بۇعىشى قۋان

بۇعى-مارال قولاتتاعى سۋاتقا ءدۇر ەتىپ تۇسكەندە, بۇتا-قاراعاندا تەربەلىپ وتىرعان توپ تورعاي پىر ەتىپ ۇشتى. باستاۋدىڭ سۋىن قانىپ ىشكەن سوڭ بۇعىلار كۇنگەيگە قاراي بارىپ, ءبۇرىسىپ-ءبۇرىسىپ تۇرا قالىستى. بۇل ماڭنىڭ كۇنى دە تىم كەلتە. كۇلشەدەي كۇن توبەڭنەن ءتونىپ تۇرعان قاراعايلى جوتانىڭ توبەسىن سيپاي ءوتىپ, عايىپ بولادى. بۇعى-مارال دا كۇننىڭ شۋاعى تۇسكەن ۋاقىتتا بۇلاققا باس قويا­دى. قازىر ۇسقىندارى جۇدەۋ-جاداۋ. شاڭىراقتاي مۇيىزدەرىن جازداي كەسىپ, دەمالۋشىلاردىڭ پايداسىنا جاراتقان. كەسە سالا تامشىلاپ تۇرعان ىستىق قاندى تۋريستەر تالاسا-تارماسا ىشكەن. بۇعىشىلار ءمۇيىزدى قايناتىپ, سورپاسىن شىعارادى. ونىڭ بۇلاۋى دا مىڭ دا ءبىر دەرتكە شيپا. ەڭ سوڭىندا وڭدەۋدەن وتكەن سالالى مۇيىزدەردى تۋراپ, شە­تەلگە جىبەرەدى. مۇنى اسىرەسە, كورەيا جاق جوعارى باعالايدى ەكەن. قىزىعىن ءۇش اي كورەتىن ءمۇيىزدى جانۋاردى قىستاي باعادى, قاعادى, جەمدەيدى, قاجەت بولسا, ەمدەيدى. بۇعىسى بولەك, مارالى بولەك قامالادى. قوزىقالارى دا جەكە تۇرادى.

كۇننىڭ كوزى كەتە بەرە قۋان تىسقا شىقتى. جاس شاماسى الپىستى القىمداپ قالعان جىگىت اعاسىنىڭ قيمىلى شيراق. تى­پىڭ­داپ ءجۇرىپ شاناسىن جەكتى. كۇن­دەلىكتى تىرلىگى وسى. تاڭەرتەڭ مارالعا ءشوبىن شاشىپ, جەمىن بەرەدى. كەشكىسىن تاعى سول شارۋا. بۇعى-مارال دا مۇنى ابدەن تانىپ العان. بوتەندى الىستان سەزەدى. قورشاۋعا بەتتەي بەرىپ ەدىك, قۇلاعىن قاعىپ, جوسىپ كەتۋگە دايىن تۇردى. ءور جاقتاعى مارالدار قۇيرىقتارى اعاراڭداپ, قاراعايلى ورمانعا ءسىڭىپ كەتە بەرگەندە قۋان ات شانامەن جەتكىزگەن ءشوبىن اتشاپتىرىم الاڭقايدىڭ ءار-ءار جەرىنە شاشتى. ناۋاعا س ۇلى سالدى. ءشوپ سۋىرۋ دا وڭاي جۇمىس ەمەس. تاڭەرتەڭ, كەشكىسىن كومەكشىلەر كەلىپ, قولۇشىن بەرىسەدى. بىراق نەگىزگى سالماق, جاۋاپكەرشىلىك قۋاننىڭ موينىندا.

– ماعان وسى جۇمىسىم ۇناي­دى, – دەدى قۋان بوسحومجيەۆ ايىر اعاشىنا سۇيەنىپ تۇرىپ. – مەن قالادا تۋىپ-وسكەنمىن. نەگىز­گى ماماندىعىم قۇرىلىسشى. وسى­دان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن تاعدىر ايداپ, وسىندا كەلدىم. قالانىڭ گازىنا تۇن­شىق­قان­شا, وسى تاۋدىڭ باۋىرىندا, تامىلجىعان تابيعات اياسىندا جۇرگەنىم ارتىق. 2001 جىلدان بەرى بۇعى باعىپ ءجۇرمىن. ول كەزدە ءمۇيىزدى ساتىپ الىپ كەتەتىن. قازىر ەم-ءدارى جاسايدى. قالاي دەگەنمەن, بۇعى – جابايى جانۋار. تولىق قولعا ۇيرەنبەيدى. دالاعا ەلەڭدەپ تۇرادى. قازىر قولدا. جازدا اناۋ بەلدى اسىپ كەتەدى. سودان ءمۇيىز كەسۋ كەزىندە ۇستاۋ, قاماۋ قيىن. وعان كەز كەلگەن ات تا جاراي بەرمەيدى. جابايى جا­­نۋار جانى قىسىلسا, ات-ماتىڭ­مەن تاپتاپ وتەدى. سوندىق­تان مىنە­زىنە قاراي امالدايسىڭ, ال­داي­سىڭ, – دەپ جان-جاعىنا كەر­بەز­­دەنە قاراپ تۇرعان سۇلۋ جانۋارعا جاقىندادى.

باعىم, كۇتىم جۇمىسى مۇنى­مەن عانا شەكتەلمەيدى. جىلدا ءتيىستى ەگۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى, قان الادى. ول دا وڭاي ەمەس. شەتىنەن كەرتىلىپ بارا جاتقان مايا-مايا ءشوپتى الا جازداي ارنايى بريگادا دايىنداعان. جۇزدەگەن گەكتاردى الىپ جاتقان قورشاۋدى اينالا تەكسەرۋ جۇمىسى تاعى بار. ايتپەگەندە, يت-قۇس كىرىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.

– مارال ماۋسىمنىڭ باسىندا قوزىلايدى. قوزىقالارى ءتورت-بەس كۇن جىڭعىل-جىڭعىلعا جاسىرىنىپ جاتادى. سودان سوڭ عانا اياقتانادى. سول كەزدە سىلەۋسىن, تۇلكى ءتىس سالۋى مۇمكىن. كۇندىز باقىلاپ وتىرامىز. بىلتىر ەكى سىلەۋسىن كىردى. وتە شاپشاڭ ەكەن, كوز ىلەسپەيدى. ەكى جارىم, ءۇش مەترلىك بيىك توردان قارعىپ ءوتتى, – دەيدى قۋان.

كۇيەك كەزىندە قورشاۋ ناشار بولسا, جابايى بۇعىلار دا كىرىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان اتقا ءمىنىپ, بەل-بەلەستى اسىپ سوزىلاتىن قورشاۋدى تەكسەرۋ دە قۋاننىڭ مىندەتى. اڭگىمە تۇگەسىلىپ, قوشتاسار ساتتە:

– بۇعى شارۋاشىلىعىنداعى ءار مامان ءوز مىندەتىن جاقسى بىلەدى. جازدىڭ كۇنى ءمۇيىز قاي­ناتىپ, تۋريستەرگە سورپا دا­يىن­دايتىن جۇمىسشى بار, بۇ­عىلاردى قۋىپ الىپ كەلىپ, ستا­نوك­قا قامايتىندار بار. تىرشى­لىك قاربالاس. قازىر عانا عوي, تاۋ ىشىندە جالعىز ءۇي وتىر­مىز. ماۋسىم اشىلدى ما, ءوڭىر ساياحاتشىلارعا تولادى دا كەتەدى. تۋريزم سالاسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىرعان بۇعى شارۋاشى­لىقتارىنا سۋبسيديا قالىپتى بولىنسە, – دەگەن تىلەگىن ايتتى.

سۋبسيديا جوق ەمەس, بار. ۇرعاشى ءبىر باسقا 10 مىڭ تەڭگەدەن عانا بەرىلەدى ەكەن. ونىڭ وزىندە قاعاز جۇمىسى شاشەتەكتەن. قىس ىشىندە تاۋ بوكتەرىندە جالعىز وتىرعان ءۇيدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشسىن دەگەن تىلەكپەن اتتاندىق.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كاتونقاراعاي اۋدانى