كاپيتاليزم كەلەشەگى كۇڭگىرتتەنىپ تۇر

باعا ترەيدەرلەردى ەستەن تاندىردى

تورتكۇل دۇنيەنى تۇمشالاعان داعدارىس دۇركىن-دۇركىن اينالىپ سوعىپ, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ-اق تۇر. سوناۋ 2008 جىلى باستالعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالقىنى باسەڭسىپ بارىپ, قايتادان قارقىن الا باستاعان سياقتى. ەكونوميكانى تۇرالاتقان بۇل داعدارىستىڭ بەتى قايتار كۇن بولا ما؟ كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا الەمدىك-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ بەتى قايتپاق تۇگىلى, بۇرىنعىدان دا كۇشەيە تۇسپەك. ونىڭ باستى سەبەبى, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ كەلگەن كاپيتاليزمنىڭ ەندى ودان ءارى دامۋعا قاۋقارى كەلمەي, كۇنى ءوتىپ بارا جاتقانىندا بولسا كەرەك. كاپيتاليزمنىڭ كۇيرەۋ ءۇردىسىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى قۇلدىراي قۇبىلعان مۇناي باعاسىنان دا كورىنىس تابۋدا. بيرجالىق ترەيدەرلەردى ەسىنەن تاندىرىپ, بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە 1 باررەلى 110 دوللاردان 40 دوللارعا دەيىن قۇلدىراعان مۇناي باعاسى وتكەن سەيسەنبى كۇنى اياق استىنان كوتەرىلىپ شىعا كەلدى. بۇل كۇنى بيرجالىق ساۋدادا Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ 1 باررەلى 57 اقش دوللارىنان اسسا, WTI ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ 1 باررەلى 50 دوللاردان اسىپ ءتۇستى. 7 اي بويى ۇزدىكسىز تومەن قۇلدىراعان مۇناي باعاسى سوڭعى ءتورت كۇن ىشىندە 20 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. الەمدىك رىنوكتا ايتا قالارلىقتاي ەرەكشە قۇبىلىس بولماسا دا, مۇناي باعاسىنىڭ مۇنشا قۇبىلۋىن دۋالى اۋىز ساراپشىلار سان-ساققا جۇگىرتۋدە. سەيسەنبى كۇنى بىرقاتار بەدەلدى باسى­لىم­­داردا مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋىن دۇنيەجۇزىندەگى كەيبىر ءىرى مۇناي جوبالارىنا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ تەجەلۋى مەن بىرقاتار مۇناي كەن ورىندارىندا شيكىزات ءوندىرۋدىڭ ازايۋىمەن ءتۇسىندىردى. ال ناقتى دەرەكتەر بويىنشا, الەمدىك رىنوكتا مۇناي قورى تىم كوبەيىپ كەتكەن. ماسەلەن, اقش-تىڭ مۇناي ساقتاۋ قويمالارىنداعى بۇل شيكىزاتتىڭ كولەمى سوڭعى 84 جىلدىڭ ىشىندە بولماعان ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. «فورەين پوليسي» جۋرنالى مۇناي باعاسىنىڭ مۇن­شالىقتى قۇبىلۋىن اقش-تاعى مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ قىسقارۋىمەن بايلانىستىرادى. «ۋولل ستريت دجورنال» گازەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن سەيسەنبىدە دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋ كومپانياسى «بريتيش پەترولەۋم» ءوزىنىڭ جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرۋدان باس تارتىپ, جوسپارلانعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءبىر بولىگىن قىسقارتاتىنىن جاريا ەتكەن. ونىڭ سەبەبى, وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن بۇل كومپانيا ۇلكەن شىعىن شەككەن. سونداي-اق, اقش-تىڭ بىرنەشە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا ورىن العان جۇمىسشىلاردىڭ ەرەۋىلى دە الەمدىك مۇناي باعاسىنا اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق. الايدا, بىرقاتار ساراپشىلار مۇناي باعاسىنىڭ سوڭعى ءتورت كۇن ىشىندە ءبىرشاما كوتەرىلۋىن الەمدىك باعاداعى وڭ بەتبۇرىس دەپ سانامايتىندىقتارىن العا تارتادى. مۇناي سالاسىندا وندىرىلگەن مۇناي كولەمىنىڭ ارتىپ كەتۋى, ەكونوميكاداعى بۇل شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىستىڭ ازايۋى باعانى ودان ءارى تومەندەتەدى. بۇل تۋرالى «باركلايز بانك» ساراپشىسى ماشۆين مانەش «بلۋمبەرگ» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەدى: «ءبىز مۇناي باعاسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ءبىر باررەلىنىڭ وتىز دوللارعا دەيىن تومەندەيتىنىن جوققا شىعارمايمىز. قازىر رىنوك قانداي مۇناي باعاسىنىڭ ءتيىمدى بولاتىندىعىن تاڭداۋ ۇستىندە. وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇنيەجۇزىندە وندىرىلگەن مۇناي كولەمى سۇرانىستان بىرنەشە ەسە ارتىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا 2016-2017 جىلدارى مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنداعى قولدانىستاعى جوبالار قىسقارمايدى. سوندىقتان, مۇناي باعاسىنىڭ ءالى دە تومەندەيتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, الەمدەگى وندىرىلگەن مۇناي قورى شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتكەن». دۇنيەجۇزىندە وندىرىلگەن مۇناي كولەمى­نىڭ شەكتەن تىس كوبەيىپ كەتۋى ىمىرا­سىز كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنىڭ العى­شارتى سياقتى. قازىرگى كاپيتاليستىك جۇيەدە, ماركس تىلىمەن ايتقاندا, وندىرىستىك كۇش ءوزىنىڭ دامۋىن تەجەگەن وندىرىستىك قاتىناستارمەن بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزىپ جاتىر. سوڭعى داعدارىستار انىق كورسەتىپ وتىرعانداي, قالىپتاسقان وندىرىستىك كۇشتەر قازىر رىنوكتىق باسقارۋ ەمەس, قوعامدىق-جوسپارلىق باسقارۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. شىندىعىندا, جوسپارلى ەكونوميكا ۇستەم بولسا, كاپيتاليستىك جۇيەدە دۇركىن-دۇركىن ورىن الاتىن ءونىمدى ارتىق ءوندىرۋ كەرەعارلىعى بولمايتىن ەدى. مۇناي باعاسىنا بولجام جاساۋ بۇگىندە ساراپشىلار ءۇشىن ەڭ ابىرويسىز ماسەلەگە اينالدى. بولاشاعى ب ۇلىڭعىر «تاقتاتاس توڭكەرىسى» دەگەندى العا تارتىپ, جەتى قات جەر استىنداعى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرىپ جاھانداعى ەڭ وزىق مۇناي دەرجاۆاسىنا اينالۋدى مانسۇق ەتكەن اقش-تاعى مۇناي كومپانيالارىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتاعى ارەكەتتەرى ەشبىر بولجام جاساۋعا سىي­­ماي­تىن سياقتى. سوڭعى جىلدارى «تاق­تاتاس ءتوڭ­كەرىسىنە» جۇمىلا كىرىسىپ, جاڭ­بىر­دان كەيىن قاپتاعان ساڭىراۋقۇلاقشا كۇرت كوبەيىپ كەتكەن اقش-تاعى مۇناي ۇنعىمالارى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنان بەرى كۇرت قىسقارۋعا باعىت الدى. بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا عانا مۇندا 90 مۇناي ۇڭعىماسى قىسقارتىلدى. ال كانادادا وتكەن جىلى 214 مۇناي ۇڭعىماسى توقتاپ, قازىر تەك 394 ۇڭعىما عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. قور بيرجالارىنداعى مۇناي باعا­سىنىڭ قۇبىلۋى ترەيدەرلەردى دە ەستەن تاندىرۋدا. ءتورت كۇن بويى وسكەن مۇناي باعاسى بەي­سەن­بىدە تاعى دا تومەندەدى. بەيسەنبى كۇنى بير­جالارداعى Brent ماركالى مۇناي باررەلى 54,68 دوللار بولسا, WTI ماركالى مۇناي باررەلى 48,68 دوللاردى قۇرادى.

