دالالىق دارالىق

ارادا جىلدار ءوتتى. ءبىز دە ەسەيدىك. جىلدار بويى جۋرناليستيكانىڭ جولىندا جۇردىك. اتقا دا مىندىك. باس گازەتتىڭ تىزگىنى قولعا ءتيدى. ءبىر كۇنى گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە مىنانداي تاقىرىپ قويدىق: «وڭالۋىڭىزبەن, ورالۋىڭىزبەن, وراعا!». مۇنىڭ سەبەبى بىلاي ەدى.

سونىڭ الدىندا ورالباي اعا ابدىكارىموۆ ءبارىمىزدى قاتتى قورقىتتى. استانا – قاراعاندى جولىندا كولىگى اۆارياعا ءتۇستى. تۇسكەندە دە قاتتى ءتۇستى. ايتەۋىر, ءتۇبى قايىر, قۇداي قاقتى. ۇزاق ەمدەلىپ, جۇمىسقا ءۇش ايدان كەيىن ءبىر-اق شىقتى. ول كەزدە سەنات توراعاسى بولاتىن. جاڭاعى تاقىرىپتى ەرتەڭىندە گازەتتەگى سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىنان جازىلعان ەسەپكە قويىپ ەدىك. ەشكىم ارتىق كورگەن جوق. ورالبايداي ازاماتىمىزدىڭ ناۋقاسىنان وڭالۋى, قىزمەتىنە ورالۋى ەل قۋانار جاقسىلىق ەكەنىن سولاي ايتۋعا تىرىسقانبىز.

ودان بەرى دە جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىموۆ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپتى. قۋانىش. مەرەي.

«جامال اپا» دەگەندە جالت قارايمىن,

كەڭ دالام كىرىپ كەلە جاتقانداي-اق!

ساعي جيەنباەۆتىڭ ايگىلى ءانشى جامال وماروۆاعا ارناعان ولەڭى وسىلاي اياقتالۋشى ەدى. ءار كورگەندە كوڭىلىڭدى وسىرەتىن, سايىن دالانىڭ اتىرابىنا سالت اتپەن سالدىرتىپ شىعا كەلگەندەي كۇي كەشىرەتىن اياۋلى ادامدار بولادى.

ورالباي اعا سونداي ادامداردىڭ سويىنان.

وسىدان تالاي جىل بۇرىنعى ءبىر جاي ەسكە تۇسەدى. سەناتتىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى, جەلتوقسان اقيقاتىن اشۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر ازاماتىمىز سابىر قاسىموۆتىڭ ۇيىندەمىز. ەت كەلدى. ەندى تۋراۋ كەرەك. كىم تۋرايدى؟ «ورالباي بولسا عوي, ورالباي تۋرار ەدى...», دەيدى قوناقتاردىڭ ءبىرى جايلاپ جىميىپ. «قاي ورالباي؟» – ء«وزىمىزدىڭ ورالباي»... سويتسەك, ول كىسى ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ اعايىنداس اعاسى بولىپ كەلەدى ەكەن. ورەكەڭنىڭ سەنات توراعاسى كەزى. جاڭاعى سوزگە تاڭدانامىز, ارينە. نەگە ولاي دەيتىنىن سۇرايمىز. «وي, ءبىزدىڭ ورالبايدىڭ ەت تۋراۋى كادىمگى ونەر. جاقىندا عانا قوناقتا ەتتى ءوزى تۋراماقشى بولىپ ءبارىمىزدى قينادى ەمەس پە؟ «ورەكە, ىڭعايسىز بولادى, تۋراۋشى تابىلادى» دەپ جاتىرمىز جان-جاقتان. سويتسەك تە قويمايدى, «از اداممەن, ءوزىمىز عانا وتىرمىز عوي, تۋرايىنشى ەندى, ەت تۋراعاندى جاقسى كورەمىن» دەپ...».

