرەكشە سۇرانىسقا يە شاعىن ونەركاسىپتىك ايماقتاردى قارجىلاندىرۋعا شامامەن 100 ملرد تەڭگەگە قاجەتتىلىك قالىپتاستى», دەدى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسباەۆ.
اتالعان شارالار ونەركاسىپتىڭ وسۋىنە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە ەكونوميكا سالالارىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
جەڭىل نەسيەنىڭ مۇمكىندىگى مول
بىلتىر جىلدىق 5%-بەن جەڭىل كرەديتتىڭ ەنگىزىلۋى – شارۋالارعا العاش رەت قاجەتتى تاۋارلىق-ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى تولىق كولەمدە ساتىپ الۋعا, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ليزينگكە الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە, 5,8 ملن گا نەمەسە جالپى ەگىس القابىنىڭ 25%-ى قامتىلدى, 4300 بىرلىك وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ساتىپ الىندى. جەڭىل ليزينگ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىن جاڭارتۋ 5,5%-دى قۇرادى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىسىنا ارنالعان قارىز سوماسىنىڭ 85%-ىن كەپىلدەندىرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ ەسەبىنەن – كەپىلدىك بازاسى جەتكىلىكسىز فەرمەرلەرگە جەڭىل كرەديت الۋعا قولجەتىمدىك كەڭەيدى.
«جالپى سوماسى 35 ملرد تەڭگەگە اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەڭىل كرەديت بەرۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. بيىل بارلىق اتالعان باعىتتاردا جۇمىس كۇشەيەدى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىسىنا جەڭىل نەسيە كولەمى 700 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ەگىس ناۋقانىن ەرتە قارجىلاندىرۋ وتكەن جىلى قاراشادا باستالدى. فەرمەرلەر سۋبسيدياسىز تازا 5%-بەن جەڭىل كرەديتتەر الۋدا. بۇگىندە 206 ملرد تەڭگەگە 1,8 مىڭنان استام شارۋاشىلىق قارجىلاندىرىلدى», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ.
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋ – سەرپىندى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى ەكەنىن ايتقان پرەمەر-مينيستر, ءوندىرىس, ينفراقۇرىلىم, اگروونەركاسىپ كەشەنى, كولىك جانە ەنەرگەتيكا سالالارىنا اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار سالىنعان جاعدايدا عانا ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بولاتىنىن جەتكىزدى.
«قازىر شەشىمىن تابۋعا ءتيىس بىرقاتار وزەكتى ماسەلە بار. ءبىرىنشى – ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى پىسىقتاۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سىلبىر قيمىلى. بەلسەندى جۇمىس بايقالمايدى. ءبىز ۇزاق كەلىسۋ ءراسىمى مەن بيۋروكراتيالىق كەدەرگى كەسىرىنەن نەمەسە ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا بايلانىستىڭ جوقتىعىنان بولاشاعى زور باستامانىڭ باياۋلاعانىن كورىپ ءجۇرمىز. جاقىندا ينۆەستيتسيالىق احۋالعا ارنالعان كەڭەس وتكىزدىم. كوپ ۋاقىت بويى سوزىلىپ كەلگەن ماسەلەلەر سول ارادا بىردەن شەشىمىن تاپتى», دەدى و.بەكتەنوۆ.
ۇكىمەت بيىل ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى جوبالاردى ۋاقتىلى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلدايدى. پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بانك سەكتورى ۇيلەسىمدى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. پرەمەر-مينيستر وسىعان بايلانىستى بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى.