ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ امالدارى قانشالىقتى جەتىلدى دەگەنىمىزبەن, ناقتى جاعداي بارىسىندا ونى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ويسىراپ جاتقانى انىق بايقالا باستايدى. بيىلدان باستاپ ومىرىمىزگە ەنگەن ءتورت كودەكستىڭ باستى قامى – ادامداردىڭ قۇقىن وركەنيەتتى تالاپقا ساي قورعاۋ ەكەندىگى بەلگىلى. ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى قورعالۋى ارقىلى تۇرمىس سالاسىنداعى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي جاعدايلاردىڭ ءبارى جاقسارۋى ءتيىس. ءومىردىڭ اعىمىنا ساي جازىلعان زاڭ وسى ماسەلەلەردى تۇتاس جاڭا تالاپ تۇرعىسىنان رەتتەي الادى. الايدا ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولا بەرمەيدى. ماسەلەن, وتكەندە باس پروكۋراتۋرادا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس كەڭىنەن تالقىلاندى. سوندا بايانداما جاساعان باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاقىپ اسانوۆ ءبىراز ماڭىزدى جايتتاردىڭ باسىن اشىپ بەردى. ونىڭ ايتقاندارىنىڭ ەل ءۇشىن, قوعام ءۇشىن ءمانى مەن ماڭىزى زور ەكەندىگىن كوزى قاراقتى وقىرمان بىردەن بايقايدى. ول ءسوزىن مىسال كەلتىرۋدەن باستادى.
ماسەلەن, ومىردەن ءبىر مىسال, دەيدى ول. بىلتىر قاراعاندىدا ەكى كولىك سوعىسىپ, يەلەرى سوتتاسادى. سوت پروتسەسىندە تالاپكەر اشۋعا باسىپ, شىبىن ولتىرەتىن مۋحوبويكامەن سۋديانى ساباعان. سودان توبەلەس باستالىپ, سوت زالى شايقاس الاڭىنا اينالىپ كەتكەن. ناتيجەسىندە بۇزاقى 3 جىلعا سوتتالدى. بۇل وقيعانى باق ارقىلى بۇكىل ەل ءبىلدى. الماتىدا ءبىر ادام اكىمدىكتىڭ عيماراتىن جارامىن دەپ, بۇكىل قالانى شۋلاتتى. كەيىن بەرگەن تۇسىنىگىندە ول ءبىر داۋ بويىنشا سوتتىڭ شەشىمىنە نارازى بولىپ, وسىنداي قادامعا بارۋعا ءماجبۇر بولعانىن ايتتى.
ءۇشىنشى مىسال. تەمىرتاۋدا زورين وزىنە ەرلى-زايىپتى موروزوۆتار 2 ملن. قارىز دەپ, سوتقا جۇگىنەدى. ال موروزوۆتار «دالەلىڭ جالعان» دەپ, قارىزدى مويىندامايدى. بۇل تارتىس اۋداندىق سوتتان جوعارعى سوتقا دەيىن جەتىپ, ءۇش جىلعا سوزىلادى. ءاربىر سوت, ءاربىر پروتسەسس سايىن داۋ ۋشىعا تۇسەدى. بۇرىن تۋىسقانداي بولىپ جۇرگەن ادامدار قاس جاۋعا اينالىپ, سوت زالىندا بەت تىرناسىپ, جاعا جىرتىسادى. وسىنداي ءبىر وتىرىستان كەيىن موروزوۆتىڭ زايىبى ءزوريننىڭ بەتىنە كيسلوتا شاشىپ جىبەرگەن. قۇداي ساقتاپ, ول بەتىنە ەمەس, باس كيىمىنە تيەدى. اياعىندا داۋ ءزوريننىڭ پايداسىنا شەشىلگەن. موروزوۆتاردىڭ نەگىزگى تابىس كوزى – تۋريستىك اۆتوبۋسىن سوت ورىنداۋشىسى قارىزدى وتەۋ ءۇشىن الىپ قويادى. بۇل ولاردىڭ ىزاسىن قوزدىرا تۇسەدى. تۇبىندە نە بولدى؟ موروزوۆ مىلتىق ساتىپ الىپ, كوشەدە ءزوريندى اتىپ ولتىرەدى. وعى جەتكەندە, مۇمكىن, ونىڭ ايەلىن دە ولتىرۋگە بارار ەدى.