داستارقان باسىنداعى سول اڭگىمەدەن كەيىن فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ ورالباي ابدىكارىموۆ تۋرالى جازعان ماقالاسىنداعى مىنا ءبىر جولدارعا قايتادان قادالا قاراعانىم بار: ء«وزىم ورالبايدى سوناۋ جىلدارى العاش كورىپ, ول سونادايدان بۇرىلىپ جارقىلداي سالەمدەسكەندە, بۇرىن سىرتتاي عانا اتىن ەستىگەنمەن, «كوپ شەنەۋنىكتىڭ ءبىرى شىعار» دەپ جۇرەتىن ويىمنان بىردەن ارىلىپ, «قازاقتىڭ دالاسىنا تارتقان نە دەگەن كەڭ ازامات» دەپ سۇيسىنگەنىم ەسىمدە». بىلايىنشا ۇساق جاي, ءتىپتى گازەتتەگى ماقالاعا كىرىكتىرۋگە ىڭعايسىزداي كورىنەتىن الگى مىسالدىڭ ءوزى-اق ءدال وسى كۇندەرى ءومىرىنىڭ تاعى ءبىر بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان ارداقتى ازاماتىمىزدىڭ ادامدىق اجارىن دا, قازاقى قانىق قالپىن دا, تۇپ-تۇنىق تازا تابيعاتىن دا ايشىقتى اشا الادى. فاريزا ماقالاسىنىڭ «دالاداي دارقان جان» دەپ اتالعانى دا سوندىقتان.

انا جىلى ەستەن كەتپەس جارقىن كۇندەردى باستان كەشكەنىم بار. ءبىر جەتى بويى قازاقتىڭ جەتى بىردەي جارقىن پەرزەنتىنىڭ ورتاسىندا ءجۇردىم. اتاق, لاۋازىم­دارىن ايتپاي-اق, اتى-جوندەرىن جاي اتاپ وتسەم دە بۇل باعاما كەلىسەرسىز: سالىق زيمانوۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ, كامال ورمانتاەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, كەنجەعالي ساعاديەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ورالباي ابدىكارىموۆ... تەڭىز جاعاسىنداعى دەمالىستى ۇيىمداستىرۋشىلار وسى توپقا مەنى دە قوسىپتى. سول كەرەمەت كۇندەردىڭ بىرىندە ورالباي اعا كەشكى استان كەيىن وزىنە شاقىرعان. جەكە كوتتەدجگە توقتاعان ەدى. مەملەكەتتىك حاتشى كەزى. انشەيىندە كوبىنە ايگىلى اعالاردىڭ اسەرلى اڭگىمەسىن تىڭداۋمەن تىنىپ, سوزگە ارا-اراسىندا عانا ارالاسىپ قوياتىن كىسىڭىز سول كەشتە ءبىر اعىلدى دەيسىز. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن اقتارىلا سويلەدى. ايىزىم قانا تىڭدادىم. بۇرىنعىدان دا جاقىنىراق تاني ءتۇستىم. باعالاي ءتۇستىم. ءتىپتى جاقسى كورىپ كەتتىم.

ورالباي اعانىڭ ويىنداعى تازالىقتىڭ, بويىنداعى تەكتىلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرى ونىڭ وسكەن جەرىندە, تۋعان ەلىندە جاتقانداي. ءوز اتاسى ورازبەك – اتى قازاق تاريحىنا ەنگەن جولبولدى باتىردىڭ ءبىر ۇرپاعى. وسكەن جەرى – نۇرا. سايىن سارىارقانىڭ وسىناۋ نۋلى دا سۋلى وڭىرىنەن قازاقتىڭ تالاي ارىسى شىققان عوي. سول قۇيقالى جەردە دۇنيەگە كەلگەن ورالباي جاس كۇنىنەن الدىنداعى ارقا سۇيەر اعالارىن ونەگە تۇتقان. ماسكەۋدە وقۋ بىتىرگەن ءبىر اعايىنى سول كەزدىڭ وزىندە كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە, كەيىننەن كسرو-نىڭ شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىندە قىزمەت ىستەپتى. الگى ديپلومات اعانىڭ اۋىلعا ءبىر كەلىپ-كەتكەنىنىڭ ءوزى جاس ورالبايعا ۇيرەنەتىن ۇزدىك ۇلگىدەي اسەر ەتەدى ەكەن. «بالا كەزىمنەن كىتاپقۇمار بولدىم. قولىما تۇسكەن كىتاپتى تاۋىسىپ وقىعانشا دەگبىرىم قالمايتىن» دەگەنى دە بار. مۇنى فاريزا وڭعارسىنوۆا: «ورالبايدىڭ جاس كۇنىندە كىتاپتى كوپ وقيتىنىن بايقاعان اناسى: «كوزىڭدى اۋىرتاسىڭ – كىتاپتان باس المايتىنىڭ نە؟» دەسە: «اپا, مەن وسكەندە رايكوم بولام, ال رايكوم كوپ ءبىلۋى كەرەك» دەگەن ۇلىنىڭ جاۋابىنا ىشتەي تاڭداناتىن», دەپ جازعان. گازەتكە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا ول: «راسىندا, بالا كەزىمدە وسىنداي بيىككە جەتەيىن, دارەجەلى قىزمەت ىستەيىن دەگەن ارمان بولعان جوق. ارينە, بويىمىزدا اكەمىزدىڭ قانىمەن, انامىزدىڭ سۇتىمەن سىڭگەن ءبىر قاسيەت بولعانى انىق. ول – ادالدىق دەسەم بولادى. مەن وسى ۇستانىمنان ءبىر قادام شەگىنگەن جوقپىن», دەگەن. اق-ادال ءسوزى.

