جاقىنىمىزدىڭ جانىنا ءۇڭىلىپ ءجۇرمىز بە

قىزىمنان ايرىلىپ قالا جازدادىم

ەكى جىل بۇرىن جۇمىس بابىمەن الماتىعا كوشىپ كەتكەن قۇربىم وتباسىمەن بىرگە اتىراۋعا قايتا كەلگەلى جاتقانىن ەستىپ, ءبىر جاعىنان قۋانىپ, ءبىر جاعىنان تاڭدانىپ قالدىم. كوشىپ كەلىپ, ورنالاسقاننان كەيىن جاڭا قونىسىنا قۇتتى بولسىن ايتۋعا باردىم. ءتاتتى ءشاي ۇستىندە اڭقىلداپ كوڭىلدى وتىرعان قۇربىم, «نە سەبەپتى قايتىپ كەلۋگە بەل بايلادىڭدار؟» دەگەن سۇراعىمدى ەستىپ العاشىندا مۇڭايىپ قالدى. سودان سوڭ: ء«وزىمدى ءجۇز پايىز جۇمىسقا ارنايمىن دەپ ءجۇرىپ, قىزىمنان ايرىلىپ قالا جازدادىم» دەپ كوز جاسىنا ەرىك بەردى.

ء– وزىڭ دە بىلەسىڭ ساۋدا فيرماسىنىڭ باسشىسى بولعاننان كەيىن تىنىمسىز جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. كۇيەۋىم دە اسكەري ادام بولعان سوڭ كۇندىز-ءتۇنى ءۇي كورمەيدى. اتىراۋدا جۇرگەندە دە كىشكەنتاي بالالارىمدى اناما تاستاپ كەتۋشى ەدىم. الماتىعا بارعاننان كەيىن ەكى كىشكەنتايدى بالاباقشاعا بەردىك. مەكتەپتە وقيتىن قىزىم ساباقتان سوڭ, ءوزى جاقسى كورەتىن قولونەر ۇيىرمەسىنە باراتىن. مەكتەپتەگى اتا-انالار جينالىسىنا باراتىن ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىز جوق. مۇلدە قاتىسىپ كورگەن ەمەسپىز. ەلدە پاندەميا باستالىپ, قاشىقتان وقۋعا كوشكەن كەزدە زۋم باعدارلاماسى ارقىلى جينالىسقا قاتىستىم. سول كەزدە قىزىمنىڭ ساباعى 3-كە ءتۇسىپ كەتكەنىن ءبىلدىم. قولونەر ۇيىرمەسىنە دە بارماعانىنا ءبىراز بولىپتى. بۇل جايتتى ەستىپ اشۋعا ءمىندىم. ۇيگە كەلگەن سوڭ قىزىما بار اشۋىمدى توگىپ ايقايلادىم. ءتىپتى ۇرىپ تا جىبەردىم. نە سەبەپتى ساباق وقىماي جۇرگەنىن, ۇيىرمەنى نەگە تاستاپ كەتكەنىن سۇرامادىم. «اكەڭ ەكەۋمىز سەندەردى جەتكىزۋ ءۇشىن ەبىل-سەبىل بولىپ جۇمىس جاساپ ءجۇرمىز, كەرەك نارسەڭنىڭ بارلىعىن الىپ بەرىپ جاتىرمىز, نەگە سونىڭ قادىرىن بىلمەيسىڭ, ارتىڭنان ءوسىپ كەلە جاتقان ءىنىڭ مەن سىڭلىڭە قالاي ۇلگى بولىپ ءجۇرسىڭ, سەندەي قىزدىڭ بارىنان جوعى» دەپ ۇرىستىم. سول جاعدايدان كەيىن ءبىر اپتا وتكەن سوڭ بالاباقشانىڭ كەزەكشى توبىنا بارىپ جۇرگەن ۇلىمنىڭ تاربيەشىسى تەلەفون سوعىپ, بالامنىڭ قىزۋلاپ تۇرعانىن ايتىپ, ەرتەرەك الىپ كەتۋىمدى ءوتىندى. ەكى كىشكەنتايىمدى الىپ ۇيگە كەلگەنىمدە قىزىمنىڭ 15-ءشى قاباتتىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرگەلى جاتقانىن كوردىم. توبەمنەن بىرەۋ مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. جانۇشىرا جۇگىرىپ, ۇستاپ ۇلگەردىم. ءمان-جايعا قانىققان كەزىمدە قىزىما مەكتەپتە قاتارلاستارى تاراپىنان قىسىم كورسەتىلىپ جۇرگەنىن ءبىلدىم. ءتىپتى قاشىقتان وقۋعا كوشكەن كەزدە دە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بۋللينگ جاسالىپتى. قىزىمدى الىپ, پسيحولوگقا باردىم. قىزىم الماتىدا وقىعىسى كەلمەيتىنىن ايتتى. سوندا دا جۇمىستى تاستاپ كەتە الماي ءجۇرىپ قالدىق. قىزىم مۇلدە تۇيىقتالىپ كەتكەن سوڭ اقىرى بالانى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, قايتادان كوشىپ كەلدىك. بالاپانىمنىڭ كوڭىل-كۇيىندەگى وزگەرىستى ۋاقىتىندا بايقاماعانىم ءۇشىن, اناسى مەن قىزى بولىپ سىرلاسپاعانىم ءۇشىن, ءوزىمدى تەك جۇمىسقا ارناپ بالالارىما كوڭىل بولمەگەنىم ءۇشىن ءوزىمدى كىنالى سەزىنەمىن. سول ءۇشىن جۇمىسىمدى دا اۋىستىردىم. قىزىم بۇرىنعى سىنىپتاستارىمەن قاۋىشىپ, وتكەندى ۇمىتادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەدى كۇرسىنىپ.

كۇيەۋىم كۇيزەلىسكە ءتۇستى

مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە اقىل توقتاتقان جاستاعى ۇلكەن ادامداردىڭ ومىردەن تۇڭىلۋىنە جالعىزدىق, قارىزعا بەلشەسىنەن باتۋ, باسپاناعا قول جەتكىزە الماۋ, تۋىستارىمەن جانجالداسۋ, اجىراسۋ, جازادان قورقۋ, ۇياتقا قالۋ جانە پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار سەبەپ بولادى ەكەن.

تاعى ءبىر تانىسىم اناسىنان ايرىلعاننان كەيىن كۇيەۋىنىڭ كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, تۇيىقتالىپ كەتكەنىن ايتادى.

- جاقسى كورەتىن اناسى ومىردەن وتكەننەن كەيىن ەشكىممەن سويلەسپەي, ىشتەن تىنىپ ءجۇردى. ءتىپتى اسقا دا تابەتى شاپپادى. ونىڭ ۇستىنە ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس جاسايتىن بولعاندىقتان كوپ ۇزاماي جۇمىسىنا كەتتى. جۇمىستان كەلگەننەن كەيىن جاتاقحانانىڭ بولمەسىنەن شىقپاي جاتىپ الاتىن بولدى. جامان ويلار ۇيىرسەكتەپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن جوعالتتى. وسى كەزەڭدە قايتا-قايتا قوڭىراۋ شالىپ, جىلى سوزدەرىمدى ارناپ, بالالاردىڭ ءتاتتى قىلىقتارىن ايتىپ, قولىمنان كەلگەنشە جالعىز قالدىرماۋعا تىرىستىم. وسىنداي ارەكەتىمنىڭ ناتيجەسىندە اشىلىپ, قالىپتى ومىرىنە ورالدى,–دەيدى ول.

پسيحولوگيالىق كومەكتىڭ ماڭىزى زور

استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعى» كمم ادىستەمەلىك جۇمىس ءبولىمىنىڭ ادىسكەرى  ءسانىم قوشقارباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بالالار مۇنداي قادامعا وتباسىنداعى, مەكتەپتەگى نەمەسە قوعامداعى قىسىمنىڭ كەسىرىنەن بارادى.

-سۋيتسيد جاساۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن ءجاسوسپىرىم اينالاسىنداعى ادامدارعا مىندەتتى تۇردە بەلگى بەرەدى ەكەن. ءوز-وزىنە قول جۇمساعىسى كەلەتىندەر ءولىم تۋرالى ءجيى سويلەسەدى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە  تسيتاتالار جاريالايدى, اتاقتى ادامداردىڭ ءسۋيتسيدىن يدەاليزاتسيالايدى. سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىقتىڭ بەلگىسى جەكە زاتتارىن تاراتىپ بەرۋى جانە جاقىن ادامدارىمەن قوشتاسۋى بولۋى مۇمكىن. بالانىڭ بويىنان وسىنداي مىنەز-ق ۇلىقتى بايقاعان جاعدايدا اتا-انا ەڭ الدىمەن سويلەسۋگە تىرىسۋى كەرەك. ءوز-وزىنە قول سالۋعا بەيىم بالالاردىڭ دەنى اتا-اناسىمەن جاقىن بايلانىسى جوق بالالار بولىپ تابىلادى. ەگەر اكە-شەشەسى بالانى شىن جۇرەكتەن قولداپ, قامقورلىق تانىتسا, جان-دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ سىرلاسسا, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا بولادى. بۇل ماسەلەگە مەكتەپ پەن جالپى قوعام دا بەيجاي قاراماۋى كەرەك. دەسەك تە, نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك اتا-اناعا جۇكتەلەدى, - دەدى پسيحولوگيالىق ورتالىقتىڭ مامانى. ونىڭ ايتۋىنشا قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بالالارعا قولداۋ كورسەتىپ, اتا-انالارعا كەڭەس بەرۋ ماقساتىندا اشىلعان  ورتالىق اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ جاتىر.

-استانا قالاسىنىڭ «ەسىل», «سارىارقا», «بايقوڭىر», «الماتى», «نۇرا» سەكىلدى بەس اۋدانىندا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەس بەرۋ بويىنشا پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعى بازاسىندا جەتى كابينەت جۇمىس جاسايدى. ال «الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ» ءبولىمى قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعى قىزمەتكەرلەرى توبىنىڭ شىعۋىمەن, بۇگىنگى تاڭدا شۇعىل دەن قويۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان زورلىق-زومبىلىققا, قاتىگەزدىككە, بۋللينگكە جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن باسقا دا بۇزۋشىلىقتارعا ۇشىراعان نەمەسە قۇربان بولعان بالالارعا كومەك كورسەتەدى.

ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى قۋدالاۋدى بولدىرماۋعا جانە الدىن الۋعا باعىتتالعان «Stop بۋللينگ!» اتتى جوبا ۇيىمداستىرىلدى. ارنايى فلاەر جاساقتالىپ, ول بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ دالىزدەرىنە ءىلىنىپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا QR كود ارقىلى قۋدالاۋعا  (بۋللينگكە) ۇشىراعان ادام  كومەك الا الادى. كەز كەلگەن بالانىڭ قوڭىراۋى پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعىنىڭ ارنايى مامانىنا جانە سول بالانىڭ مەكتەبىنىڭ ديرەكتورىنا تۇسەدى. سول ارقىلى  بەرىلگەن ساۋالىنا جاۋاپ بەرىلەدى, -دەدى ءسانىم قوشقارباەۆا.

جانىمىز – اللانىڭ اماناتى

ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يسلام ءدىنى قالاي قارايدى.

– سۋيتسيد, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ يسلام دىنىندە اۋىر كۇناعا جاتادى. ويتكەنى ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ شاريعاتتا جاراتقاننىڭ جازمىشىنا قارسى شىققانمەن تەڭ.

تىرشىلىكتە كورگەن تاۋقىمەتى ءۇشىن ومىردەن باز كەشىپ, ءوز-وزىنە قول سالۋ قۇداي تاعالانىڭ قاھارىنا ۇشىراتادى. اقىرەتتە ۇلكەن ازاپقا دۋشار ەتەدى. دۇنيەدەن قالاي كەتسە, اقىرەتتە سول كەيپىندە جازالاناتىن بولادى.

