قۇنسىزدانۋ ءھام قۇرىلىمدىق رەفورما

كەيىنگى 15 جىلدا باعام 400 پايىزعا قۇنسىزداندى. جاھاندىق تۇرعىدا ەشتەڭە وزگەرمەسە, 15 جىلدان سوڭ 1 دوللار 2 000 تەڭگە تۇرۋى مۇمكىن. ال ەگەر قۇرىلىمدىق رەفورما جاسالىپ, ينۆەستيتسيالىق كليمات جاقسارسا, باعام قۇنسىزدانۋعا ۇشىرامايدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ نەمەسە ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتانى قۇنىنا قا­تىستى قانداي دا ءبىر ۇمتىلىسىنان تۋىن­دامايدى, بۇل – ەكونوميكانىڭ زاڭى. ودان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. ەكونوميكانىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىنۋ, ونى باعام قۇنسىزدانبايتىنداي ەتىپ قۇرا الۋ, بۇل ەندى باسقا اڭگىمە.

بيىل قاراشادا تەڭگە 5 پايىزعا قۇن­سىزداندى, اي سوڭىندا 512 تەڭگەمەن جابىلدى. ەگەر وسى جىلدىڭ مامىرىنان بەرگى باعامدى الار بولساق, ۆاليۋتامىز 439 تەڭگەگە دەيىن نىعايعان ەدى. ال 530-عا دەيىن قۇلدىراعان كەزدە تەڭگە 20 پايىزعا قۇنسىزداندى. تەڭگەگە قاتىستى دوللار باعامىنىڭ كۇرت ءوسۋىنىڭ قىسقامەرزىمدى نەگىزگى فاكتورلارىن تىزبەلەپ شىعۋعا بولادى. سىرتقى فاكتورلار رەتىندە بۇكىل الەمدە دوللاردىڭ كۇشەيۋىن, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىن, ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋىن ايتا الامىز. مۇنداي سىرتقى فاكتورلار بىردەن اسەر ەتپەيدى, سەبەبى بىزدە ۆاليۋتا نارىعىن رەتتەۋ وتە كۇشتى جۇرگىزىلەدى. ەكونوميكالىق اگەنتتەردە حەدجيرلەۋ مۇمكىندىگى بولمايدى جانە بىزدە ۆاليۋتا نارىعى بوس ەمەس. سوندىقتان بىزدە ۆاليۋتا نارىعىن رەتتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزدە ءبىز نارىق اگەنتتەرىنە سىرتقى فاكتورلارعا كوڭىل ءبولىپ, حەدجيرلەۋمەن اينالىسۋعا جول بەرمەيمىز. مۇنداي قۇرالدار قاتارىندا زاڭدى تۇلعالارعا كونۆەرتاتسيانى شەكتەۋ (ايتپاقشى, كەيىنگى ايلاردا كوپتەگەن زاڭدى تۇلعا شىعىنعا باتتى), ۆاليۋتا دەپوزيتتەرى نەگىزىندە مولشەرلەمەنى شەكتەۋ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۆاليۋتالىق پوزيتسياسىن باقىلاۋ, ەكسپورتتىق تابىس ساتىلىمىن مىندەتتەۋ بار. بيۋدجەتتەن كەش قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى دوللارعا سۇرانىستىڭ كەيىنگە قالدىرىلۋىن ىشكى فاكتورعا جاتقىزا الامىز. ۇلتتىق قوردان تولەمدەردى كەلىسىپ جاتقان كەزدە ءبىر ۋا­قىتتا كوپتەگەن بيۋدجەت وتىنىمدەرى ماقۇل­داندى. سوسىن ولار ۆاليۋتا نارىعىنا شىعارىلىپ, ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىستى كۇرت ارتتىرىپ جىبەردى. مۇنداي كەڭ كولەمدى سۇرانىستى رەتتەۋگە قاراشاداعى سالىق كەزەڭى دە كومەكتەسە العان جوق. مۇنى قازان ايىندا 1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن م2 جانە م3 اقشا اگرەگاتتارىنان دا بايقاۋعا بولادى.

بيۋدجەت تاپشىلىعى, تەڭدەستىرىلمەگەن بيۋدجەت ساياساتى جانە ەكونوميكانى ۇنەمى سۋبسيديالاۋ ەكونوميكاداعى قۇرىلىمدىق تەڭسىزدىكتى تۋعىزدى, ول ءوز كەزەگىندە قازىر ۆاليۋتا باعامىنا اسەر ەتىپ جاتىر. مىسالى, بىلتىر ۇلتتىق قور ۆاليۋتاسىن بەلسەندى ساتا وتىرىپ تەڭگەنى 470-تەن 440-قا دەيىن نىعايتىپ, كەيىن ينفلياتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيىندە ۇزاق ۋاقىت بويى 440 باعامىن ۇستاپ, كاسىپورىنداردىڭ كىرىسى مەن ەل بيۋدجەتىنە ۇلكەن زيان كەلدى.

تەڭگە قۇنسىزدانۋىنىڭ تۇپكى فاكتورلارى الدەقايدا تەرەڭدە جاتىر. ءبىز­دىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىمىز ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ۇلتتىق ۆاليۋتانى نى­عايتۋعا باعىتتالماعان. ويتكەنى ءبىز ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسىمىنە ءتيىستى نازاردى اۋدار­ماي, كەز كەلگەن جولمەن ءوندىرىستى ارتاراپتاندىرۋعا باسا ءمان بەرەمىز. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرماساق, وكىنىشكە قاراي, ەكونوميكامىز ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنا ۇشىراي بەرمەك. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسىمىنە سۋبسيديا, پروتەكتسيونيزم, اۋقىمدى مەملەكەتتىك قۇرىلىستار ەمەس, جەكە سەكتور ىقپال ەتۋگە ءتيىس. بولجامدىلىق, زاڭ ۇستەمدىگى, ادال رەتتەۋ, مونوپولياعا قارسى ساپالى زاڭناما, دامىعان ينفراقۇرىلىم, ەركىن نارىق جانە جەكە سەكتور قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بۇل ءبىر قاراعاندا تىم قاراپايىم كورىنەر, بىراق سوعان جەتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن شىن مانىندە قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزۋ قاجەت.