ءيا, ول ادالدىقتان ءبىر قادام شەگىنىپ كورمەگەن. ءومىر بويى داۋ جيناۋعا, جاۋ جيناۋعا تاپتىرمايتىن قىزمەتتەردە جۇرسە دە, كىسى كوڭىلىن قالدىرماۋعا بولمايتىن شەشىمدەر قابىلداۋعا ءتيىستى لاۋازىمداردى يەلەنسە دە سوڭىنان ءسوز ەرتپەيتىنى, كىسىلىگىنە, كىشىلىگىنە كىرشىك تۇسىرتپەيتىنى سوندىقتان. ايتپەسە, ورالباي سوناۋ 1980 جىلدا-اق قاراعاندى قالالىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان عوي. سوندا ءجۇرىپ تالايدى اشكەرەلەمەدى دەيسىز بە؟ ايتپەسە, ورالباي قاراعاندىنىڭ وبكومىندا, ارتىنشا ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇيىمداستىرۋ-پارتيالىق جانە كادرلىق جۇمىس بولىمىندە مەڭگەرۋشى بولعان عوي. سوندا ءجۇرىپ تالايدى بيۋروعا ءتۇسىرىپ, «بۇيرالامادى» دەيسىز بە؟ ايتپەسە, ورالباي جوعارى تارتىپتىك كەڭەستىڭ توراعاسى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى بولعان عوي. سوندا ءجۇرىپ ول انىقتاتقان ماتەريالدار بويىنشا تالايلار جازاسىن المادى دەيسىز بە؟ جارايدى, ونى قويايىق. ورالباي ابدىكارىموۆ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى كەزىندە تالايلاردىڭ قىزمەتتە ورلەۋىنە ارالاسقانىمەن بىرگە تالايلاردىڭ قىزمەتتەن تومەندەۋىنە دە ارالاستى عوي. سوندا الگىلەردىڭ ءبارى مۇ­نىڭ ادىلدىگىنە رازى بولىپ كەتتى, ءوز باعاسىن بىلگىزگەنىنە ءومىر بويى العىسىن ايتۋمەن ءوتتى دەيسىز بە؟ باسشى بولۋ دەگەن سول. بىرەۋدى رازى ەتسەڭ, ەكەۋدى نارازى ەتەسىڭ. داۋدى ازايتساڭ, جاۋ­دى كوبەيتەسىڭ. باسقا جول جوق. ءيا, ورالباي اعامىز بەرى قويعاندا قىرىق جىل بويى ءدايىم وتتىڭ ورتاسىندا, جەلدىڭ وتىندە ءجۇردى. كۇيىپ كەتپەگەنمەن, كۇيەلەنەتىندەي ۋاقىت. بىراق ورە­كەڭ­ ءالى سول باياعى فاريزا جازاتىنداي «اجارىنان ادال­دىق توگىلىپ تۇرعان» كۇيىندە. جارقىلداپ جۇرەدى, قار­قىل­داپ كۇلەدى. ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەت تۇتقان كوڭىلىن بىلەدى.

