ءبىر ەل – بىرەگەي ۋاقىت

وسىنداي ءتۇرلى پىكىردى ەسكەرە كەلە, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋى ماسەلەسىنە قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن الداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن اياقتاۋىن سۇرادى. پىكىر الماسۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەت مۇشەلەرىنە بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىن ەنگىزۋگە قاتىستى ازاماتتاردى تولعاندىرعان وزەكتى ساۋالداردى جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, دەپۋتات ج.ءاشىمجان الماتى, جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ, وزگە دە وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىنان دەپۋتاتتىق كورپۋس اتىنا كەلىپ تۇسكەن كوپ وتىنىشكە نازار اۋداردى. دەپۋتات ە.سايروۆ ۇيلەسىمدى قوعام قۇرۋ جولىندا پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ وسى ماسەلە جونىندە بىرجاقتى ۇستانىمى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى. ال يۋ.كۋچينسكايا مۇنداي ماسەلە ۇكىمەت قاۋلىسى دەڭگەيىندە شەشىلمەي, زاڭ دەڭگەيىندە رەتتەلۋى كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. جيىندى قورىتىندىلاي كەلە ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ۋاقىت بەلدەۋىن وزگەرتۋ قوعام­دا ەڭ كوپ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپتىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەلە, مۇنداي شەشىمدەردى الدىن-الا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ, كەڭىنەن تال­قى­لاۋ ارقىلى قابىلداۋ كەرەك ەكە­نىن ەسكەرتتى.

«ۋاقىتتىڭ وزگەرۋى, ەڭ الدىمەن, ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتىنا, تۇرمىسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىنە قاتىستى ناقتى جاۋاپ الۋىمىز كەرەك. وسى ماسەلەگە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ۇكىمەت ايتىپ وتىرعان ءۇش جىل تىم ۇزاق مەرزىم دەپ ەسەپتەيمىن. زەرتتەۋ جۇمىسىن ءۇش ايدا اياقتاعاندارىڭىز ءجون. الداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا زەرتتەۋ قورىتىندىلارىمەن, ماسەلەنى ناقتى شەشۋ جولدارى بار ۇسىنىستارمەن كەلەسىزدەر دەگەن ۇمىتتەمىز», دەدى ە.قوشانوۆ ۇكىمەت مۇشەلەرىنە قاراتا ايتقان سوزىندە.

بۇل قادام قوعامعا ءتيىمدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋدىڭ اسەرى تۋرا­لى كوپفاكتورلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىسىن جۇرگىزۋ جونىندە شەشىم قا­بىل­دادى. اتالعان شەشىم بىرقاتار سۇ­راق­تىڭ جاۋابىن بەرۋگە ءتيىس.

بۇرىنىراقتا ەلىمىزدىڭ اتىراۋ, اقتوبە, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىس­تارى ءتورتىنشى ۋاقىت بەلدەۋىمەن, وزگە وبلىستار بەسىنشى ۋاقىت بەلدەۋىمەن ءجۇرىپ, ساعات ۋاقىتى وسى ەكى اكىمشىلىك ۋاقىت بەلدەۋىمەن ەسەپتەلىپ كەلگەن ەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار ەسكەرىلە كەلىپ, بيىلعى كوكتەمنەن ەلىمىز بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشىرىلدى.

جالپى, جەر بەتىندەگى ۋاقىتتى ەسەپتەۋ جۇيەسى حالىقارالىق كەلىسىم نە­گىزىندە 24 ساعاتتىق بەلدەۋگە بولى­نە­دى. ءار ساعاتتىق بەلدەۋ گرينۆيچ مەريديا­نىنان باستاپ شىعىسقا قاراي 15 گرادۋس­تان قۇرالادى. وسىلايشا 24 ساعاتتىق بەلدەۋ 0 دەن 23-كە دەيىن نومىر­لەنىپ, ءار مەريديانداعى ورىن­نىڭ ءوزىنىڭ جەرگىلىكتى ۋاقىتى بەلگى­لەن­گەن.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدەگى ۋاقىت ولشەمى 1924 جىلدان باستالادى. كەيىن كەڭەس وداعى تۇسىندا قابىلدانعان ۋاقىت بەلدەۋى جۇيەسىنە باعىنعان. نەگىزىندە ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساعات بەلدەۋى جۇيەسىندە 4 ساعاتتىق بەلدەۋدە ورنالاسقان. ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, بقو جارتىلاي 3 ساعاتتىق بەلدەۋدە ورنالاسسا, اقتوبە, قىزىلوردا, قوستاناي وبلىسى تولىق 4 ساعاتتىق بەلدەۋدە, شقو 6 ساعاتتىق بەلدەۋ­دە, قالعان وبلىستار 5 ساعاتتىق بەلدەۋدە ورنالاسقان ەدى. دەگەنمەن ول تۇستا بۇل وڭىرلەردە جەرگىلىكتى ۋاقىت قولدانىلماعان. سەبەبى 1930 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا دەكرەتتىك ۋاقىتپەن ءجۇرۋ تۋرالى قاۋلى شىققان. وسىلايشا نەگىزگى بەلدەۋلىك ۋاقىتقا 1 ساعات قوسىلىپ دەكرەتتىك ۋاقىت ەنگىزىلگەن.

الەم عالىمدارى ادام بيولوگيا­لىق ىرعاعىنان اۋىتقىسا, ونىڭ بو­يىندا سوزىلمالى اۋرۋ ءورشىپ, ءتىپتى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ وزگەرۋىنە اكەلەتىنىن انىقتاعان. وسىدان سوڭ ەۋروپا ەلدەرى دەكرەتتىك ۋاقىتتان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. ءسويتىپ رەسەي دە 2014 جىلى ساعاتتىق بەلدەۋلەردى بىرىكتىرۋ مەن دەكرەتتىك جازعى ۋاقىتتى قولدانۋدان باس تارتقان. ال موڭعوليا ءبىزدىڭ ەل سەكىلدى ۇلكەن جەردى الىپ جاتقان ەل, وندا دا ءارتۇرلى ۋاقىت بەلدەۋى قولدانىلادى. مىسالى, ۇلانباتىر قالاسى مەن بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ۋاقىتىندا ءبىر ساعات ايىرماشىلىق بار. شىعىس جاعى ۇنەمى ءبىر ساعات ىلگەرى جۇرەدى. قىتاي ەلى دە سونداي, ولار دا ءارتۇرلى ۋاقىت بەلدەۋىن پايدالانادى. ءتىپتى جەر كولەمى ءبىزدىڭ ءبىر وبلىستاي عانا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوزى ءارتۇرلى ۋاقىتپەن جۇرەتىن, بىزدەن كەيىن ولار دا وسى ماسەلەنى كوتەرە باستادى. سوندىقتان مەريديان ماسەلەسى ءالى دە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. قورىتا كەلگەندە, بۇل كۇردەلى تاقىرىپتىڭ نۇكتەسىن قۇرامىنا ءتۇرلى عىلىم سالا­سىنداعى جەتەكشى ماماندار كىرەتىن ارنايى كوميسسيا قويادى دەپ سەنەمىز.