اسىل قازىنا جينالسا ەكەن

ماسكەۋدەگى «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ 13 ماي 103-سانىندا مىنا ءبىر حابار باسىلدى:

«قازاقتىڭ مىڭ ءانى» دەگەن كىتاپتىڭ شىعارۋشىسى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى زاتاەۆيچ ءوز ماماندىعى جو­نىنەن جۋىردا لەنينگرادتا ەكى قىزىق بايانداما ىستەدى: بىرىندە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاعراپيا فاكۋلتەتىندە, ەندى بىرىندە مەملەكەتتىك جاعرا­پيا قاۋىمى قاسىنداعى حالىق مۋزىكاسىن زەرتتەۋشى كوميس­سيادا. كوميسسيا ءبىراۋىز­دان زاتاەۆيچتى وزدەرىنە مۇشە قىلىپ سايلادى. ەكى بايان­دا­مانىڭ ەكەۋىنە دە جينالعان پروفەس­سورلار, اكادەميا جاس­تارى قىزىقتاپ تىڭداپ, قۇلشىنا پىكىر اۋىستى. تۇرىك حالىقتارىنىڭ جايى-كۇيىنە كانىگى شتەرنبەرگ, سامويلوۆيچ, تان-بوگوراز, كاگانوۆيچ سياقتى پروفەسسورلار زاتاەۆيچتىڭ مۇنان بىلاي دا وزگە كۇنشىعىس حالىقتارىنىڭ, سولتۇستىك ەل­دەرىنىڭ ولەڭ قازىناسىن زەرت­تەۋىنە تىلەۋلەستىگىن ءبىلدىردى. گلازۋنوۆ دەگەن پروفەسسور زا­تاەۆيچتىڭ جۇمىسىن اسا ماق­تادى. بۇل ەڭبەككە ارتىقشا ۇلكەن باعا بەرەتىن فرانتسۋز اقى­نى رومەن روللان ول شۆە­تساريادان حات جازادى. حاتىندا زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەگىنە ءسۇيسىنىپ بىلاي دەيدى: «ساحارانىڭ سار دالاسىنا ساۋلەت بەرگەن سۇلۋ سايران انىنە سۇيسىنەمىن. 1920-1922 جىلدارداعى ەلدى اشارشىلىق, دەرت كەرنەپ جات­قاندا مىناداي مۋزىكا ەڭ­بەگىن جارىققا شىعارۋ مۋزىكا جۇ­زىندەگى ەرلىك, جان كۇشىنىڭ ۇمى­تىلماس ورنەگى دەپ اتايمىن».

مىنە, قاجىماي ەڭبەك قىل­عان ەرگە, ونىڭ ەڭبەگىنە ەۋروپا ءبىلىمدارلارى, ونەرپازدارى وسىلاي باعا بەرىپ وتىر. ونىمەن بىرگە قازاقتىڭ «سارى دالاسىنا ساۋلەت كىرگىزگەن سۇلۋ, سايران انىنە» ءسۇيسىنىپ وتىر. ەۋروپالىقتار مۇنى ايتىپ وتىرسا, بۇكتەۋلى جاتقان اسىل قازىناسىن جيناپ, الەمگە ايگىلەپ, رۋح بايلىعىن تانىتقان زاتاەۆيچكە قازاق ودان دا زور باعا بەرۋگە ءتيىستى.

باياعىدان بەرى قازاق كەڭ دالادا قۇر قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاپ جاتقان جوق ەكەن, وقىماسا دا, نادان دا بولسا, قيال, سەزىم بايلىعى بار ەكەن, جۇرەگىنىڭ تەرەڭ سىرىن, جانىنىڭ الۋان-الۋان قۇبىلعان نازىك تولعاۋىن ءان-كۇي دەگەن ايناسىنا تۇسىرە بىلگەن ەكەن. ەندى ول اينانى ونەرلى جۇرتتار كوردى, جامان تىماق قازاقتا دا ءبىر شاعىم قۋ بار ەكەنىنە كوزدەرى جەتتى. مۇنى كورسەتىپ وتىرعان زاتاەۆيچ ادامشىلىقتى, ونەردى سۇيگەن تازا جۇرەكتە بىرەۋدى ولاي, بىرەۋدى بىلاي ۇستايتىن تار مىنەز بولمايدى. ادام تابىسى – ادام بالاسىنا ورتاق. قازاقستان زاتاەۆيچتەردى ادال ۇلىنداي كورۋ كەرەك.