ايتپەسە, ونىڭ دا ومىردە باستان كەشكەن قيىندىعى از ەمەس. جاسىنان اسا بەرگەندە اكەسى ابدىكارىم قايتىس بولعان. وتىز التى جاسىندا جەسىر قالعان ءبيبىجان انامىز تىستەلەپ ءجۇرىپ جەتكىزگەن ءتورت ۇلدى. ءوزىمىز كورىپ, قولىنان ءدام تاتتىق, جارىقتىق ءبىر ءجونى بولەك جان ەدى. «اپامنىڭ باسىنان قۇس ۇشىرعان جوقپىز. قولىمىزدان كەلگەنشە الاقانىمىزعا سالىپ, ايالاپ باقتىق. عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشىپ, 98 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. ساكەن سەيفۋلليندى كورگەن, تالاي تاريحي ۋاقيعالاردى بىلەتىن تانىمى تەرەڭ جان ەدى», دەپ ەلجىرەي اڭگىمەلەيدى ورەكەڭ.

ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ قىزمەت جولى توسەلگەن تاقتايداي تەگىس بولا قويماعان. اۋەلگى بەتتە قىزمەتتە كورگەن قۇقايى دا ءبىر باسىنا جەتىپ جاتىر. قاراعاندىدا قازاقتىڭ ۇلەسى 8 پايىز, تەمىرتاۋدا 3 پايىز بولىپ تۇرعان كەزدە دە (جالپى وبلىستا دا جەتىسىپ تۇرعانى شامالى ەدى – 13 پايىز عانا) وسى ەلدىڭ يەسى عوي دەپ ازاماتتاردى قىزمەتكە يتەرمەلەگەندە الدىنان كەدەرگى قويىلىپ, بۇل تاپ ءبىر بىلگەنىن ىستەپ, ۇلت ساياساتىن بەلدەن باسىپ جاتقانداي ايىپتاعاندار دا از تابىلماعان. سونداي-سوندايدان كۇيىنگەندە قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىندەگى ورالباي ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا مۇعالىمدىككە كەتۋگە دە سۇرانادى, سورتيروۆكا دەگەن جەردەگى بالالار ۇيىندەگى قاراۋسىز ءجاۋدىر كوزدەرگە جانى اشىپ, ديرەكتورى قايتا-قايتا اۋىسا بەرەتىن سول ورىنعا بارۋعا دا بەكىنەدى. «سونىڭ دا ىڭعايى كەلمەدى. مەنى باسقا جۇمىسقا اۋىستىرىپ جىبەرىپ, ءتىلىمدى تىستەدىم دە قالدىم», دەيدى ءوزى.

قاراعاندى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە جۇرگەنىندە العاش تانىسقان ادامى ورالبايدىڭ جۇمىس دەسە جانىن سالاتىن جاقسى قاسيەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, ادامدىعىن, ادالدىعىن, تازالىعىن تيىسىنشە باعالادى. ول جىلداردا ورالباي ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتى. قايتا قۇرۋدىڭ جىلىمىعى تۇسىندا الماتىعا اۋى­سىپ, ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇيىمداستىرۋ-پارتيالىق جانە كادرلىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, ءبىرىنشى ورىنباسارى, مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىنىڭ بارلىعىن ءتۇپ-تۇگەل ساتىلاپ اتقارىپ شىققان ونىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قۇرىلعان جاڭا اپپاراتتىڭ دا ۇيىمدىق قۇرىلىمىن باسقارۋى, پرەزيدەنت اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى قىزمەتتەرىن اتقارۋى ابدەن تابيعي جاي ەدى.

سول جىلداردا ورالباي اعانىڭ ىسكەرلىك قابىلەتىنە ءوزىمىزدىڭ دە كوزىمىز تالاي رەت جەتكەن. ابايدىڭ 150 جىلدىعىندا قاتتى قاپىلدىق. ءبىرىن تارتساڭ, بىرىنە جەتپەي جاتاتىن ول شاقتا جاس مەملەكەتكە يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالعان العاشقى الىپ تويدى وتكىزۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. سوندايدا ىشكى ساياسات ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە تويدىڭ سەمەي جاققا, قالعان وبلىستارعا قاتىستى شارۋاسىنىڭ بارىنە بايلانىستى ورالباي اعاعا تەلەفوندايمىز «كرەمليوۆكامەن». ول كەزدە اپپاراتتىڭ ءرولى دە كۇشتى, مۇم­كىندىگى دە مول. مىسالى, ۇيىمداستىرۋ بولىمىندە سەك­سەن قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيتىن. «ورەكە, ءبىر ءوتىنىش بار ەدى...», دەپ باس­تايمىز. «وي, قايداعى ءوتىنىش... سەنىڭ ءوتىنىشىڭ­نىڭ اياعى تاپسىرماعا اينالىپ كەتەدى», دەپ كۇلەدى ورە­كەڭ. دەۋىن دەگەنمەن, ايتار جەرگە ايتادى. از كۇن­نىڭ اياسىندا «تاپسىرمام» ورىندالىپ سالا بەرەدى. ءسوي­تىپ, اباي تويىن ابىرويمەن اتاپ وتۋگە اتسالىسقانبىز.

ورالباي اعانىڭ قاعيداتتى ماسەلەدە قاتىپ قالاتىن قاسيەتى, تۋرالىعى, بەتتىلىگى, ادىلدىگى, تازالىعى ەل باسشىلىعى تاراپىنان لايىقتى باعالاندى. مۇنى وعان ءدايىم قيىن مىندەتتەر جۇكتەلگەنىنەن, جوعارى تارتىپتىك كەڭەستىڭ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس كوميسسياسىنىڭ, بيلىك پارتياسى جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعالىعىنا تاعايىندالىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءتارتىپ ورناتۋدىڭ, اسىرەسە سىبايلاس جەمقورلىقپەن بىتىسپەس مايدان اشۋدىڭ تاپسىرىلۋىنان دا كورۋگە بولادى. بۇل جولدا ول تاباندىلىق تانىتتى. «ەگەمەن قازاقستاندا» 2012 جىلعى 8 جەلتوقسان جاريالانعان ماقالاسىندا: «كەز كەلگەن وركەنيەتتى قوعام ءۇشىن جەمقورلىققا قارسى ارەكەت ەتۋ – ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. جەمقور­لىق مەملەكەتتى ىشىنەن ءىرىتىپ-شىرىتەدى, ەلدىڭ قول جەتكىز­گەن جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارادى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى وسى قاسىرەتپەن, اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا كۇرەس بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس», دەپ جازدى. تاپ وسىلاي جازدى – قاسىرەت دەپ. قاراماعىنداعى قىزمەتكەرى جەمقورلىقپەن شاتىسقان باسشى ورنىنان كەتۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنى كوتەردى. جەمقورلىققا ۇرىنعان ادامدى سول قىزمەتكە ۇسىنعانداردىڭ جاۋاپتىلىعىن قاراۋدى ۇسىندى. جەمقورلىق فاكتىلەرىن حابارلاعان ادامداردى جاقتادى. ەلدەگى شەنەۋنىكتەردىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ دەرەكقورىن جاساتۋدى قولدادى. ايتقانداي, ونىڭ وسى باستاماسى جەرىنە كەزىندە جەتپەي قالدى – بىلىقتى بايلىعىنىڭ ءبىرازىن باجاسىنىڭ, بالدىزىنىڭ, جەزدەسىنىڭ, ناعاشىسىنىڭ اتىنا جازىپ قويعانداردىڭ مۇرتىن بالتا شاپپاي تۇردى تالاي جىل. ولارعا تىقىر ەندى تايانىپ جاتىر.

