«جايلىلىق اۋماعىنان» شىعۋى كەرەك

«قازاقستاندا بيزنەسكە نەسيە بەرۋ 2008–2009 جىلدارداعى قارجى داعدارىسىنان باستاپ بىرتىندەپ تومەندەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن جاۋاپ­تى مەملەكەتتىك ورگاندار بيزنەستى نەسيە­لەندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيىنىڭ سەبەپتەرىنە ناقتى باعا بەرمەدى», دەيدى ساراپشىلار.

2008–2009 جىلدارداعى داعدارىس سالدارىنان پايدا بولعان پروبلەمالىق نەسيە­نىڭ ءبىر بولىگى داعدارىس كەزىندە جانە ودان كەيىن بىردەن ەسەپتەن شىعارىلدى. الايدا بۇل پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ باسىم بولىگى بانك­تەر پورتفەلىندە ساقتالىپ, 2017–2019 جىلدارى عانا ەسەپتەن شىعارىلدى. قازىر بانكتەرگە مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا اقشا سالعاندى قولاي كورەدى. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋعا مۇددەلى ەمەس. ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار وندىرىسكە كەرەك قارجىنى ونسىز دا شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنان الادى.

قارجىگەر مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا بانكتەردىڭ ناقتى سەكتوردى نەسيەلەۋگە قاتىسۋ دارەجەسىنىڭ تومەندىگىنىڭ سەبەپ­تەرى دۇرىس انىقتالعان.

«ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا جاعدايدى قالاي جاقسارتۋ كە­رەك­تىگى تۋرالى اقىلعا قو­نىم­­­دى جوسپارلار بار, ال ءىس جۇ­زىن­دە كەرىسىنشە بولىپ وتىر. بىزدە ايتىلعان ۇسىنىس­تار­دىڭ نا­رىق­پەن ينتەگارتسيا­سىنا ءمان بەرۋ جاعى كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر», دەيدى مۇرات تەمىرحانوۆ.

ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جۋرناليس­تەرمەن كەزدەسۋدە ەكو­نومي­كانى نەسيەلەندىرۋ ماسە­لە­سى بانك سەكتورىنىڭ جۇ­مىسىن رەتتەۋ­مەن شەشىل­مەي­تىنىن ايتقان. باستى نازار ينفلياتسيانى تەجەۋگە باعىت­تا­لۋ­عا ءتيىس دەيدى ول.

«قارجى سەكتورى وسىعان دەيىن مەملەكەت ساياساتىنىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ, قارجىنى بولۋمەن شەكتەلسە, قازىر ول ماركەتپلەيستەر مەن ءتۇرلى فينتەح سەرۆيستەر ەسەبىنەن ەكونوميكاداعى جەتەكشى كۇش­كە اينالىپ وتىر. بۇل رەتتە باس بانك ءوز ساياساتىن وسى­عان بەيىم­دەۋ ءۇشىن وسى وزگە­رىس­تەر­دىڭ اۋقىمىن ءتۇسىنۋى كەرەك», دەيدى ت. سۇلەيمەنوۆ.

«Freedom Holding Corp» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى تيمۋر تۋرلوۆتىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى جاعدايدىڭ بەتالىسى پارلامەنتتىڭ, سونىمەن قاتار مينوريتارلىق اكتسيونەرلەر مەن ديرەكتور­لار كەڭەسىنىڭ ىقپالىن كۇشەي­تۋگە قاراي بارا جاتىر. تاپ قا­زىر كرەديتورلار مەن دەپوزي­تور­­لاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ما­ڭىزدى.

«قارجى سالاسىنىڭ نەگىز­گى ماسەلەسى وعان قاتىسۋ­شى­لاردىڭ قولاي­لى­لىق ايما­عى­نان شىقپاي-اق كوپ اقشا تابۋى­مەن بايلانىستى. ەشتەڭەگە تيىسپەۋگە دە, وزگەرتپەۋگە دە بولادى. بىزدە ءبارى جاقسى. بىراق ستراتەگيالىق تۇرعىدان بىزگە قاجەت ىشكى جالپى ءونىمدى ەكى ەسە ءوسىرۋ ءۇشىن بانكتەردى جايلىلىق ايماعىنان الىپ شىعۋ كەرەك», دەيدى ت.تۋرلوۆ.

ءبىزدىڭ بانكتەردىڭ ۇسى­نىپ وتىرعان پايىز­دىق مول­شەرلەمەسىن ەكونومي­كا­نىڭ بارلىق سالاسى يگەرە المايدى. نەسيەنىڭ ءوزىن اقتاۋى جانە بيزنەستىڭ وزىنە سەنىم­دى­لىگىن سەزىنۋى ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ كەرەك. ساراپشى, كاسىپكەر ولجاس ءمامادالىنىڭ ايتۋىنشا, بيزنەس جەتكىلىكسىز قارجى­لان­دى­رىلدى. نەسيەلەندىرۋدىڭ وسۋىنە ەڭ الدىمەن جوعارى بازالىق مولشەرلەمە كەدەرگى كەلتىرەدى: ول قارىز قاراجاتىن قىمباتتاتادى.

«بانكتەر نەسيە بەرگەن كەزدە ءوز پورتفەلىن تاۋە­كەلدەردى ءار­­تاراپ­تان­دىراتىنداي جانە قولايلى كىرىستىلىكتى قام­­­­تا­ماسىز ەتەتىندەي ەتىپ قا­­­لىپ­تاستىرۋعا تىرىسادى. كور­پوراتيۆتىك نەسيەلەۋ سالا­سىنداعى ماسەلەنىڭ ءتۇبىرى – ءىرى قارىز الۋشىلاردىڭ جەڭىل­دىكتى مەملەكەتتىك قارا­جات پەن كەپىلدىكتەرگە قول جەتكىزە الاتىندىعىندا جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى اينالىپ ءوتىپ, مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار مەن قورلار ار­قىلى نەسيە الا الاتىن­دى­عىن­دا. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋ – بانكتەر ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ. ءىرى بيزنەس­پەن سالىستىرعاندا شوب-تىڭ تولەم قابiلەتى تومەن. كە­پىل قويۋ مۇمكiندiگi جوق. تۇ­تى­نۋشىلىق نەسيە بانكتەر ءۇشىن ءىشىن تابىستى سەگمەنت بولىپ قالا بەرەدى. بانكتەردىڭ ءوزارا باسەكەگە تۇسەتىن, جاڭا ونىمدەردى ۇسىناتىن, ەڭ كوپ تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتاسى دا وسى. شوب-تى نەسيەلەۋدىڭ قالتارىستا قالاتىن سەبەبىن دە وسىدان ىزدەۋ كەرەك», دەيدى و.ءمامادالى.

بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ بيزنەسكە ءتيىمدى. بىراق ونىڭ ەكونوميكاعا اسەرى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتە از زەرتتەلگەن تاقىرىپ.

«ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى تو­مەن­دەتۋ ءۇشىن باعانى ەركى­نە جىبەرمەۋگە باسىمدىق بەرە باس­تادى. بىراق تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى ءبىر مەزگىلدە السىرەۋى يمپورتتى قىمباتتاتىپ, تاۋار­دىڭ قۇنىن كوتەرىپ جىبەردى. تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە كىرىستەرى وسەتىن ەكس­پورتتاۋشىلار تابىسى ءوستى. مۇنداي جاعدايدىڭ سوڭى تەڭ­گەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز. ەگەر ۇكىمەت تەڭ­گەنىڭ قۇنسىزدانۋىنا مۇد­دەلى بولسا ينتەرۆەنتسياعا نەگە بارادى؟», دەيدى و. ءمامادالى.

ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ نەسيە­لەۋ باعدارلامالارىنىڭ پايىزى جوعارى. سەبەبى قارا­جات­تىڭ قايتارىلماۋ تاۋە­كەلى الدىن الا ەسكەرىلۋى, ول ينفلياتسيانى جابۋعا ءتيىس.

«بيىل زاڭدى تۇلعالارعا بەرگەن نەسيەنىڭ 87%-ى – قىسقا, 13%-ى ۇزاقمەرزىمدى قارىزدار بولدى. قىسقا نەسيەلەر اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ, بيزنەستى شامالى كەڭەيتۋ ءۇشىن عانا پايدالى بولادى. ال ين­نوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى دا­مىتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بانك­تەر تۇ­راق­تى قورلاندىرۋ مەن ينفليا­­­تسيانىڭ قازىرگى جاع­دا­يىن­دا قام­تاماسىز ەتە ال­ماي­تىن ۇزاق نە­سيەلەر قاجەت», دەيدى و.ءمامادالى.

ۇلتتىق بانك بازالىق مول­شەر­لەمەنى تومەندەتۋگە جانە ەكونوميكانى نەسيەلەن­دىرۋدى قايتا باستاۋعا مۇددەلى ءتارىزدى. مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋى ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىق پەن نەسيە ستاتيستيكاسىنىڭ ديناميكاسىنان كورىنەدى. ۇكىمەت پايداعا سالىق سالۋ ارقىلى كوم­­مەرتسيالىق بانكتەردىڭ مەملەكەتتىك وبليگاتسيالاردى ساتىپ الۋىن شەكتەپ, ەكو­نومي­كانى نەسيەلەندىرۋگە ماج­بۇر­لەگىسى كەلەدى.

«بىراق مۇنداي ءتاسىل ناتي­جەسىن بەرمەيدى. بانكتەر مەم­­لەكەتتىك قاعازداردى ساتىپ الۋدان تۇسكەن شىعىندى ۆاليۋتالىق الىپساتارلىقپەن الماستىرا الادى. نەسيەلىك تاۋەكەلدەر جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسىم ءالسىز بوسلا, نەسيەلەندىرۋدى جان­داندىرۋعا باعىتتالعان ارە­كەتتەر ماردىمسىز بولادى», دەيدى ساراپشى.

الماتى