ءاليحان بوكەيحاننىڭ ولكەتانۋ مۇراسى

وسى ەڭبەكتەن اڭعارىلاتىن جايت: الاش كوشباسشىسى ءار كەزەڭدە جەرگىلىكتى ازاماتتاردان ولكەگە قاتىستى ءتۇرلى دەرەكتەردى سۇراستىرىپ, حاتتاپ وتىرعان. مۇنداعى دەرەك بەرۋشى ولجاباي نۇرالى ۇلى (1881–1935) – ايگىلى قانجىعالى قارت بوگەنباي باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. ءوزى دە, اكەسى نۇرالى دا بولىس بولعان. نۇرالى اقان سەرىنىڭ جاقىن دوس-جارانى بولعان. نۇرالىنىڭ اكەسى – ساققۇلاق بي, باباسى – باپان بي. ارعى باباسى – بوگەنباي.

ولجاباي بولىس كەيىن, 1928 جىلى كامپەسكەگە ۇشىراپ, قازاقستاننىڭ باتىس ولكەسىنە ,ۇيشىككە دەيىن جەر اۋدارىلعان. اقىن بولعان. كوپ دۇنيە جازعان. ءدىن قايراتكەرى سادۋاقاس عىلمانيمەن ارالاسقان. ءبىر-بىرىنە ولەڭمەن جازعان حاتتارى دا بار.

جالپى, ءا.بوكەيحاننىڭ وسى سىلەتى وبالارى تۋرالى ەڭبەگى س.ا.ءجۇسىپ قۇراستىرعان 1995 جىلعى «تاڭدامالىدا», كەيىنگى كوپ­تومدىق ىشىندە بار. ەڭ قىزىعى – مۇنىڭ ولكەتانۋشى ل.ف.سەميونوۆ جازبالارى اراسىنان شىعۋى. لەونيد فەدوروۆيچ سەمەنوۆ – الاش قايراتكەرلەرىمەن زامانداس ادام. اقمولا قالاسىندا العاش مۋزەي اشقان, «حالىق ۇيىندە» كىتاپحاناشى بولعان ءبىلىمپاز. «كازاحي اكمولينسكوگو ۋەزدا. ماتەريالى ك پوزنانيۋ يح جيزني ي بىتا», «ماتەريالى ك حاراكتەريستيكە رىبنو-وحوتنيچەگو حوزيايستۆا وزەرا كۋرگالدجين ۆ 1930 گودۋ», «ماتەريالى ك حاراكتەريستيكە پامياتنيكوۆ ماتەريالنوي كۋلتۋرى اكمولينسكوگو وكرۋگا», «پولەزنىە يسكوپاەمىە اكمولينسكوگو وكرۋگا. سبورنيك اكمولينسكوگو وكرپلانا زا 1930 گود. وپيسانيە رايونوۆ», ت.ب.ەڭبەكتەرى بار. 30-جىلداردىڭ سوڭىندا قاراعاندىعا كوشىپ, 1986 جىلى قاريا جاسىندا سول قالادا قايتقان.

* * *

اقمولا ۋەزى قورجىنكول بولىسى

سىلەتى وزەنى بويىنداعى وبالار ءتىزىمى

1) قازاقتار «سىرلىتام» دەپ اتايتىن ءتورت وبا سىلەتى وزەنىنىڭ سولتۇستىك جاعاسىندا, بۇقپا وزەنى ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. كەيبىر وبادان جەرگىلىكتى حالىق پەشكە دەپ كىرپىش العان. سول وبانىڭ ءبىرى ءتورتبۇرىشتى, تاستان قالانىپتى. جارتىلاي كۇيگەن كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان بولمەسى بار. توبەسى جاپسارباس تاسپەن جابىلعان. جۇمىسشى قازاق سوڭعىسىنان كىرپىش الامىن دەپ, بايقاۋسىزدا بولمەنىڭ ىشىنە قۇلاپ تۇسكەن. بولمەنىڭ اراسى پەردەمەن ءبولىنىپ, كىرىپ تۇرعان تازا اۋا ونى (پەردەنى) ج ۇلىپ تۇسسە كەرەك. كۇلگە اينالعان قالدىعى جىبەكتەن جاسالعانىن اڭعارتىپ تۇر. مۇندا مۇرتى بۇزىلماعان وبا دا بار.

2) قىزىلوبا ء(ۇش وبا) سىلەتى وزەنىنىڭ سولتۇستىك جاعاسىنان 4 شاقىرىم (*ۆيورست – كيلومەتردەن ءسال-اق ۇلكەن قاشىقتىق) جەردە تۇر. وسىدان 30 جىل بۇرىنعى قازبا جۇمىستارىندا بۇدان دا جانە 2-3 تابىت تابىلعان. وبانىڭ ۇلكەندىگى قازاق كيىز ءۇيىنىڭ كولەمىندەي.

3) مورتىق وبا سىلەتىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىندا شىعىسقا قاراي پەتروپاۆل - قوياندى جولىنان 1 شاقىرىم جەردە تۇر. مورتىقتى قازعاندا كىرپىشتەن قالانعان بولمە, شويىننان جاسالعان قولجۋعىش, تابىتتاعى ادامدار سۇيەگى شىققان. بۇدان 40 جىل بۇرىن قازاقتار بۇل جەردەن وسى كۇنگىدەن قاتتى, قالىڭدىعى ءۇش ەلى, ءپىشىنى ءتورتبۇرىش كىرپىشتەر الىپتى.

4) اقتوبە وباسى سىلەتى وزەنى سولتۇستىك جاعاسىنان 1 شاقىرىم جەردە.

5) ماۋكەن بالاسىنا قويعان وبا. سىلەتى وزەنى سولتۇستىك جاعالاۋىنان 2 شاقىرىم جەردەگى جول بويىندا.

6) ءتورت وبا سىلەتى وزەنى سولتۇستىك جاعالاۋىنان باتىسقا قاراي ۇلكەن جولدان 5 شاقىرىمداي جەردە ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان. بايگەل مەكەنىنە قارسى بەتتە تۇر.

7) قارا وبا (ەكى وبا) سىلەتى وزەنى سول­تۇستىك جاعالاۋىنان 2 شاقىرىم جەردە پەتروپاۆل جولىنان باتىسقا قاراي 10 شاقىرىم جەردە تۇر. وسىدان 15 جىل بۇرىن قارا وبانى قازعان كەزدە سۇيەكپەن ناقىشتالعان قالماق ەرى, ادام سۇيەكتەرى جانە باسقا دا تۇرمىس زاتتارى شىققان.

سىلەتىنىڭ باتىس جاعالاۋىنان 1 شاقىرىم جەردە جانە وزەن بويىنداعى جولدا اۋماعى 50 ارشىن وبا بار. اقمولا, كوكشەتاۋ, ومبى ۋەزى قازاقتارى اراسىندا وسى وبادا قالماق حانىنىڭ دۇنيە مۇلكى كومىلگەن دەگەن اڭىز ايتىلادى. قازاقتار وسىنى اشۋعا تالاي رەت تالاپ قىلسا دا, كىرەتىن جەردى تابا الماعان.

وبا تاستان بەرىك ەتىپ قالانعان. وسىنىڭ شىعىس جاعىنان, وبا سىرتىنان قازاقتار قولجۋعىش تاۋىپ العان.

حابارلاعان:

ولجاباي نۇرالى ۇلى,

اقمولا وبلىسى قورجىنكول بولى­سىنىڭ قازاعى

جازىپ العان:

ءاليحان بوكەيحان

مۇرانى ورىسشادان اۋدارعان:

ايتۋعان دوسبي