وسىدان ون جىلداي بۇرىن, جاسى جەتپىسكە كەلەر شاقتا ورالباي ابدىكارىموۆ تاعى ءبىر جاۋاپتى دا ساۋاپتى شارۋاعا كىرىستى. ول قۇرعان رەسپۋبليكالىق «قانسونار» قوعامدىق قورىنىڭ ماقساتى – حالقىمىزدىڭ اڭشىلىق داستۇرلەرىن دامىتۋ, قازاق جەتى قازىنانىڭ بىرىنە بالاعان ءتول يتتەردى – تازى مەن توبەتتى ساقتاپ قالۋ, كوبەيتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە دارىپتەۋ. بەرگى ۋاقىتتىڭ وزىندە, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا بىزدە شامامەن ءتورت مىڭنان استام تازى بولعانىن اكادەميك ا.سلۋدسكي جازىپ كەتكەن ەكەن. اتاقتى عالىم تازىنىڭ ستاندارتىن دا بەلگىلەپتى. قازىر سول تازى قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. جۋرناليست بايقال بايادىلگە بەرگەن سۇحباتىندا: «تازى حالىقتىڭ وتكەنىنە بەيجاي قارامايتىن اعا بۋىننىڭ كەز كەلگەنىنە تاڭسىق ەمەس. ماسەلەن, ءوزىم بالا كۇنىمدە دەگدار تازىنى كوپ كوردىم. سۇلۋلىعى قانداي, بولمىسى قانداي, ال مىنەزىن ءتىپتى سيپاتتاۋعا ءسوز جەتپەيدى. تازا قاندى تازىنىڭ كەلبەتىنە كوزىڭ تويماۋشى ەدى عوي. شىركىندەردىڭ دەگدارلىعى سونداي, سىپا, تالعامپاز. قۇتتى يەسىنىڭ ءوز مىنەزى ءتارىزدى. تاماقتى تالعاپ ىشەدى, ەشقاشان اشتىعىن بىلدىرمەيدى. قازىر عوي تەگى ازعان سوڭ بۇرالقىعا اينالعانى. تازا قازاقى تازىنىڭ ءوزى ەمەس, شاتا, تۇقىمى ازعان يت. قوراداعى تاۋىقتىڭ باسىپ جاتقان جۇمىرتقاسىن ۇرلاپ جەيتىندەر دە سولار», دەيدى ورالباي اعا. توبەتتىڭ جاعدايىنىڭ دا ودان وزعانى شامالى. بۇگىندە قازاق دالاسىندا 500-دەي عانا تازا قاندى تازى مەن توبەت قالعان دەپ سانالادى. قوردىڭ قازاقى توبەتكە قاتىستى قىزمەتى تۋرالى بىلاي اقتارىلادى: «الدىمەن يت تۇقىمىن, ونىڭ ستاندارتىن انىقتاۋ كەرەك بولدى. بۇل ۇلان-عايىر جۇمىس بولاتىن. كادىمگى ءبىر شومەلە شوپتەن جالعىز ينەنى ىزدەگەندەي, ماشاقاتى كوپ شارۋا. بىرنەشە وڭىرگە ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىق. وسىنىڭ تۇرقى توبەتكە كەلەدى-اۋ دەگەن 600-گە جۋىق يت جينالدى. سونشاما ءيتتىڭ تەك الپىسى عانا تازا تۇقىمدى توبەت بولىپ شىقتى. قالعاندارى بۋدانداسقان, تەگى باسقا, تۇقىمى كۇماندى يتتەر. كوزى كورگەن كۋاگەرلەردىڭ سيپاتتاۋىنشا, قازاقتىڭ ماڭ توبەتىنىڭ تۇرقى ەرەسەن ءىرى, تەرىسى مىقتى, ءجۇنى اراسىنا ينە وتپەستەي قالىڭ بولىپ كەلەدى. بەتالدى ادامعا ۇرمەيدى, قابامىن دەپ ۇمتىلۋدى بىلمەيدى. ال بالا-شاعاعا تىپتەن مەيىربان. سولاي بولا تۇرا مال ىشىنە پيعىلى جات, سۋىق قولدى سۇعاناقتاردى ولسە كىرگىزبەيدى. توبەتتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان دۇنيە مال باعۋ, قوتاندى كۇزەتۋ, جەتى اتاسىنان بەرى وسى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگىن قيا باسپاي اتقارعان. باعزى زاماندا ماڭ توبەتتەر ۇيشىك دەگەندى بىلمەگەن. ارقانىڭ اتان تۇيەنى الىپ جىعاتىن, تۇكىرگەن تۇكىرىگىڭ جەرگە مۇز بولىپ تۇسەتىن اقىرعان ايازدارىندا قوتان كۇزەتىپ, قار ۇستىندە جاتقان. ياعني قازاق دالاسىنىڭ تابيعاتىمەن بىرگە جاراتىلىپ, بار قيىنشىلىعىنا كوندىگىپ وسكەن يت. ىستىققا دا, سۋىققا دا, اشتىققا دا ءتوزىمدى. كەيبىرەۋىنىڭ سالماعى ءجۇز كيلودان دا اسىپ جىعىلادى. ال جۋان وڭەشتەن قۇمىعىپ شىعاتىن قاھارلى داۋسى جەتى قىردىڭ استىنان ەستىلىپ جاتادى. قانشا جەردەن ايلالى, ازۋلى بولسا دا, قاسقىر اتاۋلى قازاقى توبەت جاتقان قوتانعا ەنە المايدى. مىنە, باعزى زاماندا ۇلتىمىزدىڭ ىرىسىنا قورعان بولعان ءتول يتتەرىمىزدىڭ تاعدىرى ءدال وسىلاي ساباقتالادى». وسى سوزدەردەن-اق ورالباي اعامىزدىڭ قولعا العان ىسىنە قاندايلىق جاۋاپتىلىقپەن قارايتىنىن, وعان بىلىكتىلىكپەن, بايىپتىلىقپەن كىرىسكەنىن كورگەنبىز. ول كىسىنىڭ باستاعان شارۋاسىن جەرىنە جەتكىزبەي تىنبايتىنىن ءبىر ادامداي بىلەتىندىكتەن دە «قانسونار» قورى تازى مەن توبەتتى ساقتاپ قالا الاتىنىنا, كەلەر ۇرپاقتارىمىزدىڭ ساۋابىن الا الاتىنىنا سەنگەنبىز. ءدال سولاي بولدى دا. ەل باسشىلىعىنىڭ وڭ قاباعىنىڭ ارقاسىندا 2022 جىلى ەلىمىزدە تازى جانە توبەت تۇقىمىن ساقتاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. سول تۇستا ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە زاڭ جوباسىن جەتىلدىرەتىن جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى بولعانىمىز, پالاتانىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وسى تاقىرىپتا سويلەگەنىمىز دە بار. زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقتىڭ تازى جانە توبەت يت تۇقىمدارىن ساقتاۋ جانە ءوسىمىن مولايتۋ سالاسىنداعى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن بەلگىلەۋ, گەنەتيكالىق ساپاسىن عىلىمي باعالاۋ, سەلەكتسيالىق ساراپتامالار جۇرگىزۋ, جيناقتاۋ ارقىلى وسى تۇقىمداردى ساقتاۋعا قاجەتتى عىلىمي بازا قۇرۋ.