سولتۇستىك تەڭىزىندەگى احۋال ۋشىقتى

ۇلىبريتانيانىڭ مۇناي-گاز ين­دۋسترياسىنىڭ وكىلدەرى ۇكى­مەتتى سولتۇستىك تەڭىزىندە مۇناي ءوندىرىپ جاتقان كوم­پانيا­لار­عا جەدەل كومەك كور­سەتۋ­گە شاقىردى. مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى وسى وڭىردەگى شوتلانديالىق مۇناي ءوندىرۋ پلاتفورمالارىنىڭ بولاشاعىنا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرۋدە. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە ۆر, Shell جانە Chevron سياقتى ەنەرگەتيكا­لىق سالانىڭ الپاۋىتتارى دا توتەپ بەرە ال­ماي وتىر. بۇل كومپانيالار سولتۇستىك تەڭىزى­ن­دەگى بولىمشەلەرىنىڭ جۇزدەگەن جۇمىسشىلارىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولۋدا. سونىمەن بىرگە, اتالمىش الپاۋىت­تار الداعى ۋاقىتقا بەلگىلەگەن ءىرى جوبا­لارىن دا ۋاقىتشا توق­تا­تىپ, مىڭداعان جۇمىس­شىلاردى قىس­قارتۋ­دى ويلاستىرۋدا. سولتۇستىك تەڭىزىندە مۇناي ءوندىرۋ الەمدەگى مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 60 دوللاردان اسقاندا عانا تيىمدىلىك بەرمەك. بۇل اتىشۋلى ءىرى كومپانيالار تەك پايداعا عانا جۇمىس ىستەيتىندىگىن ايعاق­تاپ, مۇناي باعاسى كۇرت تومەندەگەن سوڭعى 6-7 ايدا بولاشاقتاعى ءىرى جوبالارىن توق­تا­تاتىندىعىن جاريا ەتىپ, بايبالام سالۋدا. سولتۇستىك تەڭىزىندە وسىدان قىرىق جىل بۇرىن اشىلعان مۇناي قورى ابەردين قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق گۇلدەنۋىنە الىپ كەلدى. مۇنداعى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى ۇلىبريتانياداعى ورتاشا جالاقىدان الدەقايدا جوعارى. انگليا بانكىنىڭ باسشىسى مارك كارني جاقىن­دا بۇگىنگى كۇندە الەمدىك رىنوكتا قالىپ­­تاسىپ وتىرعان مۇناي باعاسىنىڭ شوتلانديالىق ەكونوميكا ءۇشىن ۇرەي تۋعىزىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ابەردين قالاسىنداعى بيزنەس مەكتەبى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الەكس كەمپ «شوتلانديا ەكونوميكاسىنداعى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. سونىمەن بىرگە, ورتالىق شوتلانديانىڭ كوپتەگەن تۇرعىندارى مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى سالالاردا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان, شوت­­لان­ديالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تۇرمىس جاعدايى سولتۇستىك تەڭىزىندەگى احۋالعا تىكەلەي تاۋەلدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ الپاۋىتتارى ءۇشىن سولتۇستىك تەڭىزىندەگى مۇناي قورى دا, وسىعان بايلانىستى جاسالعان كەلىسىمشارتتار دا الداعى تالاي جىلدار ءۇشىن تابىستى بولاتىندىعىنا سەنىمدى ەدى. سوڭعى ايلار­داعى الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسى­نىڭ كۇرت تومەندەۋى ولاردىڭ بۇل سەنىمىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپقان سياقتى. سونداي-اق, ۇلىبريتانيانىڭ ەڭ ءىرى ۆر جانە BG Group مۇناي-گاز كومپانياسى ءوزىنىڭ شىعىندارىن 21 ميلليارد دوللارعا ازايتۋعا ءماجبۇر بولدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كومپانيانىڭ تابىسى 9,3 ميلليارد دوللارعا كەمىپ كەتكەن. جىل سايىن 23,4 ميلليارد دوللار تابىس تاباتىن كومپانيا بيىل دا جاعدايدىڭ قيىن بولاتىندىعىن ايتىپ, الاڭداپ وتىر. اعىلشىن نارىعىنداعى باسقا دا كومپانيالار مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ەتەك-جەڭدەرىن جيناي باستاعان سىڭايلى. ماسەلەن, Royol Dutch Shell كونتسەرنى الداعى ءۇش جىلدا ينۆەستيتسيا سالۋدى 15 ميلليارد دوللارعا ازايتۋدى كوزدەپ وتىر. ارينە, تابىسى ازايعان كومپانيالار شىعىندارىن قىسقارتاتىنى انىق. سوندىقتان ساراپ­شىلار اعىلشىننىڭ مۇناي-گاز سالا­سىن­داعى كومپانيالارى الداعى ۋاقىت­تا مىڭداعان جۇمىسشىلاردى قىسقار­تا­تىن­دىعىنان قاۋىپتەنۋدە.

الپاۋىتتار ۇرپاعىنىڭ مۇراسى 16 تريلليون

«بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەمەكشى, كاپيتاليزمنىڭ كۇيرەۋ كەزەڭى اۋىلىنىڭ الىس قالماعاندىعىن دۇنيەجۇزىندەگى بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ دا جەر مەن كوكتەي الىستاپ بارا جاتقاندىعىن كورسەتسە كەرەك. الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ  جىلجىمايتىن مۇلكىنىڭ جالپى قۇنى 3 تريلليون دوللاردان استى, دەپ حابارلايدى MarketWatch اگەنتتىگى. كاپيتاليزمنىڭ ءبىر كەرەعارلىعى ءونىم­دەردى سۇرانىستان تىس ارتىق ءوندىرۋ ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءبىر جاعىنان ەۋروپادا باستالعان شومىشتەن قىسۋ ۇنەم­شىلدىگى, ەكىنشى جاعىنان, كۇيزەلگەن ەكو­نوميكانىڭ ۇستىنەن باس اينالدىرار بونۋستار جونىپ قالتالارىن قالىڭداتقان ميللياردەرلەردى كورىپ, بۇگىندە وڭشىل­دار­دىڭ ءوزى, ارتىق ءوندىرۋ جۇيەسىنىڭ ءوزى وسى ات توبەلىندەي بايلار ەليتاسىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ادەيى جاسالىپ جاتقان قۇبى­لىس ەمەس پە ەكەن دەگەن ويعا قالۋدا. وسى رەتتە ۇلىبريتانيانىڭ پارلامەنتتىك كون­سەرۆاتورى دۋگلاس كارسۋەللدىڭ «ەركىن رىنوك وتە ءجيى-ءجيى ازاتتىعىنان ايى­رى­لىپ, قالتالىلاردىڭ قولىنداعى كور­پو­را­تيۆتىك راكەتاعا اينالىپ بارادى», دەگەن تۇجىرىمى ەرىكسىز ويعا ورالادى. بۇل تۇ­جى­رىمنىڭ استارىندا ۇلكەن اقيقات جات­قا­نى­نا ءتانتى بولاسىڭ. قازىرگى كەزدە الەم­نىڭ ميلليونداعان ورتا تابى ەركىن رى­نوك­قا دەگەن سەنىمىن جوعالتتى. MarketWatch اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, دۇنيەجۇزىندەگى 210 مىڭ باي­لار­دىڭ قولىندا جالپى قۇنى ۇلى­بريتانيا, فرانتسيا نەمەسە ءۇندىستان سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى­نەن اسىپ تۇسەتىن جىلجىمايتىن م ۇلىك شوعىرلانعانىن اتاپ كورسەتەدى. وسى اگەنتتىكتىڭ ايتۋى بويىنشا, قازىر الەمدە جىلجىمايتىن م ۇلىككە سالعان اكتيۆى 30 ميلليون دوللاردان اساتىن 210 مىڭ ميلليونەر بار ەكەن. ولاردىڭ 80 پايىزى وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرى ءۇشىن پاي­دالاناتىن ەكى جانە ودان دا كوپ رەزيدەن­تسيالاردى يەلەنەتىن كورىنەدى. بۇل ميللياردەرلەر ءاربىر 3 جىل سايىن جاڭا ءۇي ساتىپ الادى ەكەن. بۇگىندە الەمنىڭ اسا باي ادامدارى وزدەرىنە تيەسىلى بايلىقتىڭ 30 پايىزىن جىلجىمايتىن م ۇلىك رەتىندە ۇستايدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى تاۋنحاۋستاردىڭ يەسى بولسا, بايلاردىڭ 30 پايىزى قالا سىرتىندا سالىنعان سارايلارعا يەلىك ەتەدى. الەمنىڭ ەڭ باي ادامدارى نيۋ-يورك, لوندون, گونكونگ, لوس-اندجەلەس جانە سان-فرانتسيسكو سياقتى قالالاردان ءسان-سالتاناتى جاراسقان پاتەرلەر مەن ساۋلەتتى ۇيلەردى ساتىپ الۋعا قۇمار كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, بۇگىندە اسىعى الشىسىنان تۇسكەن الپاۋىتتار جيعان-تەرگەندەرىن ۇرپاقتارىنا مۇراعا قالدىرۋدا دا جارىسقا تۇسكەن سياقتى. اگەنتتىك ساراپشىلارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, الداعى 30 جىل كولەمىندە دۇنيەجۇزىندە 16 تريلليون دوللاردان اساتىن بايلىق ميللياردەرلەردىڭ ۇرپاقتارىنا مۇرا بولىپ قالاتىن كورىنەدى. دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».