عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم سالاسى وتكەن جىلى نەدەن ۇتتى, نەدەن ۇتىلدى؟ جاڭا جىلدا قانداي وزگەرىس كۇتىپ تۇر؟ بۇل سالانىڭ بولاشاعى قانداي؟ وسى جانە باسقا دا سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتى سوزگە تارتتىق.
– ساياسات مىرزا, ءسىز وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن بىزگە بەرگەن سۇحباتىڭىزدا «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات» تۋرالى زاڭ اياسىندا سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ ارقىلى عىلىمعا جەكە سەكتور مەن ءىرى كومپانيالاردان ينۆەستيتسيا تارتىلاتىنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا جەتەتىنىن ايتىپ ەدىڭىز. ارمان بولعان مەجەگە بيىل قول جەتكىزۋ دە بۇرىننان بەلگىلەنگەن. بيىل بۇل بەلەستى شىنىمەن باعىندىرا الامىز با؟
– ءيا, جاڭا زاڭعا بىلتىر قول قويىلدى. الايدا سول قۇجات قولدانىسقا ەنگىزىلسە دە كەدەرگىلەر بولىپ تۇر. سونىڭ ءبىرى رەتىندە بيۋدجەت كودەكسى مەن سالىق كودەكسىنىڭ بىلتىر قابىلدانىپ ۇلگەرمەگەنىن اتاپ وتەر ەدىم. عىلىمعا تارتىلاتىن قارجى كولەمىن جەكە سەكتورلار مەن ءىرى كومپانيالارعا كورسەتىلەتىن سالىق جەڭىلدىكتەرى ارقىلى ارتتىرۋ تۋرالى تەتىگىمىز ءالى زاڭدى كۇشىنە ەنبەي جاتىر. 300 پايىزدىق جەڭىلدىكتەردەن باستاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ كەلگەن ءتۇرلى سالىقتىق شەگەرىمدەر سالىق كودەكسىندە جازىلعان. وسى كودەكس بيىل قابىلدانسا, جوعارىداعى ءتيىمدى جۇيە جۇمىس ىستەي باستايدى. نەگىزى ءبىز باسشىلىققا الاتىن, 2023 جىلى بەكىتىلگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا جەتكىزۋ مەجەسى 2029 جىلعا بەلگىلەنگەن.
– بىلتىر بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلگەن «زەرتتەۋ» مارتەبەسى نەنى بىلدىرەدى, قانداي مۇمكىندىككە جول اشادى, نەندەي مىندەت جۇكتەيدى؟ وسى مارتەبەگە يە بولعان جوعارى وقۋ ورىندارى زاماناۋي قۇرال-جابدىقپەن جەتكىلىكتى جابدىقتالعان با؟
– جوعارىدا اتالعان تۇجىرىمدامامىزدا نەگىزگى مىندەت عىلىمدى قولدانبالى باعىتقا اۋىستىرۋ, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارى نەگىزىندە عىلىمي ورتالىقتاردى دامىتۋ كوزدەلگەن. مۇنداي مارتەبەگە يە بولۋ دەگەن ءسوز تولىعىمەن جۇيەنى وزگەرتۋ دەگەنمەن بىردەي. سەبەبى بۇرىن اۋديتوريادا لەكتسيا وقىپ, ۋنيۆەرسيتەت زەرتحاناسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عالىمدى ەندى ءوندىرىستىڭ قىز-قىز قايناعان ورتاسىنا اپارامىز. وسى ارقىلى وندىرىستەگى كەدەرگىلەردى جويۋدىڭ, كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن عىلىمي تۇرعىدا تاۋىپ, نەگىزدەۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ايتالىق, بىلتىر ەلىمىزدەگى 20 شاقتى جوعارى وقۋ ورنى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ عالىمدارى «قازاتومپروم», «قازاقمىس» سەكىلدى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا 1 اپتا بولىپ, تىڭ شەشىمدەر شىعارىپ كەلدى. ەندى ۋنيۆەرسيتەت پەن ينستيتۋت زەرتتەۋشىلەرى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋمەن اينالىسادى. بۇل – بىزگە وسىدان قانشاما جىل بۇرىن وتاندىق عىلىمنىڭ كوشباسشىسى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ سالىپ بەرگەن سارا جولى. ول «تەك جوعارى تەحنولوگيالى ساتىعا باعىتتالعان, سونىمەن قاتار وندىرىستەن قۋات الىپ, باعىتىن انىقتايتىن, وندىرىسپەن تىعىز بايلانىستى عىلىم عانا شىن مانىندە العا باسقان عىلىم بولادى» دەگەن ەدى. جوعارى عىلىمي تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ فورماتى وزگەردى, ونىڭ قۇرامىنا مىقتى وندىرۋشىلەر كىرەتىن بولدى, عىلىمي گرانتتار بويىنشا بىلتىر جاريالانعان تاقىرىپتاردىڭ 12 پايىزى تەك وندىرىستىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا باعىتتالدى. بيىل ناقتى تاقىرىپتارعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن 40-50 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مىنە, بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى زەرتتەۋ فورماتقا كوشۋى كەرەك. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر ادەتتە ءبىلىم بەرەدى, بىراق جاڭا ءبىلىمدى جاراتا المايدى. شەتەلدە ەڭ مىقتى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەكى فۋنكتسياسى بار, ءبىرىنشىسى – بۇرىننان بولعان ءبىلىمدى بەرۋ, ەكىنشىسى – عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن, يننوۆاتسيالارمەن اينالىسۋ ارقىلى جاڭا ءبىلىمدى تۋدىرۋ. جاڭا فورماتقا كوشۋدى 2 جىل بۇرىن باستادى. بۇل نە بەرەدى, ارينە, ەڭ الدىمەن قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كوزىن اشادى, ياعني مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن عىلىمي ينفراقۇرىلىم تولىق جاڭارتىلادى. زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە ءبىز مەگاگرانتتار بەرەمىز. وسى ارقىلى زەرتتەۋگە قاجەتتى قىمبات جابدىقتاردى الۋعا, تەحنوپاركتەر, زەرتحانالار اشۋعا مۇمكىندىك الادى. مىسالى, ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى 800 ملن تەڭگەلىك زەرتحاناعا يە بولدى. ال ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە سوڭعى ەكى جىلدا 20-دان اسا جاڭا زەرتحانا اشىلدى, سۋپەركومپيۋتەر الدى. ءبىز ەلدەگى تەك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە عانا ەمەس, بازاسى قالىپتاسقان وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دە زەرتتەۋ مارتەبەسىن بەردىك. مۇنداي مارتەبەنى يەلەنگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر دامۋ ستراتەگياسىن, باعىتىن وزگەرتەتىندىكتەن, وقۋ ساعاتتارى دا, ىشكى مادەنيەتى دە وزگەرەدى. ناتيجەسىندە, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى سونداي الەۋەتىمەن ءىرى كومپانيالاردان قارجى تارتىپ, تەك مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا الاقان جايمايتىنداي, ءوزىن-ءوزى دامىتا الاتىن دەڭگەيگە شىعۋعا مىندەتتى.
– وقۋ ورىندارىن زەرتتەۋ باعىتىنا بۇرىپ جاتىرمىز, ال ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمنىڭ باستاۋى – نەگىزىنەن ماگيستراتۋرا. بىراق بۇل باعىت زەرتتەۋدىڭ باسپالداعى ەمەس, اسكەردەن قاشقاندار, ستيپەندياسىمەن جالاقىسىن كوبەيتكىسى كەلەتىندەر, اتى مەن اتاعى ءۇشىن عانا تۇسەتىندەردىڭ تاڭداۋى بولىپ كەتكەندەي. بۇعان اكادەميالىق دەڭگەي رەتىندە ەسسە جازىپ, عىلىمي جۇمىستىڭ تاقىرىبى مەن ۇلگىسىن كورسەتىپ تاپسىراتىن ءتارتىپتىڭ جوقتىعى سەبەپ ەمەس پە؟
– وزەكتى ماسەلەنى ورىندى كوتەرىپ وتىرسىز. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا تۇلەكتەردىڭ 42 پايىزى – ماگيسترلەر, 8-9 پايىزى – دوكتورانتتار. بۇل بۇكىل ستۋدەنتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى عىلىممەن اينالىساتىنىن بىلدىرەدى. بىزدە قالاي؟ ستۋدەنتتەردىڭ 90 پايىزى – باكالاۆرياتتار, 7-8 پايىزى – ماگيسترانتتار, ال دوكتورانتتاردىڭ ۇلەسى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. دامىعان ەلدىڭ ۇلگىسىنە قازىر كوشىپ كەتە المايمىز, ويتكەنى وقۋ ورىندارىمىز دايىن ەمەس. ءدال وسى ماسەلە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دەگەننەن شىعادى, سول مارتەبە العان وقۋ ورىندارى كادر دايارلاۋعا دا مىندەت الادى.
بىلتىر «وندىرىستىك PhD» ءتۇرىن ەنگىزدىك, 100 گرانت بولدىك, بىردەن الىپ كەتتى. سەبەبى بۇل جەڭىلدەتىلگەن دوكتورانتۋرا سانالادى. وندىرىستىك ءىرى كومپانيالاردا تەوريالىق تۇرعىدا تەرەڭدەمەسە دە پراكتيكاعا باي, كاسىبي, بىلىكتى كادرلار, ينجەنەرلەر بار. ولار عىلىممەن اينالىسقىسى كەلەدى, بىراق ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋعا دەن قويسا, قىزمەتى قالىپ قويادى دەپ الاڭدايدى. سوندىقتان ءبىز شەتەلدىك بازالارداعى عىلىمي ماقالا جاريالاۋ تالاپتارىن الىپ تاستاپ, الايدا وندىرىستە ناقتى يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ تالابىمەن 3 جىلدىق دوكتورانتۋرانى اشتىق. بۇل وندىرىستىك كومپانيالارعا بەرىلدى, بىراق تەوريالىق-ادىستەمەلىك جاعىنا بەلگىلەنگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جاۋاپتى, جوباسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىسى ءوز كاسىپورنىندا جۇرگىزىلەدى. ماگيستراتۋرانى دا اقىرىنداپ زەرتتەۋشى باعىتىنا اۋىستىرامىز. بۇل ءۇشىن, البەتتە, ماگيستراتۋراعا قابىلداۋ تالابىنا دا وزگەرىس كەرەك, مۇنى دا ازىرلەپ جاتىرمىز. ويتكەنى ءوزىڭىز ايتقانداي, ءاۋ باستان زەرتتەۋگە قابىلەتتى ادامدى دۇرىس ىرىكتەپ الماسا, زەرتتەۋشى قايدان شىعادى؟
– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارى كوپ اشىلدى. اۋەلدە ەڭ ۇزدىك 5 شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالىن اشۋ تاپسىرىلعان ەدى. وسى باعىتقا تىم بەرىلىپ كەتكەن جوقپىز با؟ بۇل وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەڭسەسىن باسپاي ما؟
– كەرىسىنشە شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارىن كوپتەپ اشۋ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا باسەكەنى ارتتىرادى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى ستۋدەنتتەردى, ينۆەستيتسيانى وزىنە كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن ەلدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن يىق تىرەسە ەڭبەك ەتۋگە تالپىنادى, كورەدى, ۇيرەنەدى, تاجىريبە جينايدى. ەكىنشى ۇلكەن ماقساتىمىز – قازاقستاندى اكادەميالىق حاب رەتىندە قالىپتاستىرۋ, شەتەلدەردەن بىزدە اقىلى ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەردى تارتۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسۋ.
– وسىدان ءبىراز بۇرىن ماقالامىزدا الپاۋىت ەلدەردىڭ جوعارى ءبىلىمدى «سىرتقا ساتۋ» ارقىلى ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ وتىرعانىن جاريالاپ ەدىك. ء«بىلىم ەكسپورتى» دەگەنىمىز وسى عوي؟
– ءدال تاپتىڭىز. ءبىز, مىنە, وسىعان كەلىپ جاتىرمىز. قازىر شەتەلدىك 34 ۋنيۆەرسيتەت جۇمىس ىستەپ جاتىر. سول ارقىلى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 31 مىڭ ستۋدەنت تارتىلدى. ءارى بۇل ەش جارناماسىز جينالعانى, ەگەر ناسيحاتتاۋ جاعىنا باسىمدىق بەرسەك, بالكىم بۇدان دا كوپ ىزدەنۋشى شەتەلدەن ءبىزدىڭ ەلگە ءبىلىم ىزدەپ كەلەر مە ەدى. بۇگىندە 5 ۋنيۆەرسيتەت بولەك وزدەرىنىڭ كامپۋسىن سالۋعا كەلىستى. 20 شاقتىسى كونسورتسيۋم رەتىندە وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ نەگىزىندە قۇرىلىپ جاتىر. مىسالى, بريتانيالىق «De Montfort» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىندا وڭتۇستىك افريكا, گەرمانيا, اۋستراليا, موڭعوليا, تۇركيا, يتاليادان كەلگەن مىڭعا جۋىق ستۋدەنت بار. اتالعان وقۋ ورنى ەلىمىزدە 16 ملن دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا قۇيدى. بۇل – تەك باستاماسى عانا. قازىردىڭ وزىندە وسى شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشۋ, وسىندا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرۋ, ارىپتەستىكتى كۇشەيتۋدىڭ ناتيجەسىندە جالپى سوماسى 50 ملن دوللارعا دەيىن ينۆەستيتسيا تارتىلدى. وسىعان ۇقساس بىلتىر استانا قالاسىندا بيزنەس ماماندىقتارى بويىنشا كادرلار دايارلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن «Coventry University» فيليالى قۇرىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 10 فيليال اشىلدى. بولىنگەن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى 7 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
شەتەلدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن ماقساتى تاپشى, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە وقىتىلمايتىن, بىراق سۇرانىسقا يە مامانداردى دايارلاۋعا باعىتتالعان. بۇگىندە ەلىمىزدەگى شەتەلدىك 10 ۋنيۆەرسيتەت فيليالىندا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايارلاۋ اتوم ونەركاسىبى, مۇناي-گاز سالاسى, ەنەرگيا مەنەدجمەنتى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سەكىلدى باعىتتاردا جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2029 جىلعا قاراي فيليالدار ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن قاجەتتى 2000-نان اسا جوعارى بىلىكتى ماماندى دايارلايدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز.
– ءوزىڭىز بىلەتىندەي, بيىل جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى بولىپ جاريالاندى. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى كوللەدجدەرمەن قانداي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟
– ءبىز بۇگىندە كوللەدج تۇلەكتەرىنە جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن جەدەلدەتىلگەن كۋرستى (2 جىل) جالعاستىرۋعا جانە جوعارى بىلىممەن ەڭبەك نارىعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرمىز. بۇل – بىلتىردان باستاپ ەنگىزىلگەن «قولدانبالى باكالاۆريات» باعدارلاماسى. بيىل 30 جوعارى وقۋ ورنى 100 ەڭ مىقتى كوللەدجدەرمەن وسىنداي ۇلگىدە جۇمىس ىستەۋگە كوشىپ جاتىر. مۇنداي يكەمدى ءتاسىل ەڭبەك نارىعىنا شىعۋدىڭ بالاما ادىستەرىن جاساي وتىرىپ, جاستاردىڭ مانساپتىق جولىن جۇيەلەيدى. كوللەدج ماماندىقتارى بويىنشا وقۋ جوسپارىنىڭ پاندەرى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سايكەس ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ وقۋ جوسپارلارىن ەسكەرە وتىرىپ قايتا قارالدى. بۇل كوللەدج تۇلەكتەرىنە پاندەر بويىنشا ايىرماشىلىقسىز قىسقارتىلعان وقۋعا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەردى.
جالپى, تەحنيكالىق باعىتتاعى مامانداردى دايارلاۋدا ەسكىدەن كەلە جاتقان ءتيىمدى جوبالاردى جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. مىسالى, ءىرى وندىرىستىك كومپانيالارمەن كەلىسىم جاساستىق, سول ارقىلى بۇرىنعى وندىرىستىك پراكتيكانى جانداندىرماقپىز. وسىعان قوسا «كافەدرا فيليالدارى» دەيتىن فورمات بولعان. مىسالى, استاناداعى ەلەكتر-تەحنيكالىق زاۋىتتا ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى كافەدراسىنىڭ فيليالى اشىلدى. سول زاۋىت جانىندا ماشينا جاساۋ, ەلەكتر-تەحنيكالىق سالا بويىنشا 3-4 كۋرستا كافەدرا ستۋدەنتتەرىنە دارىستەر ءوندىرىس ورنىندا وتكىزىلەدى. جۇمىستىڭ قىر-سىرىن وزدەرى ۇيرەتكەن جاس ماماندى كەيىن زاۋىت وزىنە جۇمىسقا الىپ قالادى. وسىنداي فيليالداردى بارلىق وڭىردە اشپاقپىز.
– وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان «500 عالىم» باعدارلاماسى بار. جوبا اياسىندا 500 عالىم جىل سايىن شەتەلدەگى ۇزدىك وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارىندا تاعىلىمدامادان وتۋگە مۇمكىندىك الدى. بىراق وسى عالىمداردىڭ سانى العاشقى جىلدان-اق 500-گە جەتپەي قالدى. نەگە؟
– ويتكەنى اعىلشىنشا جەتىك بىلەتىن, حالىقارالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزە الاتىن عالىمدار از. سول سەبەپتى ءبىز تاعىلىمدامادان وتەتىن عالىمدار سانىن بىردەن 50 پايىزعا قىسقارتتىق, جىلىنا تەك 250 عالىم عانا بارادى. بىراق ەكىنشى جاڭا باعىتقا كۆوتا اشىلدى. جاساندى ينتەللەكت بويىنشا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن 100 ستيپەنديا ءبولىندى. بىلتىردىڭ وزىندە 29 وتانداسىمىز شەتەلدەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ماگيستراتۋرا, تاعىلىمداما بويىنشا ءبىلىم جەتىلدىرۋگە كەتتى.
– گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اينالاسىندا داۋلى پىكىرلەر تولاستاماي كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بيۋروكراتياعا قاتىستى سىني پىكىرلەر دە ايتىلادى. بۇعان نە دەيسىز؟
– گرانتتارعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ءۇش ەسە ۇلعايتتىق. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي, سايكەسىنشە ءبىز دە كەيبىر تالاپتاردى كۇشەيتتىك. جاقىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ۇسىنىمىمەن بەكىتىلگەن بۇيرىعىمىز داۋ تۋدىردى. ويتكەنى بۇرىن عىلىمي زەرتتەۋ ينcتيتۋتتارى گرانتتان العان قارجىنى جوباعا قاتىسۋشىلارعا ءوز قالاعانىنشا جالاقىنى قويىپ تاستايتىن. بىزدەن دە «بۇل كىسى پرورەكتور بولا تۇرا 3-4 گرانتتىق جوبادا ءجۇر, وزىنە 5-6 ملن تەڭگە جالاقى قويىپ العان, بارىنە قالاي ۇلگەرەدى؟» دەپ سۇرالدى. ءتىپتى 10-20 جوبادا جۇرگەن ادامدار انىقتالدى. ارينە, عالىمدارىمىزدى قولداۋ كەرەك, جالاقىسىنىڭ وسكەنى بىزگە دە كەرەك, بىراق قارجىنى شىن ەڭبەك ەتكەن ادام الۋى ءۇشىن جۇيە قاجەت بولدى. سول سەبەپتى بۇيرىق ەنگىزىلدى. سوندىقتان ماڭداي تەرىن توگىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 99 پايىزى بۇل تۋرالى ايتپايدى, ماي شەلپەكتەن ايىرىلىپ قالعان 1 پايىز ۇلەسى بارلار شۋلاتادى.
گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اينالاسىندا ىلگەرىلەۋ دە بار. مىسالى, بۇرىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارى سول جىلى وتكىزىلەتىن دە, عالىمدار گرانت قارجىسىن تىم كەش الاتىن, جالاقىسىز جۇمىس ىستەيتىن. ءبىز تۇڭعىش رەت وتكەن جىلى وسى ماسەلەنى شەشىپ, 2025 جىلعا ارنالعان كونكۋرستاردى بىلتىر وتكىزىپ تاستادىق, ەندى اقپاندا قاراجات تۇسە باستايدى.
– عىلىمدى قولدانبالى باعىتقا اۋىستىرۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتىڭىز. كەز كەلگەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن پاتەنت الۋ كەرەك. پاتەنت ماسەلەسىندە دە قاعازباستىلىقتان قاعاجۋ كورەتىندەر كوپ. وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى قانداي؟
– ادىلەت مينيسترلىگىنە قاراستى «قازپاتەنت» دەگەن ۇيىم بار. ءبىز اتالعان مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ باعدارلاما جاسادىق. ناتيجەسىندە, بىلتىر ءار مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وسى پاتەنت ماسەلەسىمەن اينالىساتىن, عالىمدارعا زاڭ تۇرعىسىنان, قۇجات جاعىنان تولىمدى كەڭەس بەرىپ, كومەكتەسەتىن ماماندى «قازپاتەنت» ارقىلى وقىتتىق. بيىلدان باستاپ ارنايى شتات اشىلىپ, دايارلانعان مامان پاتەنت الۋ بويىنشا كەڭەس بەرۋمەن اينالىسادى. عالىمدار اراسىندا ءوزىنىڭ ءونىمىن پاتەنت الۋعا ارەكەت ەتىپ, قۇجاتى دۇرىس تولتىرىلماعاننان قول سىلتەي سالاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. كەيبىر ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەردە پاتەنت بويىنشا كەڭەس بەرەتىن, كومەكتەسەتىن ءبۇتىن ءبىر ءبولىم دە بولادى, ويتكەنى جوبا كوپ قوي. مىسالى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 36 ملرد تەڭگەگە جۋىقتايتىن 400-گە تارتا عىلىمي جوبا بار. مۇندايدا, ارينە, پاتەنت الۋعا كەڭەس, كومەك بەرەتىن توپ كەرەك.
– «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا قانداي اسەر ەتىپ جاتىر؟ نەندەي ناتيجە كورىپ ۇلگەردىك. وسى زاڭعا عالىمدار وزدەرىنىڭ كوپ ۇسىنىسى ەنگىزىلمەي قالعانىن ايتتى. الداعى ۋاقىتتا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن بە؟
– ءيا, بىلتىر كوپتەن كۇتكەن زاڭ قابىلدانىپ, مۇنىڭ يگىلىگىن وتاندىق عىلىم مەن عالىمدار اقىرىنداپ كورە باستادى. سونىڭ الدىڭعىسى – جاس زەرتتەۋشىلەرىمىزدى الەۋمەتتىك قولداۋ, سونىڭ ىشىندە باسپانامەن قامتۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن 380-نەن اسا ادام باسپانامەن قامتىلدى. بۇعان «وتباسى» بانكىمەن كەلىسىمگە كەلۋىمىز اسەر ەتتى. وسىعان قوسا پرەزيدەنت اتىنان دا پاتەر الىپ جاتقان جاستارىمىز بار. ولار مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن باسپاناعا مۇقتاج مامان رەتىندە ەشقانداي نەسيەسىز, ءبولىپ تولەۋسىز, العاشقى جارنانى تولەۋ مىندەتتەمەسىنسىز ءۇيلى بولىپ جاتىر. بۇل دەگەن ۇلكەن قۋانىش قوي. ءارى سالانى دامىتۋعا دەن قويعان جاس بۋىنعا زور سەنىم ارتىلىپ وتىرعانىنىڭ كورىنىسى, سونىمەن قاتار كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا عىلىمدى دارىپتەۋدىڭ ۇلگىسى دەپ بىلەمىز. بىزگە جالپى 200 پاتەر بەرىلدى, ونىڭ 30-ى ءتيىستى يەسىن تاپتى. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا بەرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. ماسەلە ىرىكتەۋ ۇزاق ۋاقىت الادى, تەكسەرىس كوپ, سەبەبى دە تۇسىنىكتى, لايىق ادام, شىن قاجەت ەتىپ وتىرعان مامان الۋعا ءتيىس. وسىعان قوسا الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتىنىڭ ىشىندە ماماندارىمىز جاڭا زاڭ ناتيجەسىندە عىلىمي دارەجەسى مەن اتاعىنا قوسىمشا ۇستەمەاقى الادى.
اتالعان قۇجاتتىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى – وتاندىق عىلىمعا قارجى تارتۋ. وسى زاڭ اياسىندا عىلىم قورىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى. سول ارقىلى ۆەنچۋرلىق قور رەتىندە بيزنەستى عىلىمعا قارجى قۇيۋعا تارتىپ جاتىرمىز. ەندى ءبىزدىڭ عىلىمي ۇيىمدارىمىز ءوندىرىس ورىندارىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, بىلتىر سەلەندى وڭدەۋدەن «قازاقمىس» كورپوراتسياسى ءبىراز پايدا تاپتى. سوندىقتان ءىرى ۇيىم بيىل وزىنە قاتىستى عىلىمي جوبالاردىڭ 30 پايىز قارجىسىن سالۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ جوبالارعا اقىرىنداپ شەتەلدىكتەر قىزىعا باستادى. ساۋد ارابياسى 100 ملن دوللارعا «deeptech», ياعني تاۋ-كەن, بيوتەحنولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي جوبالارعا, ستارتاپتارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا دايىن. الداعى ايدا قۇجاتقا قول قويامىز. شەتەلدىك تاراپ جوبالار جاقسى ناتيجە بەرگەن جاعدايدا ينۆەستيتسيا كولەمىن 1 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى. سونىمەن قاتار وڭتۇستىك كورەيا تاراپى دا بىزگە تولىققاندى, قوماقتى ينۆەستيتسيا قۇيماق. بۇل تاراپ ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ سيرەك مەتالداردىڭ شيكىزات رەتىندە قۇر ساتىپ قويماي, وڭدەۋ ارقىلى ودان دا كوپ تابىس تاپپاقپىز.
ال عالىمداردىڭ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋلاردا ايتقان ءبىراز ۇسىنىسى ەنگىزىلمەي قالعانى راس. ءبىز زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىپ بىتكەنشە 26 باپتى جوعالتىپ الدىق. شىنى كەرەك, وتە قيىن بولدى. مىسالى, ينفراقۇرىلىم جانە جابدىقتاۋ گرانتتارى دەگەن ارنايى گرانتتىڭ ءتۇرى بولدى. بۇل زەرتحانالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, زەرتتەۋلەردىڭ جۇرگىزىلۋىن جەدەلدەتەتىن زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك ەدى. قارجى مينيسترلىگىنەن قولداۋ تاپپادى. وسى سەكىلدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاتىستى بىرقاتار باپ, عىلىمي جۋرنال تۋرالى نورمالار دا قالىس قالدى. ءبىز قازىر ەسكەرىلمەي قالعان سونداي ماڭىزدى باپتاردى تولىقتىرۋلار ارقىلى زاڭعا قايتا ەنگىزۋگە ەكىنشى پاكەتتى ازىرلەپ وتىرمىز. ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستىڭ ءبىرى – عالىمدار كوپ كوتەرگەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەسى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇمىستارى سونشالىقتى كۇردەلى, تاۋاردى (رەاگەنت, حيميكات, جابدىق) ساتىپ الۋعا بەرگەن ۋاقىتتان جارتى جىل وتكەندە بارىپ كەلەدى. ال ونىڭ باعاسى تاپسىرىس بەرگەن كەزدەگىدەن مۇلدەم وزگەرىپ كەتەدى. وسى زاڭنىڭ اياسىندا وزگەرىس ەنگىزىلەدى. بيۋدجەت كودەكسىنىڭ قابىلدانۋىن كۇتىپ وتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»