دالالىق دارالىقتىڭ, قازاقى كەڭدىكتىڭ كەلىستى كورىنىسى دەۋگە قاي جاعىنان دا كەلەتىن ورالبايداي ازاماتىمىزدىڭ بۇل مەرەيجاسى – ءبىزدىڭ ورتاق قۋانىشىمىز. اسىلدارىمىزدى ارداقتاي الساق, ولاردىڭ ءىرى ىسىنە, جۇرىسىنە, تۇرىسىنا, ك ۇلىسىنە قۋانا بىلسەك, ءبىز ءوزىمىز دە ادام رەتىندە وسەمىز, حالىق رەتىندە وركەندەيمىز. «جامانعا سالىسىپ جاقسى بولا ما؟ جاقسىعا سالىسىپ جامان بولادى-داعى» دەگەندى اباي ايتىپ كەتتى عوي.

ماقالانىڭ باس جاعىندا ساعي ءسوزىن كەلتىرىپ ەدىك, ساعي سوزىمەن تۇيىندەيىك.

«ساعىنتىپ تالاي جىر تۋار,

ورالار ءالى-اق سان جىرشى.

دالامنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ,

قارتتارىم, امان-ساۋ ءجۇرشى»!

قارت دەگەنگە اعامىز رەنجىمەس. جاقىندا بۇكىل­الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ادامزاتتىڭ جاسارۋى­نا بايلانىستى جاڭا جىكتەلىم جاساپ شىقتى. سونىڭ وزىندە دە 75 پەن 90-نىڭ اراسى موسقال جاسقا, قارتتىققا, 90-نان ءارى قاراي ۇزاق جاسقا جاتقىزىلعان. ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قارتايۋدان باسقا جولى جوق. ار تايماسا, ءار تايۋ دا, قارتايۋ دا ەشتەڭە ەتپەيدى.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى