ءار ۇلتتىڭ تاريحىنداعى كەيبىر ەلەۋلى وقيعالار سول حالىقتىڭ بولاشاعىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساپ, كەلەشەك تاعدىرىن ايقىنداپ بەرەدى. قازاقتىڭ باسىنان وتكەن سونداي تاريحتىڭ ءبىرى – جەلتوقسان كوتەرىلىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى وتىز جىلدىعىندا وسى ءبىر تاريحي تولقۋدىڭ ساياسي ءمانىن تومەندەتىپ جاي عانا «وقيعا» دەپ سانايتىندار دا از بولعان جوق. دەسە دە جەلتوقسانداعى ءدۇمپۋ كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنىڭ باستاۋى بولعانىن حالىق جاقسى بىلەدى.
1986 جىلدىڭ 16-18 جەلتوقسان كۇندەرى الماتى قالاسىندا قازاق جاستارى باس كوتەرىپ, الاڭعا شىعىپ, كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ شەشىمدەرىنە قارسىلىق كورسەتتى. بۇل ساياسي وقيعاعا ساياساتتانۋشى, زاڭگەر, تاريحشىلار تاراپىنان ءالى تۇشىمدى باعا بەرىلگەن جوق. جەلتوقسان دۇمپۋىنە قاتىستى رەسمي باعا بەرىلمەسە دە, حالىق ول وقيعانى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس دەڭگەيىندە سيپاتتاپ, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان ءدۇبىرلى كۇندەر جونىندە كوركەم تۋىندىلار تۋعىزىپ, عىلىمي شىعارمالار جازىپ ۇلگەردى. ياعني كەڭەستىك كەزەڭدە بۇكىلوداقتىق ءباسپاسوز بەتتەرى الاڭعا شىققان جاستاردى «بۇزاقىلار», «ارامتاماقتار», «قوعامعا جات ەلەمەنتتەر», «ناشاقورلار», «شەكتەن شىققان ۇلتشىلدار» دەپ قارالاپ, ولاردىڭ ارەكەتىن قانشا «وقيعا» دەپ اتاعانىمەن, كەڭەستەر وداعىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتقان شىندىقتى جاسىرىپ قالۋ مۇمكىن بولماي قالدى. ادام قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى حەلسينكي توبى بۇل وقيعانى ازاتتىققا ۇمتىلعان ۇلتتىڭ «تولقۋى» رەتىندە تانىدى.
1986 جىلعى وقيعانى بۇگە-شەگەسىنە دەيىن زەرتتەۋ ماقساتىندا قازاق كسر جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ ارناۋلى كوميسسياسى قۇرىلىپ, ۇزاق جانە جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز دۇنيەنىڭ بەتى اشىلدى. مۇحتار شاحانوۆ باسقارعان كوميسسيا دا جەلتوقسان قۇبىلىسىن «تولقۋ», «قاقتىعىس» دەپ باعالاپ, جوعارىدا اتالعان حەلسينكي توبىنىڭ پىكىرىن بەكىتتى.
بەلگىلى جۋرناليست قايىممۇنار تابەي ۇلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن رەسەي تاريحىنداعى 1825 جىلعى دەكابريستەر بۇلىگىمەن سالىستىرىپ, العاش رەت وقيعاعا قاتىستى «كوتەرىلىس» تەرمينىن پايدالاندى.
قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمباي 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى جاستاردىڭ باس كوتەرۋىنە قاتىستى «جەلتوقسان تولقۋى», «جەلتوقسان وقيعاسى», «جەلتوقسان كوتەرىلىسى» سياقتى ۇعىمداردى پايدالانىپ كەلە جاتقانىمىزدى تىلگە تيەك ەتىپ, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تۇجىرىمىنا توقتاۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.
ء«ابىش كەكىلباەۆ بۇل وقيعانى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسپەن سالىستىرىپ, «ورتالىقتىڭ وزبىرلىعى ۇلتتىق بولمىستى تۇگەلىمەن شايقاپ جاڭا ساپالىق ورەگە كوتەرگەنى ءۇشىن 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان وقيعاسىن «كوتەرىلىس» دەپ تە تانۋىمىز كەرەك. سەبەبى وقيعا ۇيىمداستىرىلماعانىمەن, بۇكىل ءبىر ۇلتتىڭ ازاتتىققا دەگەن ۇمتىلىسىن بايقاتىپ, مەملەكەتتىڭ تاعدىرىن الدىن الا انىقتاپ بەرە الدى» دەگەن بايلامعا كەلگەن», دەپ سانايدى ا.كۇزەمباي.
ءا.كەكىلباەۆتىڭ جەلتوقساننىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋعا قاتىستى ايتقان پايىمىنا قاراپ, ءبىز دە بۇل وقيعانى «كوتەرىلىس» دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەنىمىز دۇرىس ىسپەتتى. وسى تاقىرىپقا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تارتقان – كاسىبي تاريحشى, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ ەدى. ول 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى دۇمپۋگە قاتىستى: «1986 جىلدىڭ 16-18 جەلتوقسانىندا قازاقستاننىڭ استاناسىندا بولعان قاندى شايقاس حالقىمىزدىڭ تاريحىنا توڭ-توڭ بولعان شەرى مەن مۇڭى بار, قاتپار-قاتپار سىرى بار كۇندەرى بولىپ ماڭگى حاتتالادى», دەپ جازدى.
عالىم وسى ءبىر تاريحي قۇبىلىستىڭ شىندىعىنىڭ تولىق اشىلماۋ سەبەپتەرىنە دە توقتالدى.
«بىرىنشىدەن, بەيبىت دەمونستراتسياعا, مانيفەستاتسياعا شىققان شىن مانىندەگى رەفورماتور ۇرپاقتىڭ وكىلدەرىن قانعا بوكتىرۋگە قاتىسقاندار – ءالى ارامىزدا. ەكىنشىدەن, جۇيە العاشقى جىلدارى جەلتوقسان قوزعالىسىنا بايلانىستى نەگىزگى دەرەكتەردى قۇرتىپ ۇلگەردى. ۇشىنشىدەن, 1986 جىلعى جەلتوقسان پروبلەماسىن زەرتتەۋگە تاريحشىلار, قوعامتانۋشى عالىمدار ءالى ارالاسقان جوق. ويتكەنى فاكتىلەر جينالىپ, ودان وقيعا, وقيعالاردان قۇبىلىس, قۇبىلىستاردان تاريحي زاڭدىلىق ءوربىتۋ ءۇشىن ۋاقىتتىڭ ۇزارۋى كەرەك», دەدى ول.
ماناش قاباش ۇلى شىعارماسىندا قوزعالىس پەن كوتەرىلىس انىقتاۋىشتارىن قاتار پايدالانعان.
وسى قوزعالىستىڭ ەڭ باستى زەرتتەۋشىسى جانە 2016 جىلى استانادا وتكىزىلگەن «قازاقستانداعى جەلتوقسان (1986) كوتەرىلىسىنىڭ تاريحي جانە حالىقارالىق ماڭىزى» كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرۋشىسى, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, زاڭ عىلىمىنىڭ كانديداتى سابىر قاسىموۆ سوناۋ 1996 جىلى وتكەن «جەلتوقسان-86-نىڭ» ون جىلدىعىنا ارنالعان ءبىرىنشى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا بۇل تاريحي قۇبىلىسقا «كوتەرىلىس» دەگەن تولىقتاي عىلىمي انىقتاما بەردى. وسى پىكىرىن گازەت تىلشىلەرىنە بەرگەن سۇحباتى مەن ماقالالارىندا بىرنەشە رەت قايتالادى. ول جەلتوقسانعا تەك قۇقىقتىق باعا مەن قورىتىندى بەرىپ قويماي, سونىمەن قاتار ماڭىزدى ساياسي تانىمدىق ۇسىنىستار مەن تۇجىرىمدامالار جاسادى. مىسالى, ول «جەلتوقسان» فەنومەنىن جاستاردىڭ كورسەتكەن جاپپاي باتىرلىعى جانە وتانسۇيگىشتىك سەزىمنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى دەپ ەسەپتەيدى. سايىپ كەلگەندە جەلتوقساننىڭ سول ءبىر ىزعارلى كۇندەرىندە حالقىمىز, ونىڭ ىشىندە قازاق جاستارى بوستاندىققا ۇمتىلۋدىڭ جان اياماس سەرپىلىسىن كورسەتتى. قازاق جاستارىنىڭ ىزعارلى جەلتوقسان كەزىندەگى ەرلىگى تۋرالى جازباعان گازەت جۋرنال جوق شىعار. ونداعان عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ تاقىرىبىنا اينالدى.
ماسكەۋلىك بيلىك قازاق قوعامىن باسقارۋ, سونداي-اق ونىڭ قوعامدىق ءومىرىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ءىسىن بۇتىندەي ءوز مىندەتىنە الا وتىرىپ, ونى جۇزەگە اسىراتىن جوسپارى دا بولمادى, وعان نيەت تە بىلدىرمەدى. ورتالىقتىڭ مۇنداي كۇردەلى ىسكە دايىن ەمەستىگىن كوپ ۇزاماي ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى. 1929–1932 جىلدارى قازاقستاندا كەڭەستىك رەفورمالىق شارالارعا قارسى 372 قارۋلى باس كوتەرۋلەر, كوتەرىلىستەر كەڭەستىك بيلىكتىڭ نەگىزسىز رەفورمالارىنا قاراپايىم حالىقتىڭ كورسەتكەن قارسىلىعى ەدى. كەزىندە 1920 جىلى 17 مامىردا احمەت بايتۇرسىن ۇلى لەنينگە جولداعان حاتىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورتالىق پەن جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا ءوزارا سەنىم ورنىقتىرا الماي وتىر دەگەن ويدى اشىق بىلدىرگەن. 1986 جىلعى 17-18 جەلتوقسان كۇندەرى الماتىداعى ورتالىق الاڭدا جانە بۇكىل ەل كولەمىندە بولىپ وتكەن قاندى قاقتىعىستار مەن تولقۋلار كەڭەس وكىمەتى مەن قازاق ۇلتى اراسىندا ءوزارا سەنىمسىزدىكتىڭ قانشا جىلدار وتسە دە سول كۇيىندە قالعانىنىڭ ناقتى ايعاعى.
قازاق جاستارىنىڭ كوتەرىلىسى ەلىمىزگە سىرتتان اكەلىنگەن باسشىنىڭ ورىس بولعانىنا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك, ۇلتتىق مۇددەسىنىڭ ەسكەرىلمەگەنىنەن تۋىندادى. مۇنى 17 جەلتوقسان كۇنى شەرۋگە شىققان جاستاردىڭ قولدارىنا ۇستاعان «ەشقانداي ۇلتقا ەشقانداي ارتىقشىلىق بولماسىن», «ۇلت ساياساتىنىڭ لەنيندىك ۇستانىمىن سىيلاۋدى تالاپ ەتەمىز» دەگەن ۇراندار ايعاقتايدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسى – كەڭەستىك قازاقستان تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن بەتبۇرىستى كەزەڭ. بۇل – ۇلتتىق رۋحتىڭ جاڭعىرۋ, قايتا تۇلەۋ ۇدەرىسىنىڭ باسى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەنى. بۇل حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنا, ومىرىنە اسەر ەتىپ, ۇلتتىق سانانى ءوسىردى, ازاتتىققا ۇمتىلىستى جانداندىردى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسى قازاقستاندى جاڭا الەمدىك كەڭەستىككە الىپ شىقتى. باتىستىڭ دەموكراتيالىق كۇشتەرى كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ زورلىق-زومبىلىعىن ايىپتادى. جەلتوقسان كوتەرىلىسى وداق كولەمىندە جالعاسىن تاپتى. وداقتىڭ قۇلدىراۋىنا, ىدىراۋىنا اكەلدى. وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالانۋىنا مول مۇمكىندىك بەردى. تبيليسيدە, باكۋدە, ۆيلنيۋستە, ريگادا, سۋمگايتيدە جانە باسقا قالالاردا توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى وقيعالار ءوربىدى. وسىلايشا, ءبىزدىڭ جەلتوقسان رەسپۋبليكا شەڭبەرىنەن شىعىپ, ەۋرازيالىق سيپات الدى. جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار پولشانىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى ۆلاديسلاۆ سوكولوۆسكي, تۇركياداعى ەردجيەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋلكادير يۋۆالى, ماجارستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اندراش باراني «كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلاردى بيلىك اياۋسىز قۋدالاۋمەن بىرگە ازاپتاپ تۇرمەگە جاپتى. 1986 جىلى جەلتوقساندا الماتىدا سونداي جاعداي بولدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسى – سونىڭ دالەلى» دەگەن تۇجىرىم جاسادى جانە ولار ءبىراۋىزدان وزدەرى قابىلداعان قاراردا قازاق جاستارىنىڭ ارەكەتىنە كوتەرىلىس دەگەن انىقتاما بەردى.
اتالعان كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ جەلتوقسان كوتەرىلىسىن: ء«يا, جەلتوقسان كوتەرىلىسى ۇلت تاريحىنىڭ قاستەرلى دە قاسىرەتتى بەتتەرىن جازدى. ول عاسىرلارعا سوزىلعان وتارلاۋ مەن توتاليتارلىق زورلىق-زومبىلىقتان قازاق حالقىنىڭ سۇرىنسە دە جىعىلماعانىن, ءورشىل رۋحتى ازاتتىقتى اڭسايتىنىن بارشا الەمگە پاش ەتتى. ول ۇلت مۇراتى مەن مۇددەسىنەن, جەر مەن ەلدى ساقتاۋدان بيىك ەشقانداي قۇندىلىقتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەدى. جەلتوقسان حالىقتىڭ ۇيىتقىسى دا, قورعانى دا ءوز ورتاسىنان شىعاتىنىنا كوز جەتكىزدى», دەپ سيپاتتايدى.
ارينە, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق ۇلتىن تالاي ماسەلە ويلاندىرعان. «نەگە مەن انا تىلىمدە ءبىلىم الا المايمىن؟ نەگە قازاق مەكتەپتەرى از؟ نەگە قازاق ءتىلى ءومىردىڭ كوپتەگەن سالاسىندا قولدانىستان ىعىستىرىلعان؟» دەگەن سياقتى ساۋالدار توتاليتارلىق بيلىككە قارسى نارازىلىق تۋعىزعانى بەلگىلى.
قازىر قازاقتىڭ تاريحى ۇلتتىق كوزقاراستا جاڭاشا جازىلۋ كەرەك دەگەن تالاپ قويىلىپ جاتىر. ەندەشە, جەلتوقسان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بايلانىستى بۇرمالانعان فاكتىلەردى قايتادان زەردەلەۋ, جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى قايتا قاراپ, تاريحي باعاسىن بەرۋ, جەلتوقسانشىلاردىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ سياقتى ماسەلەلەردى قولعا الىپ, ءبىر شەشىمگە كەلەتىن ۋاقىت جەتتى. ۇلتتىق ماڭىزى بار وسىنداي ماسەلەدە سامارقاۋلىق پەن سالعىرتتىققا جول بەرۋگە بولمايدى.
مەيرام بايعازين,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى