وتكەن عاسىردىڭ 20–30-جىلدارىندا كەڭەستىك يمپەريا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان اسىل ازاماتتارىن جازىقسىز جازالاعانىنا تاريح كۋا. ءبىر عانا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان ون مىڭنان استام ادام تۇرمەگە قامالدى, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى, جەر اۋدارىلدى. سونداي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ءبىرى – حامزا ىبىراەۆ ەدى.
ونىڭ ۇلكەن اتاسى سامتىك بي ءبىراز جىل وسى وڭىردە بولىس بولعان. حامزا بالا كەزىنەن سامتىكتىڭ بالاسى ىبىرايدىڭ قولىندا تاربيە كورگەن. العاشقىدا اۋىل مولداسىنان وقىپ, كەيىنىرەك 1908-1910 جىلدارى ايگىلى ابىلاي قاجى رامازانوۆتىڭ قازاقشا-ورىسشا اشقان ۇشجىلدىق مەكتەبىندە ساۋاتىن اشقان. بۇل مەكتەپتە ونىمەن بىرگە ە.دوسبولوۆ, ق.سماعۇلوۆ, ب.جاقىپوۆ, ق.الپىسوۆ, ق.قوسشىعۇلوۆ, ە.بايگاسكين, ا.سۇلەيمەنوۆ, ش.بايماقانوۆ, ش.باشيروۆ سىندى ادامدار وقىعان. ولار سول كەزدەگى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قاتارىندا سانالدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىرازى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانىنا اينالدى. 1911 جىلى ابىلاي قاجى رامازانوۆ جول كورسەتىپ, سول كىسىنىڭ باسقارۋمەن سامتىك بي نەمەرەسى حامزا مەن ءىنىسى قاناپيانىڭ بالاسى عابباستى ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە اپارىپ وقۋعا تۇسىرەدى.
حامزا ىبىراەۆ مەدرەسەدە ۇزدىك وقۋمەن قاتار قازاق شاكىرتتەرىنىڭ انا ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتىن دامىتۋ جولىنداعى تالپىنىستارىنا بەلسەنە قاتىسادى. بۇل تۋرالى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ «ساداق» اتتى كىتابىندا جازادى: «1913 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ 8 جانە 15 جەلتوقسانىندا «ەملە حاقىندا» دەگەن تاقىرىپپەن مەدرەسە «عاليانىڭ» 17 شاكىرتى, اتاپ ايتقاندا: ابىلعازى يمانبەكوۆ, بەكمۇحامەت حۇساينوۆ, احمەتجان كۇزەمباەۆ, عايسا توقتاربەكوۆ, شاھماردان عۇماروۆ, نۇعىمان ماناەۆ, كامالليدەن جايساقوۆ, عابباس قونقاەۆ, نۇرجان ەلەنوۆ, حامزا ىبىراەۆ, مۇناربەك ەرمەكتاسوۆ, مىرزاحمەت قوجاقپانوۆ, زاكىر عابدۋللين, ماننان تۇرعانباەۆ, مولداحمەت ەسجانوۆ, قاپان عابدىلكەەۆ, حۇسايىن اجاروۆ قول قويعان ماقالا جاريالانادى. ول نەگىزىنەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اراب ءالفاۆيتى نەگىزىندە قازاق تىلىندە لايىقتالىپ, ىقشامدالىپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان ومىرشەڭ دە ىڭعايلى توتە وقۋ جازۋى – سۇلۋ ءجاديت ەملەسىن كەڭىنەن قولدانىپ, قازاق مەكتەپتەرىندە دايەكتى وقىتۋ جايىنا توقتالعان ويلى ماقالا بولاتىن».
حامزا ىبىراەۆ بەيىمبەت مايلين مەن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن قولجازبا تۇرىندە شىعىپ تۇرعان «ساداق» گازەتىندە دە ءبىراز قىزمەت جاسايدى. «قازاق» گازەتىنە ماقالالارىن جىبەرىپ تۇردى. ماسەلەن, گازەتتىڭ 1915 جىلعى 20 مامىرداعى 128-نومىرىندە جاريالانعان «مۇعالىم قۋ» اتتى ماقالاسىن اتاپ ايتامىز. ول مەدرەسەنى 1917 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ, «يمام حاتيب ءۋا ءمۇدداريس» دەگەن اتاققا يە بولادى. «يمام» دەگەن ءسوز جالپى جۇرتقا بەلگىلى. «حاتيب» دەگەن «ەلگە ۋاعىز ايتۋعا», ء«مۇدداريس» دەگەنى «مەدرەسەگە ءدارىس وقۋعا جارامدى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سول جىلى مەدرەسەنى بىتىرگەن 69 قازاق جاستارىنىڭ ىشىندە وسى اتاق تەك ۇشەۋىنە عانا بەرىلىپتى. سونىڭ ءبىرى – حامزا ىبىراەۆ. ول مەدرەسەنى ءبىتىرىپ, ەلگە قايتىپ كەلە جاتقاندا 1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ورىنبور قالاسىندا ءبىرىنشى بۇكىل قازاق سەزىنە قاتىسادى. بۇل جيىندا الاش پارتياسىنىڭ كوسەمدەرى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى جانە تاعى باcقالارىمەن كەزدەسىپ, تانىسادى.
ەلگە ورالعاننان كەيىن مەكتەپ اشىپ, بالا وقىتادى. تەك بۇل جۇمىسى ىسكە اسپاي, توڭكەرىس پەن ازامات سوعىسىنىڭ اسەرىنەن مەكتەپ جابىلادى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات جىلدارى ساۋدا ىسىنە جاقسىلاپ كىرىسكەن ابىلاي قاجى مەدرەسە ءبىتىرىپ كەلگەن ساۋاتتى حامزانى جۇمىسقا شاقىرادى. قاجى ەكەۋى قىزىلجار قالاسىندا بىرنەشە دۇكەن ۇستاپ, ساۋدامەن اينالىسادى. بۇل ءىس حامزا وتباسىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن ءتاۋىر قىلادى. بۇل تىنىشتىق تا ۇزاققا سوزىلمادى: ۇكىمەتكە قارسى دەپ حامزا مەن ابىلايدى تۇرمەگە قامايدى. كەيىن حامزا ماعجان ەكەۋى ساياسي ايىپپەن تاعى دا توعىتىلادى.
بوستاندىققا شىققان سوڭ دا العان ءبىلىمىن ىسكە اسىرا الماي رەسەي جەرىندە ءبىراز قيىنشىلىققا تاپ بولادى. سوعىس كەزىندە حامزا ەڭبەك اسكەرىندە بولعانى بار. بار كورگەن قياناتى مەن ءبىر-اق ساتتە ءتورت بالاسىنان ايىرىلعانى جۇرەككە سالماق تۇسىرمەي قويمادى. سوندا دا مويىمادى, وتباسىن امان ساقتاپ, بالالارىن وقىتۋمەن اينالىسا بەردى.
وسى تۇلعانىڭ ءبىراز شىعارماسى قولدى بولىپ, «اۋباكىر مولدا», «ەتەكباي قارت» ەڭبەكتەرى عانا باسىلىپ شىقتى. حامزا بار بولعانى 65 جاس ءومىر ءسۇردى. سول از عۇمىرىندا تالاي ادامعا كومەكتەسىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسىپ, كوپشىلىكتىڭ ەسىندە قالدى. ونىڭ زور ادامگەرشىلىگى مەن قايىرىمدىلىعى, بىلىمدىلىگى مەن پاراساتتىلىعى, كىشىپەيىلدىلىگى مەن مەيىرىمدىلىگى تۋرالى كوزكورگەن جاندار ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتىپ جۇرەدى.
حامزانىڭ جۇبايى اقىق – ايگىلى قۇلەكە باتىردان تارايتىن ماقاشتىڭ ءىلياسىنىڭ قىزى. اقىق تۋرالى دا جاقسى ءسوز كوپ ايتىلادى. ەل-جۇرتى حامزانى «سارى حامزا» دەسە, جاسى كىشىلەرىنىڭ بارلىعى اقىقتى «اق اپا» دەپ اتاعان.
حامزا ىبىراەۆ بالالارىنىڭ ساۋات اشقانىن, ءبىلىم قۋعانىن قالادى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ ەسەيىپ, وسكەندەرىن كورە المادى. دۇنيەدەن وتەرىنىڭ الدىندا جۇبايى اقىق ىلياسوۆاعا بالالاردى وقىت دەپ وسيەت قالدىرعان.
قازىرگى ۋاقىتتا حامزادان تاراعان ۇرپاق ءوسىپ-ءونىپ, ءبىرتالاي جەتىستىككە جەتتى. نيازبەك – فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مولەكۋلالىق نانوفوتونيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. قىزدارى – سالتانات ءبىراز جىل پەداگوگيكا سالاسىندا جۇمىس اتقاردى, گۇلناز – زاڭگەر, قايىركەن – كىتاپحاناشى, الما – ەسەپشى, ءبارى دە وتباسىن قۇرىپ, بالا, نەمەرە ءوسىرىپ جاتىر.
«تار جول تايعاق كەشۋدە» قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولىپ, بويىنداعى بار قابىلەت-دارىنىن تولىق اشا الماي ارماندا كەتكەن حامزا ىبىراەۆ سياقتى ازاماتتاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ ادال ەڭبەگىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ – بۇگىنگى ۇرپاققا پارىز. اسىل ازاماتتاردىڭ ەسىمىن ارداقتايتىن وسى يگى جولدان تايماساق ەكەن.
سامات جۇماتاي ۇلى,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى