قوعام ىزگىلىگىنىڭ ولشەمى, وركەنيەتتىڭ نىشانى, قالا بەردى جاي عانا ادامدىقتىڭ بەلگىسى – ايەل بالاسىنا دەگەن قامقورلىق پەن قۇرمەتتەن كورىنەتىنىن بۇگىنگىنىڭ كوزى اشىق ادامدارىنا ايتىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ابەستىك. وكىنىشكە قاراي, الىمجەتتىكتىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ كەلە جاتقاندار جەتىپ ارتىلادى. ء«وز ۇيىڭنەن جاۋ شىقسا, قاشاتىن جەر تابىلماس» دەگەندەي, تاعدىردىڭ ازابى مەن ازارىن وزگەلەردەن ەمەس, ءوز جاقىندارىڭنان كورۋدەن اسقان قاسىرەت جوق. ال ءوتىپ بارا جاتقان جىلدا قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعالار الەۋمەتكە قانشالىقتى ساباق بولدى؟
پوليتسيا دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلدىڭ 10 ايىندا الماتىدا ايەلدەرگە قاتىستى 7705 قىلمىس تىركەلگەن, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 8,1%-عا كەمىگەن.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وتباسىنداعى وزبىرلارعا قارسى قانداي ارەكەت جاساپ وتىر دەگەن ساۋالعا المالى اۋداندىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بولىمشەسىنىڭ اعا ينسپەكتورى, پوليتسيا مايورى ايگەرىم قۇلاسبەكوۆا: «بيىل وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ امالدارىن كۇشەيتتىك. پروفيلاكتيكالىق ەسەپكە 6800-دەن استام ادام قويىلدى, 6200-دەن استام قورعانىس ۇيعارىمى شىعارىلدى. بۇل شارالار الىمجەتتىكتىڭ الدىن الۋدى عانا ەمەس, ءزابىر كورگەندەرگە كومەك كورسەتۋدى, كۇش كورسەتۋگە بەيىمدەرمەن جۇمىس ىستەۋ جولدارىن قاراستىرادى. «سەرىكتەستىك – تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ قۇرالى» قاناتقاقتى جوباسى اياسىندا 105 وزبىر پسيحوكوررەكتسيالىق باعدارلامالارعا جىبەرىلدى», دەپ جاۋاپ بەردى.
«داعدارىس ورتالىقتارى وداعى» زتب باسقارما توراعاسى زۋلفيا بايساقوۆا بيىل ءساۋىر ايىندا زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارى قۇزىرلى مەكەمەلەرگە ءجيى جۇگىنە باستاعانىن ايتادى. «ەڭ باستىسى, ءزابىر كورگەندەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدى سەزىنىپ, ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ناقتى تەتىگىن قولدانا باستادى» دەيدى ز.بايساقوۆا.
تۇرعىندار اراسىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا كوڭىل ءبولىنىپ, وقۋ ورىندارى مەن ۇيىمدارىندا 160 ءدارىس, ترەنينگ مەن كەزدەسۋ وتكىزىلدى. ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندەگى ينسپەكتورلار 776 ايەلگە كەڭەس بەرسە, 150 ايەل داعدارىس ورتالىقتارىنا ورنالاستىرىلىپ, 9 ايەل «انالار ءۇيى» باسپاناسىنان قولداۋ تاپتى. الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەگە ازاماتتىق قوعامدى بارىنشا تارتۋعا, ODARA تاۋەكەلىن باعالاۋ ادىستەمەسىن قوسا العاندا, حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋگە باسا نازار اۋدارىلاتىن بولادى. «ODARA» دەپ وتىرعانىمىز – كانادانىڭ ونتاريو قالاسىندا جاسالعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قاۋپىن باعالاۋدىڭ حالىقارالىق قۇرالى. بۇل باستاما الىمجەتتىك ماسەلەسىن شەشۋدە وزبىردى مىندەتتى تۇردە باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى ەمەس, ونىڭ تاۋبەسىنە كەلىپ, قاتەلىگىن تۇزەپ, جابىرلەنۋشى تاراپپەن تاتۋلاسۋىن كوزدەيدى. ۇيىندە كۇش كورسەتىپ جۇرگەندەردى قايتا تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنە جۇكتەلەدى.
ءوز كەزەگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەستەگى ءرولىن جوققا شىعارماۋ كەرەك. سول تۇرعىدا الەۋمەتتىك كودەكستەگى سوڭعى وزگەرىستەرگە سايكەس ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قىزمەتتەردى ليتسەنزيالاۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر.
«قازىر ۇەۇ ءوزىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ مەن وقىتۋدان ءوتىپ جاتقان مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ, سونداي-اق ليتسەنزيا الۋ ۇدەرىسىنە قاتىسىپ كەلەدى. بۇل وزگەرىستەر وتباسىلىق-تۇرمىستىق الىمجەتتىكتى ازايتۋعا, جالپى قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى ز.بايساقوۆا.
«جان-سايا» داعدارىس ورتالىعىنىڭ زاڭگەرى گۇلشارا ساپاروۆا بىلتىرعى ون ايدا داعدارىس ورتالىقتارىنان 2657 ادام پانا سۇراسا, بيىل 1 قاراشادا بۇل كورسەتكىش 2279 بولعانىن العا تارتا كەلە, جازانى قاتاڭداتۋ شارالارى ءوز الدىنا, قوعامنىڭ زورلىق-زومبىلىققا دەگەن جالپى كوزقاراسىن وزگەرتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە وراي حالىقارالىق ۇيىمدار دا بىرلەسكەن ناقتى ءىس-ارەكەتتەردى قولعا الىپ جاتىر. جاقىندا الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرى تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ تاسىلدەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا باس قوستى. «گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا بەلسەندى قارسى ارەكەت ەتەتىن 16 كۇن» جاھاندىق ناۋقانى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «ورتالىق ازياداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ جۇيەسى: اگرەسسورلاردى تۇزەتۋ باعدارلامالارى» اتتى حالىقارالىق جيىندى فريدريح ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى مەن «داعدارىس ورتالىقتارى وداعى» زتب استاناداعى ەقىۇ باعدارلامالار كەڭسەسىمەن بىرلەسىپ وتكىزدى.
