«قازاقستاندا «كىشى قازان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ساناتتارىن ىرگەلى زەرتتەۋ: ماقساتتارى, ادىستەرى, قايعىلى سالدارى, تولىق اقتاۋ ۇدەرىستەرى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينار ءوتتى. عىلىمي زەرتتەۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن تالقىلاۋعا جەتەكشى وتاندىق عالىمدار – تاريحشىلار, زاڭگەرلەر, ساياساتتانۋشىلار, فيلوسوفتەر, ولكەتانۋشىلار, ارحيۆيستەر, ساراپشىلار, سونداي-اق قوعام قايراتكەرلەرى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى قاتىستى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: ء«بىز تاريحقا جانە ونى قالىپتاستىرۋعا قاتىسقان ازاماتتارعا ءادىل قاراۋىمىز كەرەك. اقىر سوڭىندا, مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاجەت. ەگەر ءبىز وتكەنىمىزدى سارالاپ, ونى ادال ءارى وبەكتيۆتى باعالاي الماساق, وندا العا سەنىمدى قادام جاساي المايمىز», دەگەنى بەلگىلى. وسى ءسوزدى نەگىزگە العان ساراپشىلار كەڭەستىك جانە تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەگى ارنايى ادەبيەتتەردە 1926–1933 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭ ءارتۇرلى اتالاتىنىن ەسكە الدى. «كىشى قازان», «اۋىلداعى كىشى قازان» دەلىنگەنىمەن, قازاقتىلدى ادەبيەت پەن عىلىمدا «اشارشىلىق» تەرمينى كەڭىنەن قولدانىلدى.
مەملەكەتتىك كوميسسيا جيناعان ماتەريالدارعا سۇيەنە وتىرىپ, عالىمدار مەن ساراپشىلار بۇل كۇردەلى كەزەڭگە «قازاقستانداعى كىشى قازان» دەپ اتاۋ بەرگەندى ءجون سانايدى. سەبەبى بۇل ۇدەرىس تەك اۋىلداردى قامتىپ قويماي, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە باعىتتالعان زورلىقشىل «كەڭەستەندىرۋ» ساياساتىن جۇزەگە اسىردى. قازاق جەرىن قايتا ءبولۋ شارالارىمەن شەكتەلگەن جوق, كەڭەستىك بيلىكتىڭ زىميان ماقساتتارىن كوزدەدى. مۇنداي حالىققا قارسى باعدارلاما تەك قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلدى. «قازاقستانداعى كىشى قازان» ساياساتى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىن جاپپاي باسىپ-جانشۋ مەن كەڭەستىك بيلىككە تولىق باعىندىرۋعا باعىتتالدى.
كەز كەلگەن رەۆوليۋتسيا سياقتى, «قازاقستانداعى كىشى قازان» ساياساتى قازاق قوعامىندا كەڭەستىك بيلىكتى ورناتۋدى كوزدەدى. سونىڭ كەسىرىنەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسى كۇشتەپ جويىلدى, ەكونوميكالىق نەگىزدەرى السىرەپ, كوشپەلى ەلدىڭ تىرشىلىك كوزى – ازىق-ت ۇلىك رەسۋرسى تۇگەسىلدى. بۇعان قارسى كوتەرىلگەن حالىقتى باسىپ-جانشىپ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر جانە ولاردىڭ سالدارى رەتىندە باستالعان اشارشىلىقتان ميلليونداعان ادام قازا تاپتى.
بۇل تۋرالى «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, جوبالىق كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى سابىر قاسىموۆ:
«بۇل قايعىلى كەزەڭ مەن ونىڭ قۇرباندارى تۋرالى عالىمدار مەن پۋبليتسيستەردىڭ ءارتۇرلى, ءتىپتى قاراما-قايشى پىكىرلەرى بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى سەنىمسىز دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن. بىرەۋلەر بۇل وقيعانى گەنوتسيد, كلاسسوتسيد نەمەسە ەتنوتسيد دەپ سانايدى, ال باسقالارى كەڭەستىك تۇجىرىمداماعا سۇيەنە وتىرىپ, ونى «كەيبىر اسىرا سىلتەۋلەرمەن جۇرگىزىلگەن رەۆوليۋتسيالىق رەفورما» دەيدى.
سونداي-اق جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانىنا قاتىستى دا پىكىرلەر اركەلكى. بىرەۋلەر قازا تاپقاندار سانى 1,5 ميلليوننان 2 ميلليونعا دەيىن دەسە, ەندى بىرەۋلەر 2,5 ميلليوننان 4 ميلليونعا دەيىن دەپ كورسەتەدى.
ءتىپتى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا «قازاقستانداعى كىشى قازان» جان-جاقتى زەرتتەلمەدى جانە ول جۇيەلى تۇردە جوسپارلانعان, ناقتى ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق ساياسي ماقساتتاردى كوزدەگەن «رەۆوليۋتسيالىق» ناۋقاندار كەشەنى رەتىندە قاراستىرىلعان جوق.
بۇل – عىلىمنىڭ كىناسى ەمەس. كەڭەس زامانىندا ء(تىپتى تاۋەلسىزدىك كەزەڭدە دە) زەرتتەۋشىلەرگە «قازاقستانداعى كىشى قازان» تاقىرىبى بويىنشا تەك جەكەلەگەن اسپەكتىلەرگە قاتىستى ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا عانا رۇقسات ەتىلدى. ونىڭ وزىندە, تاقىرىپتار شارتتى تۇردە بەكىتىلدى. سول سەبەپتى, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندەر مەن ولاردىڭ سالدارىن, سونداي-اق رەپرەسسيالىق ءىس-قيمىلداردىڭ پەرمانەنتتى جانە ءوزارا بايلانىسىن تولىق كولەمدە زەرتتەۋ مۇمكىن بولمادى.
سوندىقتان, بۇگىنگى باستى مىندەتىمىز – بارلىق اقپاراتتى زەرتتەۋ, قايتا قاراستىرۋ, بارلىق مۇمكىن فاكتىلەر مەن قۇربانداردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ. تەك وسىدان كەيىن عانا عىلىمي تۇجىرىمدار جاساۋعا بولادى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, بىلىكتى عالىمدار مەن ماماندار قاجەت. ەكىنشىدەن, زەرتتەۋشىلەرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك, ارناۋلى ارحيۆتەرگە ەشقانداي كەدەرگىسىز قولجەتىمدىلىك بەرىلۋگە ءتيىس.
«قازاقستانداعى كىشى قازاننىڭ» بارلىق قۇپياسىن اشۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك جانە ازاماتتىق بورىشىمىز», دەپ اتاپ ءوتتى.
سەمينار بارىسىندا 1926–1933 جىلدار ارالىعىندا «قازاقستانداعى كىشى قازان» اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان وننان استام مەملەكەتتىك ناۋقان تۋرالى پىكىر ايتىلدى. بۇل «ناۋقانداردىڭ» بارلىعى حالىققا قارسى مەملەكەتتىك زورلىق-زومبىلىقپەن جانە جازىقسىز ازاماتتارعا قارسى باعىتتالعان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەرمەن قاتار ءجۇردى.
ءاربىر وتباسى وسى «سوۆەتيزاتسياعا» قارسى كۇرەستىڭ قۇربانى بولعان تۋىسىنىڭ ەستەلىگىن ساقتاپ كەلەدى. بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك جۇزەگە اسىرعان بۇل ارەكەتتەر قازاقستاندا جاپپاي تولقۋلارعا, حالىق نارازىلىقتارىنا جانە كوتەرىلىستەرگە الىپ كەلدى. ونىڭ سالدارى – ميلليونداعان ءماجبۇرلى بوسقىندار مەن ورنى تولماس ۇلتتىق قاسىرەتكە اينالدى.
سەمينارعا قاتىسقان ەلىمىزگە بەلگىلى پروفەسسورلار – ي.بورچاشۆيلي, ق.بالتاباەۆ, ە.ءابايدىلدينوۆ جانە باسقا دا عالىمدار «قازاقستانداعى كىشى قازان» ماسەلەسىن زەرتتەۋ بارىسىندا حالىقارالىق قۇقىقتىق نورمالارعا سۇيەنۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
عالىمدار بۇل تاقىرىپتى ادامنىڭ تابيعي جانە اجىراماس ساياسي قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتاۋ تۇرعىسىنان, حالىقارالىق قۇقىق پريزماسى ارقىلى, ديالەكتيكانىڭ زاڭدارى مەن قازىرگى زامانعى ساياسي انتروپولوگيا ادىستەرى نەگىزىندە تالداۋدى ۇسىندى.
جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ لوگيكالىق قورىتىندىسى رەتىندە جاڭا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانۋعا ءتيىس. بۇل تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى زاڭ جۇزىندە بەكىتۋگە, سونداي-اق «قازاقستانداعى كىشى قازان» ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قازا تاپقان ميلليونداعان بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىكتىڭ قۇرباندارىن تولىقتاي اقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردىڭ قاتارىندا حالىققا قارسى جۇرگىزىلگەن ساياساتتىڭ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىقتان وپات بولعاندار, سوتسىز جانە تەرگەۋسىز اتىلعاندار, زاڭسىز سوتتالعاندار مەن كۇشتەپ جەر اۋدارىلعاندار بار.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ايدوس سارىم, ابزال قۇسپان, ەركىن ءابىل جانە باسقالار جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەردى – باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جوباسى اياسىندا جالعاستىرۋدى قولدادى.
بۇل عىلىمي جوبانىڭ نەگىزگى مىندەتى – وسىعان دەيىن انىقتالعان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ نەگىزگى ساناتتارىن تەرەڭ ءارى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ. اتاپ ايتقاندا, ا.قۇسپان كەڭەستىك بيلىك جۇرگىزگەن زورلىقشىل «مادەني رەۆوليۋتسيا» ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, حالىقتىڭ ساناسى مەن رۋحانياتىنا وراسان زور زيان كەلتىرگەنىن, ۇلتتىق مەنتاليتەتتى بۇرمالاپ, ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋ نورمالارىن تۇبەگەيلى جويعانىن اتاپ ءوتتى.
الداعى ەكى جىل ىشىندە جوبا قاتىسۋشىلارى بۇرىن بۇرمالانعان «قازاقستانداعى كىشى قازان» تاريحىن الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق مويىنداعان ادىسنامالىق قاعيداتتار نەگىزىندە جان-جاقتى زەرتتەۋگە ءتيىس.
نازىم جۇمانوۆا,
جۋرناليست