قازاق كۇنەلتۋ جاعىنىڭ ما­دەنيە­تىنەن مەشەۋ قالسا دا, اقىل, قيال, سەزىم جاعىنا, ءبى­لىم تىلىمەن ايتقاندا, رۋح مادە­نيەتىنە كەندە ەمەس ەكەنى مىناۋ مىڭ اننەن تانىلىپ وتىر. قا­زاق­ستان جەرىنىڭ استىندا اسىل قازىنا, كەن بايلىعى مول دەپ اڭىز قىلىسادى. سونداي مول قازىنا قازاق ەلىنىڭ ىشىندە دە جاتىر. ول نە دەسەڭىز: ادەبيەت, ءان-كۇي. كۇن كورۋ ءتاسىلىن سىرتتان جۇق­تىرىپ, ۇيرەنە بەرۋگە بولادى. رۋح مادەنيەتىن بوتەننەن قا­رىزعا الا بەرۋگە بولمايدى. الساق تا, حالىقتىڭ كوكەيىنە كوپكە دەيىن قونبايدى. ەندەشە, ءوزى­مىز دە بار داۋلەتتى جارىققا شىعارىپ, ىسكە جاراتۋعا تالپىنۋ كەرەك.

بىراق سول اسىل قازىناسى جيناۋ قولىنا كەلە بەرەتىن ادام قازاقتان نەكەن-ساياق تابىلادى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە تاۋداي ءۇمىت, تاباندى قايرات, شامداي مۇرات (يدەيا), جالىندى جۇرەك, تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. ونداي ەرلەر قولعا تۇسە بەرمەيدى. ونەر-ءبىلىمدى ەلدەر جانكەشتى ەرلەرىنىڭ ەڭبەگى­مەن ەل بولعان. كەشەگى سۇراپىل وكتيابردە امەريكانىڭ جون رەيد دەيتىن جازۋشى ەرلەرى وت پەن وق­تىڭ, قاۋىپ پەن قاتەردىڭ ورتا­سىندا جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ, ماعلۇمات جيناپ, كى­تاپ شى­عاردى. ءبىلىم ىزدەپ تالاي وقى­­مىستىلار اۋىر بەينەتكە باسىن باي­لاعان, الىس ساپار جول شەگىپ, قۇر­بان بولعان. ەل بولعان ەل­دەر­دىڭ ماڭداي ادامدارىنىڭ ءىسى وسىن­داي بولادى. قازاق ەلىنىڭ ويا­نۋى, سەر­پى­لۋى, مادەنيەتتى اڭ­ساۋى راس بولسا, ەڭبەك ەرلەرىنىڭ شى­­­­عۋىندا ءسوز جوق. ەندىگى ءبىزدىڭ ايت­­­­قالى كەلە جاتقانىمىز مىناۋ:

ماناعى ايتقان اسىل قازى­نانى كەلەشەككە قاراتىپ قويا تۇرامىز با, جوق تابۋعا, دۇنيە جۇزىنە شىعارۋعا قام قىلامىز با؟ قىلمايمىز دەپ ەشكىم دە ايتپاس, قام ىستەلىپ تە جاتىر دەرمىز. ايتسە دە تاعى ءبىر قوزعاپ ءوتۋ ارتىق ەمەس. سول ەڭبەك قىلعان زاتاەۆيچتى ءالى دە قازاقستان كەرەك قىلۋ كەرەك.

قازاقتىڭ مىڭ ءانى جازىلىپتى. جاق­سى. قازاقتا جالاڭ ءان عانا ەمەس, سول شا­مالى كۇي دە بار. كۇي ءالى جازىلعان جوق. ان­نەن دە كۇي تەرەڭ, كۇي قادىرلى. ءان­نىڭ ايتا الماعانىن كۇي ايتىپ بەرەدى. مۋزىكا جونىندە قازاقتىڭ ءانى عانا جارىققا شىعىپ, كۇي كومۋلى قالسا, قازاق جۇرەگىنىڭ جارىمى كورىنىپ, جارىمى قالتارىستا قالعانمەن ءبىر ەسەپ. ان­نەن دە كۇي ارتىق, كۇي قىمبات. ءاندى كىم بولسا, سول­ ۇيرەنە الادى, كۇي­دى كىم بول­سا, سول تارتا, شەرتە الماي­دى. ءاندى وركەستر دە تار­تا بەرۋگە بولمايدى, بولسا دا كەلتە, ءوڭسىز كەلەدى. كۇيدى اسپاپپەن تارتۋعا قو­لايلى, ءساندى, ساۋلەتتى. قىزىلوردادا ەكى-ءۇش سكريپكامەن «ازاماتقوجا» كۇيىن تارتقانىن ەستىگەندە دومبىرادان الدە­قايدا اسەرلى, كۇشتى كورىندى. ادامدى جەل­پىندىرىپ, جەلىكتىرىپ, ەلىكتىرىپ اكەتتى. ءان ولاي ەمەس. اننەن دە كۇي كارى. كۇي قار­تايىپ, جوعا­لىپ بارادى, ازىپ بارادى. كۇي­دى كۇيت­تەيتىن ەل ازايىپ بارادى. كۇي­سىز ويىن-ساۋىق قۇرۋعا بولماي­دى. كۇي­سىز اسكەر بولىپ, جاۋعا شابۋعا بولماي­دى. كۇيسىز قازاق مۋزىكاسىنىڭ اجار-كور­كى كىرمەيدى, كۇيى كەلمەيدى. ولاي بول­سا, قازاق­ستان وقۋ كوميسسارياتى كۇي­دى تاس­قا باس­تىرۋعا سالاقسىماي قام قىلۋ كەرەك.

مەن ەكى جوبا ۇسىنام. ءبىرى, كۇيدى جازدىرۋعا زاتاەۆيچ سياق­تى ادامدى الدىرىپ, فانوگراف اسپابىمەن ەلگە شىعارۋ كەرەك. ەندى ءبىرى, ءاز ەلدەگى اتاقتى كۇي­شىلەردى ورداعا الدىرىپ, جازىپ الۋ كەرەك. قاي وڭايىن, ارزان­عا تۇسەتىنىن ىستەۋ ءتيىس. قاي ەلدە قان­داي كۇيشى بار ەكەنىن سۇراس­تىرىپ, گازەتكە جازىپ بىلۋ­گە بولادى. مىسال ءۇشىن, مەن ءبىر-ەكى كۇيشىنى اتايمىن. سەمەي بۇق­تىرما ۇيەزى, كۇرشىم-التاي بولىسى, 5-اۋىلدا رىسباي تالىسباي ۇلى, وسكەمەن ۇيەزى, ۇلان بولىسى 4-ءشى اۋىلدا سوقىر اقىن ءارى كۇيشى اۋباكىر دەي­تىن جىگىت. سوڭعىنىڭ جاتقا بىلمەي­تىن قيسساسى كەم. قۇراندى جات­قا بى­لەتىن قاري بولسا كەرەك. كۇر­شىم-التايدىڭ 2-اۋىلىندا شاي­قى قۇسايىن ۇلى دەگەن كۇيشى بار.

بۇلاردى ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەنىم جوق, سىرتتان سۇراس­تىر­عاندا ەلدىڭ اۋىزسۋى قۇري­تىن كۇيشىلەر.

جەر-جەردەگى ۇيەزدىك, گۇ­بىر­نە­لىك قالالارعا الدىرىپ, جەر­­گىلىكتى سىنشى­لار­دىڭ سىنى­نان وتكەن كۇيشىلەردى قىزىل­ورداعا شاقىرىپ, 5-10 كۇيشىنىڭ بىلگەنىن قاعازعا تۇسىرسە دە ءبىر­تا­لاي نارسە جينالار ما ەدى, قايتەر ەدى.

وقۋ كوميسسارياتى پىكىرىن ءبىلدىرۋىن تىلەيمىز.

«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى 27.05.1926 جىل 

باسقارما: ايماۋىت ۇلىنىڭ بۇل ۇسىنىستارى تەرىس ەمەس, كۇيدى جيناۋ ماسەلەسى قوزعالۋعا ءتيىس. ءبىلىم يەلەرى ادامداردى قادىرلەۋ دەگەنى دە ماقۇل. قازاقستان رەسپۋبليكاسى وندايلاردى ورنىمەن قادىرلەيدى دە, ماسەلەن, ايتىلىپ وتىرعان زاتاەۆيچكە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «قازاق­ستاننىڭ قادىرلى حالىق ءارتىسى» دەگەن ات بەرىلگەن. بىتىرگەن ىسىنە قوشەمەت پەن كومەك كورسەتىلگەن. جازۋشىنىڭ مۇنى ايتپاعانى ورىنسىز.

دايىنداعان – ۇشقىن سەيدىراحمان ۇلى