ادامنىڭ ءومىرى قانداي بولماسىن, باسىنا قانداي قيىندىق تۇسپەسىن, وزىنە قول جۇمساماق تۇگىلى, ءولىم تىلەۋىنە دە بولمايدى. ويتكەنى ادامنىڭ جانى, ءتانى, ءومىرى – جاراتۋشى تاراپىنان بەرىلگەن امانات.

ءابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللانىڭ ەلشىسى (س.ا.س.) بىلاي دەيدى: «سەندەردىڭ بىرەۋلەرىڭ وزىنە ءولىم تىلەمەسىن. بالكىم, ەگەر ول جاقسى پەندە بولسا, ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ, جاقسىلىعى كوبەيە تۇسەر, ءسويتىپ, ء(ومىر) ول ءۇشىن جاقسى بولار. بالكىم, ەگەر جامان ادام بولسا, جاماندىعىنان قايتارىلار». ء(ناساي ريۋايات ەتكەن).

قوعامىمىزدا ورىن الىپ جاتقان وسىناۋ سوراقى قىلمىستىڭ ەڭ باستى سەبەبى يماندى تاربيەنىڭ جەتىمسىزدىگى ەكەندىگىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. يمان بولماعان جەردە كۇدىك پەن كۇپىردىڭ قاتار ءجۇرۋى زاڭدىلىق. يمانى ءالسىزدى الباستى شايتان ازعىرىپ, تۋرا جولدان تايدىرۋعا تىرىسادى. اقىرى دەگەنىنە كوندىرىپ, ءوز توبىنىڭ قاتارىنا كىرگىزەدى. ويتكەنى ءىبىلىستىڭ باستى ماقساتى ادامزاتتى اداستىرىپ, تورىنا ءتۇسىرۋ بولاتىن.

ومىردە قانداي قيىندىق كورسە دە, تاڭىردەن كۇدەر ۇزبەي, تاۋەكەلشىل بولا ءبىلۋ, جاقسىلىقتان ءۇمىت ەتۋ ناعىز مۇسىلماندىق قاسيەت,- دەيدى قمدب-نىڭ شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمىنىڭ وكىلى.

ساراپشىلار نە دەيدى؟

وتكەن جىلى قازاقستان الەۋمەتتىك دامۋ ينستيتۋتى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد ماسەلەسىن اشاتىن اۋقىمدى ساۋالناما ناتيجەلەرىن جاريالادى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, رەسپوندەنتتەردىڭ 13,8 پايىزى تۋىستارى نەمەسە تانىستارى اراسىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارى بولعانىن ايتقان.

مۇنداي قايعىلى وقيعالار ءجيى بايقالعان وڭىرلەردىڭ قاتارىندا الماتى (25,4%), استانا (19%), شىمكەنت (16%), قاراعاندى ​​وبلىسى (21,2%), باتىس قازاقستان وبلىسى (17,2%) جانە اتىراۋ وبلىسى (15,4%) بار.

رەسپوندەنتتەردىڭ پىكىرىنشە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتىن نەگىزگى سەبەپتەر فيزيكالىق جانە مورالدىق زورلىق-زومبىلىق (30%), اتا-انالار تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋدىڭ بولماۋى (29,2%) جانە دوستارىنىڭ نەمقۇرايلىلى قاراۋى بولىپ وتىر (28,3%).

ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ تورتتەن بىرىنەن استامى (27,3%) كومپيۋتەر مەن ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىكتى باستى ماسەلە رەتىندە اتاپ وتكەن.

ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقتار زورلىق-زومبىلىق (30,6%) پەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتى العا تارتسا (29%), باسقا ەتنوس وكىلدەرى ەسىرتكىگە, الكوگولگە جانە جەلىلىك تەحنولوگيالارعا تاۋەلدىلىككە نازار اۋدارعان.

باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلدىڭ سەگىز ايىندا قازاقستاندا ءسۋيتسيدتىڭ 2389 وقيعاسى تىركەلسە, ونىڭ 128-ءى 5 پەن 18 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا بولعان.

الدىن الۋ قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ باعىتىندا 2023 جىلدىڭ تامىزىندا قازاقستان ۇكىمەتى بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپاردى بەكىتتى.

نەگىزگى شارالاردىڭ ءبىرى – بالالارمەن قۇقىق بۇزۋشىلىق, قورلاۋ جانە باسقا دا وقيعالار تۋرالى دەرەكتەردى ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەراكتيۆتى كارتا جاساۋ بولماق. كارتا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىن قامتيدى جانە جەدەل ارالاسۋ مەن داعدارىستى باسقارۋ شارالارىنىڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالادى.

سونداي-اق, فينليانديا تاجىريبەسى نەگىزىندە قورقىتۋعا قارسى باعدارلاما ازىرلەۋ جوسپارلاندى. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ساۋالنامالار, ساباقتار مەن ءىس-شارالار وتكىزەدى. زورلىق-زومبىلىقتان, كيبەربۋللينگ پەن قورقىتۋدان زارداپ شەككەن نەمەسە كۋاگەر بولعان بالالاردى ەرتە دياگنوستيكالاۋ جانە ولارعا قولداۋ كورسەتۋ ادىستەمەسى ەنگىزىلەدى.

سونىمەن قاتار, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارىنا ارەكەت ەتۋ ءۇشىن ۇيلەستىرۋ قىزمەتىنىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى قۇرىلادى, بۇل زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

كەيستەردى باسقارۋ ءادىسىن قولدانۋ ارقىلى مەكتەپتەگى بۋحگالتەرلىك ەسەپتى رەفورمالاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىن بولادى.

بۇل ءتاسىل بالاعا پروبلەما انىقتالعان ساتتەن باستاپ ونى شەشۋگە دەيىن, كومەك كورسەتۋدىڭ جەكە جوسپارىن قۇرۋ جانە جاۋاپتى مامانداردى تاعايىنداۋ ارقىلى تولىق قولداۋدى قامتيدى.

كەشەندى جوسپارعا سونداي-اق «بالاقورعاۋ» بالالارىنا ارنالعان بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعىن قۇرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جەكە قاۋىپسىزدىك ساباقتارىن وتكىزۋ ەنگىزىلدى. TikTok, Instagram جانە باسقادا الەۋمەتتىك جەلىلەر بالالارعا ارنالعان قاۋىپسىز كونتەنتتى قۇرۋعا قاتىسادى.

سونىمەن قاتار, از قامتىلعان وتباسىلاردى قولداۋ, پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ جەلىسىن كەڭەيتۋ, پەداگوگ-پسيحولوگتار مەن الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ولاردىڭ جۇمىسىن تسيفرلاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. بالالار مەن اتا-انالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا, شىعارماشىلىق, سپورتتىق جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىن بولادى.

«اتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ازايۋىنا, سونداي-اق ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ مەن وعان وقتالۋ فاكتىلەرىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى», دەيدى ماماندار

توبىقتاي ءتۇيىن

ەت جاقىندارىمىزدى سۋيتسيدكە بارۋدان ساقتاپ قالۋ ءوز قولىمىزدا. وتباسى مۇشەلەرى ءاردايىم ءبىر-بىرىنە قامقورلىق تانىتسا, مەيىرىمگە بولەسە, مىنەز-ق ۇلىقتاعى وزگەرىستى دەر كەزىندە بايقاسا, ول اداممەن شىن جۇرەكتەن سىرلاسسا, ومىردەن تۇڭىلگەن جاندى قايتادان قالىپتى ومىرگە قايتارا الادى. سوندىقتان وتباسىنداعى ەڭ باستى قۇندىلىق مەيىرىم, سەنىم, سىيلاستىقتى جوعالتىپ الماساق ەكەن.