بۇل مىسالداردى نەگە كەلتىرىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى, داۋ كوپ. شەتى مەن شەگى كورىنبەيدى. ساعات سايىن, ءتىپتى مينۋت سايىن جاڭا داۋلار قوسىلىپ جاتىر. نەلىكتەن؟ بۇل قوعام قايدا بارا جاتىر؟ ەرتەڭگى كۇنى نە بولادى؟ ەشكىم بىلمەيدى. ەلىمىزدە قازىر ادامداردىڭ دەنى كاسىپكەر. سول كاسىپكەرلەردەن «جاعدايىڭ قالاي؟» دەپ سۇراي قالساڭ, «بىرەۋمەن سوتتاسىپ جاتىرمىن» دەگەن جاۋاپتى عانا ەستيسىڭ. بىرەۋ مەنشىگىن داۋلايدى, ەكىنشىسى قارىزىن تالاپ ەتەدى, ءۇشىنشىسى ەڭبەكاقىسىن وندىرگىسى كەلەدى. وتباسىنداعى پروبلەمالارىن سوتتا شەشەمىن دەۋشىلەر دە كوپ – اعاسى ىنىسىمەن, اكەسى بالاسىمەن سوتتاسىپ جاتقان جاعدايلار, وكىنىشكە وراي, استاسىپ كەتكەن.
كۇمانىڭىز بولسا, ناقتى ساندارعا جۇگىنەيىك. ماسەلەن, 2014 جىلى سوتتارعا 750 مىڭ تالاپ-ارىزدار تۇسكەن ەكەن. ءار ءىس بويىنشا كەمىندە 2 تاراپ قاتىسادى دەپ ەسەپتەسەك, سوتقا داۋىمەن, شامامەن 1,5 ملن. ادام تارتىلىپ ءجۇر. سوندا قالاي, تابيعاتىنان سابىرلى, قوڭىر مىنەزدى, جانجالدى جاقتىرمايتىن حالقىمىز داۋعا قۇمار بولىپ بارا جاتقانى ما؟ بۇل تۋرالى ءبىز بۇرىن دا جازعانبىز, الايدا «باياعى جارتاس ءبىر جارتاس» دەگەندەي دە ەمەس, ءتىپتى ادامدار ءبىر-بىرىنە ودان ءارى ورشەلەنە تۇسكەندەي كورىنەدى.
ولار, ارينە, بالا-شاعا, قالشىلداعان قارت ەمەس, كوبىسى بيزنەس جاساپ, جۇمىس ورىندارىن اشىپ, قوعامعا پايدا كەلتىرىپ جۇرگەن اتقامىنەر ەرەسەكتەر. كاسىبىن ىسىرىپ قويىپ, التىن ۋاقىتتارىن سوتتاسۋعا جۇمساۋدا. داۋلاسىپ جاتقاندارعا سۋديالاردى, سوت قىزمەتكەرلەرىن, پروكۋرورلاردى, ادۆوكاتتاردى, زاڭگەرلەردى, ساراپشىلاردى, سوت ورىنداۋشىلاردى, «جانكۇيەرلەردى» قوسىڭىز. ونىڭ ءۇستىنە ىستەر ءارتۇرلى ساتىلاردا ءبىرنەشە رەتتەن قارالادى. استانا قالاسىندا ءبىر سۋديا كۇنىنە 10 شاقتى ازاماتتىق ءىس قارايدى ەكەن. سوتتاردى «ادام تاعدىرىنىڭ كونۆەيەرىنە» اينالدىرساق, ولاردان قانداي ساپالى شەشىمدەر كۇتۋگە بولادى؟ ال سوت ەكى جاقتى بىردەي قاناعاتتاندىرا المايدى. العاشقىدا ءبىر جاعى ريزا بولسا, ەكىنشى جاعى وكپەلى. كەيىن سوتتىڭ شەشىمى ورىندالماسا, داۋدا جەڭگەندەر دە رەنجىپ جاتادى.
قازاقتىڭ عۇلاما عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ اتاقتى ەڭبەگى «سوت رەفورماسى تۋرالى جازبالارىندا» بيلەر سوتىنىڭ باستى مىندەتى – «جەڭۋ نە بولماسا جەڭىلۋ ەمەس, جەڭىلدەتۋ» دەگەن ەكەن. مىنە, وسىعان وراي داۋدى شەشۋ جۇيەسى مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن سالماق بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەبى – قولدانىستاعى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ كەمشىلىگى. ول 99-شى جىلى قابىلدانعان. نەگىزىنەن كەڭەستىك كودەكستىڭ كوشىرمەسى دەۋگە بولادى. ول كەزدە زامان مۇلدەم باسقا. نارىقتىق ەكونوميكا ەندى عانا باس كوتەرگەن كەز. 15 جىلدا اپك-عا 50 رەت تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن ەكەن. بىراق, بۇل وزگەرتۋلەر جىرتىققا جاماۋ بولىپ, كودەكستىڭ تۇجىرىمداماسىن زامان تالابىنا ساي كەلتىرە الماي وتىر. نەلىكتەن؟ بىرىنشىدەن, داۋلار كەز كەلگەن قوعامدا بار. بىراق, ولاردىڭ بارلىعىن سوت ارقىلى شەشۋ ءمۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دامىعان مەملەكەتتەردە وسىنداي تارتىستاردى شەشەتىن بالاما ينستيتۋتتار كوپ. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ سوتتارى بارىن سالىپ, ەكى جاقتى كەلىستىرۋگە ۇمتىلادى. ارينە, تاراپتار ءوز ەركىمەن كەلىسىپ, ءبىر ىمىراعا كەلىپ جاتسا, وندا داۋ سول جەردە ءبىتىپ, جوعارى ساتىلارعا كەتپەس ەدى.
كەيبىر ادامدار العاشقىدا اشۋعا بەرىلىپ, سوتقا جۇگىنىپ, كەيىننەن اقىلعا جەڭدىرىپ: «مەن وسى قاتتى كەتكەن جوقپىن با؟ الدىما كەلسە شەشۋ جولىن ىزدەر ەدىك قوي», دەپ ايتىپ جاتادى. ال قولدانىستاعى اپك بويىنشا پروتسەسكە دەيىن ەكى جاقتى جۇزدەستىرۋگە, ولاردى بىتىمگە شاقىرۋعا, كەلىسىمنىڭ ارتىقشىلىقتارىن تۇسىندىرۋگە سوت مىندەتتى ەمەس. سوتتىڭ ماقساتى – قالاي دا ءىستى تەز قاراپ, تەز شەشىم شىعارۋ. ياعني, تىكەلەي ايتساق, داۋلاردى ۋشىقتىرىپ جۇرگەن قازىرگى اپك-نىڭ ءوزى. داۋلاسۋشىلاردى كەلىسىمگە شاقىرماي, ولارعا سوت پروتسەسىنىڭ بولاشاعىن ايتپاي, ەكى تاراپتى ورتاق اڭگىمەگە تارتپاي, دەرەۋ شارشى الاڭعا شايقاسقا شىعارىپ جىبەرەدى. بۇدان داۋلاسۋشىلاردىڭ سانى ەشۋاقىتتا ازايمايدى. باسقا امال قاجەت. ماسەلەن, اقش-تا وسىنداي تارتىستاردىڭ 97 پايىزى سوتتان تىس شەشىلەدى ەكەن. ياعني, سوتقا 3-اق پايىز داۋلاۋشى كەلەدى. قىتايدا سوتتا داۋلاردىڭ 30 پايىزى, سلوۆەنيادا – 40, باتىس ەۋروپادا ءتىپتى 90 پايىزى ءبىتىمگەرشىلىكپەن اياقتالىپ جاتادى.
مىنە, جاڭا جوبا وسى پروبلەمانى شەشەدى دەگەن سەنىم بار, دەيدى جاقىپ اسانوۆ. زاڭ قابىلدانسا, تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋىنە جاردەمدەسۋ سوت ءۇشىن باستى مىندەت بولماق. ول ءۇشىن مەدياتسيادان بولەك بىرنەشە جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى: ادۆوكات كومەگى, تاراپتاردى بىتىمگە كەلتىرۋ ءۇشىن ارنايى سۋديا بولىنبەك نەمەسە تاراپتار قالاسا, وندا ءىستى قارايتىن سۋديا مەدياتورعا اينالماق. بۇل ورايدا تاراپتاردىڭ داۋىن بىتىمگەرشىلىكپەن شەشە بىلگەن سۋديانىڭ مۇمكىندىگى شەكسىز دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار. ويتكەنى, بىتىمگەرشىلىك قازاق حالقىنا جات ەمەس. بيلەر سوتىنىڭ تۇپكى ماقساتى – داۋلاسۋشى جاقتاردى ءبىتىستىرۋ, تاتۋلاستىرۋ, تابىستىرۋ بولعان عوي. ەندەشە «داۋ مۇراتى – ءبىتۋ» دەگەن ناقىل ءسوز سودان قالعان. قازاق ادەت-عۇرپىن زەرتتەگەن لەۆشين, بالليۋزەك, كوزلوۆ «قازاق بيلەر سوتى – ول ءبىتىم مەن كەلىسىم سوتى» دەپ, تاڭ قالىپ جازعان. عالىم كۇلتەلەەۆ «ۋگولوۆنوە وبىچنوە پراۆو كازاحوۆ» دەگەن كىتابىندا 120 مىڭ رەسەي شارۋالارىنىڭ ءوز داۋلارىن شەشۋ ءۇشىن قازاق بيلەرىنە جۇگىنگەنىن ايتادى. ولار وزدەرىنىڭ سوت بيۋروكراتياسىنان قاشقاندارىن اتاپ كورسەتكەن.
دەمەك, جاڭا كودەكستىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى –داۋلاسىپ جۇرگەن تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋىنە بارلىق جاعدايدىڭ جاسالۋى. ەكى جاقتىڭ ءوز ەرىكتەرىمەن, ۇرىس-كەرىسسىز, ءبىر-ءبىرىن تىڭداپ, داۋ-دامايدى تارازىلاپ, ءبىر مامىلەگە كەلۋلەرىنە ىقپال ەتۋى. سوندىقتان حالقىمىزدان قالعان باي تاجىريبە, جۇزدەگەن جىلدار بويى دۇرىستىعىن دالەلدەگەن يدەيالار زاڭناماعا ەنگىزىلىپ وتىر.
ال جاڭا جوبانىڭ ەكىنشى جەتىستىگى – قاجەتسىز قۇجاتتاردى, شيەلەنىستى ازايتادى. مىسالى, كەيبىر ىستەر بويىنشا سوت وتىرىسىن وتكىزۋ قاجەت ەمەس. ويتكەنى, قۇجاتتارمەن بارلىعى دالەلدەنىپ تۇر. بىراق, قولدانىستاعى اپك كوپ جاعدايدا ونداي وتىرىستى تالاپ ەتەتىنىن كوپشىلىك بىلەدى. ۇشىنشىدەن, بۇگىنگى كۇنى كەز كەلگەن داۋ بويىنشا بىرەۋ سوتقا جۇگىنسە, سوت ونى قاراۋعا مىندەتتى. ال جاڭا جوبادا كەيبىر داۋلار, ەڭ الدىمەن, سوتتان تىس جەرلەردە قارالۋى ءتيىس. ونداي قادام جاسالماسا, تاراپتاردىڭ ارىزىن سوت قابىلدامايدى.
تورتىنشىدەن, تاراپتار بارلىق دالەلدەرىن سوت پروتسەسىنە دەيىن ۇسىنىپ, كورسەتۋى قاجەت. ەگەر ۇسىنباسا, ونى دالەل رەتىندە كەيىن سوت قابىلداماۋى مۇمكىن. بۇل دا ماڭىزدى نورما. كوپ جاعدايدا تاراپتار دالەلدەرىن باسىندا كورسەتپەي, جوعارعى ساتىلاردا قونىشتان سۋىرىپ جاتادى. كوپتەگەن تومەنگى سوتتاردىڭ شەشىمدەرىنىڭ بۇزىلۋى سودان. مۇنداي نورما بولسا, ەكى جاق سوت الاڭىنا دەيىن ءوز ۇستانىمدارىن باعالاپ, ودان ءارى سوتتاسۋدان باس تارتۋى دا مۇمكىن. ەكى جاق بىتىمگە كەلىپ جاتسا, وندا ادۆوكات جالداۋعا, ساراپتاما جۇرگىزۋگە, جول شىعىندارىنا شاشىلماي, قارجىسىن قارىزدى جابۋعا جۇمسايدى. ونىڭ ۇستىنە تاتۋلاسقان جاعدايدا مەملەكەتتىك سالىق تولەمى كەرى قايتارىلادى. ال وسىنداي ازاماتتىق ىستەر بويىنشا پروكۋروردىڭ ءرولى قانداي بولماق دەيمىز؟ الدىن الا ايتايىق, مۇنداي پروتسەستە تاراپتار تەڭ. ءار تاراپ ءوز مۇددەسىن ءوزى قورعاۋى ءتيىس. ەگەر تاراپتار جەكە مۇددەلەرىن قورعاپ جاتسا, ونداي پروتسەسكە پروكۋروردىڭ ەشقانداي قاجەتتىلىگى جوق. ماسەلەن, بىلتىرعى ستاتيستيكا بويىنشا ىستەردىڭ 70 پايىزى پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتپەگەن. بىراق داۋدا مەملەكەتتىڭ مۇددەسى قوزعالىپ جاتسا, سوت پروتسەسىنە بارۋعا مىندەتتى. جەكە كومپانيالار مەملەكەت قارىز دەپ, بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتىپ جاتقان ىستەر از ەمەس. كوبىنەسە, ولار مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, سالىق, كەدەن داۋلارى. مۇنداي ىستەرگە قاتىسۋ – پروكۋرورلاردىڭ كونستيتۋتسيالىق ءمىندەتى. سوت تەك تورەلىك جاساپ, قاي جاقتىڭ دالەلدەرى باسىم, سونىڭ پايداسىنا شەشىپ وتىرادى. ەگەر پروكۋرور پروتسەستە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن ساۋاتتى جانە بەلسەندى قورعاي بىلسە, وندا بيۋدجەتكە زاڭسىز قول سۇعۋشىلار ازايادى. وتكەن جىلى پروكۋرورلار نارازىلىق كەلتىرۋ ارقىلى 42 ملرد. تەڭگە مەملەكەت قارجىسىن ساقتاپ قالدى. بۇعان قوسا وزدەرىنىڭ قۇقىعىن ءوز بەتىنشە قورعاۋعا قابىلەتى جوق ازاماتتار مۇددەسىن قورعاۋدا پروكۋرورلار قاجەت.
وسىلايشا بايانداماسىن قورىتىندىلاي كەلگەن جاقىپ اسانوۆ: «ايتا كەتەتىن جايت, جوعارعى سوت قىسقا مەرزىمدە قيىن دا كۇردەلى, ءارى قوعام ءۇشىن ماڭىزى زور كودەكستىڭ جوباسىن ازىرلەپ, بارشانىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىر. ءتيىستى قۇرىلىمدار بۇل جۇمىسقا بەلسەندى قاتىستى. ءبىزدىڭ ءبىراز ۇسىنىستارىمىز قولداۋ تاپتى. جوبادا كوزدەلگەن ماقساتتارعا جەتسەك, وندا قوعامىمىزدا داۋلار ءبىرشاما ازايىپ, ەلباسىمىزدىڭ ۇستانىمىنداعى تولەرانتتىلىق, توزىمدىلىك يدەياسى جۇزەگە اسادى دەگەن سەنىم بار», دەدى. ءيا, ءبىز دە بۇعان تولىقتاي قوسىلامىز. ويتكەنى, ەگەر اپك-مىز بۇگىنگى جوباداي بولعاندا, كىم بىلەدى, جوعارىدا كەلتىرگەن مىسالداردىڭ داۋلارى كەلىسىممەن ءبىتىپ, قايعىلى جاعدايلار بولماس پا ەدى. ەندىگى سەنىم جاڭا كودەكس پەن سۋديالاردىڭ ىسىندە. سوندا داۋدىڭ ءبارى بىتۋمەن اياقتالاتىنى ءسوزسىز.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».