سەكسەننەن استام ساراپشىنى ءبىر الاڭدا جيناعان كونفەرەنتسيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان مەن قىرعىزستان ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگورگۋ كەنەشىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى ايەلدەر جانە وتباسى ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانىنداعى پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى, زەرتتەۋشىلەر, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى ءسوز الدى.
القالى جيىندا وتباسىنداعى الىمجەتتىك ءار قىرىنان تالقىلانىپ, زاڭنامالار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى تالدانىپ, وزبىرلىقتىڭ قايتالانۋى مەن قاتەرى ساراپتالدى. اگرەسسورلاردى تۇزەتۋ باعدارلامالارىنا شولۋ جاسالىپ, ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىققا كۋا بولىپ, سودان ءجابىر كورگەن بالالاردى قولداۋ شارالارى قاراستىرىلدى. وتباسىنداعى قاسىرەتتى جاعدايلارعا قوسا, كيبەر زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋ مەن الدىن الۋدا ءىت تەحنولوگيالاردى قولدانۋداعى تابىستى كەيستەر تالداندى. ماسەلەگە قاتىستى باق ءرولى مەن ىقپالى دا نازاردان تىس قالعان جوق.
كونفەرەنتسيادا باسا نازار اۋدارىلعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى تيىمدىلىگى حالىقارالىق دەڭگەيدە دالەلدەنگەن اگرەسسورلاردى تۇزەتۋ باعدارلامالارى بولدى. نەمىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, تۇزەتۋ باعدارلامالارىنا قاتىسقاندار 8-9 ايدان كەيىن كەز كەلگەن زورلىق-زومبىلىقتان ساپ تىيىلعان. «اگرەسسورلاردى تۇزەتۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسكە جۇيەلى كوزقاراس ۇستانۋعا قاجەت. قازىر كۇش-جىگەر كوبىنەسە قۇربانداردى قولداۋعا جۇمسالادى, سونداي-اق اگرەسسورلارمەن دە جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزى زور. زورلىق-زومبىلىق – ەكى تاراپقا دا: الىمجەتتىك جاسايتىندارعا دا, ودان زارداپ شەگەتىندەرگە دە قاتىستى. سول تۇرعىدا اگرەسسورلاردى تۇزەتۋ باعدارلامالارى – زورلىق-زومبىلىق قايتالانۋىنىڭ الدىن الۋ قۇرالى بولماق», – دەدى فريدريح ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ جوبا مەنەدجەرى ءاليما تەڭىزباي.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ورتالىق ازيا ەلدەرى ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋدە ماڭىزدى قادامدار جاساپ جاتىر. جيىن بارىسىندا «Zertteu Research Institute» ۇيىمى ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بولىمشەلەرى ينسپەكتورلارى اراسىندا ODARA ءادىسىنىڭ تيىمدىلىگىن زەرتتەپ, سىناپ كوردى. ناتيجەسىندە, ينسپەكتورلاردىڭ 83%-ى ODARA قۇرالىن ءوز جۇمىسىندا ۇنەمى قولداناتىنى انىقتالدى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 73%-ى ونىڭ ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىقتىڭ قايتالانۋى ىقتيمالدىلىعىن بولجاۋدا ءتيىمدى ەكەنىن اتاپ وتكەن.
بارشاعا ءمالىم, بيىلعى جىلدىڭ ساۋىرىنەن ەلىمىزدە ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق قىلمىس ساناتىنا جاتقىزىلعاندىقتان, ەندىگى جەردە وتباسى مۇشەسىن ۇرىپ-سوققان, دەنساۋلىعىنا جەڭىل, ورتاشا, ياكي اۋىر زاقىم كەلتىرگەن ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. سول سياقتى بيىل تامىز ايىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى. تۇزەتۋلەر سونداي-اق قىرعىز رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى پروباتسيا جانە جازالاردى اتقارۋ قىزمەتى ىسكە اسىراتىن تۇزەتۋ باعدارلامالارىنان ءوتۋدى مىندەتتەيدى. ايتا كەتۋ كەرەك, قىرعىزستان ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىقتى وزگەلەردەن بۇرىن, 2017 جىلى قىلمىس ساناتىنا ەنگىزگەن.
ءوز كەزەگىندە وزبەكستان پرەزيدەنتى دە اگرەسسورلاردىڭ زورلىق-زومبىلىققا بەيىم مىنەز-قۇلقىن وزگەرتەتىن تۇزەتۋ باعدارلامالارىنا قاتىسۋدى مىندەتتەيتىن قاۋلىعا قول قويدى. 2025 جىلعى قاڭتاردان باستاپ ەلدەگى اگرەسسورلار ءتىزىمى جاسالا باستايدى. بۇل ەلدە دە 2023 جىلى ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىق قىلمىس ساناتىنا قوسىلعان.
تاجىكستانعا توقتالساق, ەلدە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ ءبىرى جۇمىستى كۇشەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى.
كونفەرەنتسيا ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارىن كۇشەيتۋ جونىندەگى ۇسىنىستار جازىلعان قارار قابىلداۋمەن ءتامامدالدى. قاتىسۋشى تاراپتار تاجىريبە الماسۋدى توقتاتپاي, بىرلەسە جۇمىس ىستەي بەرۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى.
الماتى