ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اپتا باسىندا وتكەن بريفينگتە شەتەلدەن كەلەتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى قۇنىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت الەۋمەتتىك جانە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسىن رەتتەۋدى جالعاستىرادى, ال قالعان تۇرعىن ءۇي نارىعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ىقپالىنا ۇشىرايدى. تسەمەنت جانە ارماتۋرا سياقتى بازالىق قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتكەنىمىزبەن, ىشكى ارلەۋ يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ قالادى, بۇل باعا تاۋەكەلىن تۋدىرادى.
قۇرىلىسقا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ 70 پايىزىن ءوز كۇشىمىزبەن شىعاراتىنىمىزدى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى قانات شارلاپاەۆ تا مالىمدەدى. ء«بىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلدايدى. ءبىز «ناۋرىز» جانە «وتاۋ» باعدارلامالارى تۋرالى, اكىمدىك نارىقتان ساتىپ الاتىن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇل جەردە, ارينە, مەملەكەت باعانىڭ جوعارعى شەگىن قاتاڭ باقىلايدى. ءبىز وتكەن جىلعا قاراعاندا وزگەرىستەر كۇتپەيمىز», دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر ق.شارلاپاەۆ.
مينيستر جەكە تۇرعىن ءۇي نارىعىندا نارىقتىق تەتىكتەر جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. الايدا ۇكىمەت قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوزىمىز ءوندىرۋ باعانىڭ ءوسۋىن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. «نارىقتىق اسەر وتاندىق ماتەريالدار ەسەبىنەن شەكتەلۋى مۇمكىن. تاعى دا بۇل نارىق, ارينە ەشتەڭەنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. نارىقتىڭ كەيبىر سەگمەنتتەرىندە وزگەرىس بولۋى دا مۇمكىن. بۇل جاعدايدا قانداي دا ءبىر تىكەلەي بولجام جاساۋ قيىن» دەيدى ق.شارلاپاەۆ.
كەيىنگى بىرەر اپتادا كۇزدەن بەرى ۇيىقتاپ جاتقان نارىق وياندى. دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى, قۇرىلىس كومپانيالارى تۇرعىن ءۇي باعاسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ قويعان سىڭايلى. گەوساياسي احۋال مەن بيۋدجەت تاپشىلىعىنان باسپانا نارىعىنا قاتىستى بولجام دا قىرىق قۇبىلىپ تۇر. 2022 جىلعا دەيىن باعا تۇراقتى تۇردە وسسە, 2023 جىلدان باستاپ وزگەرمەلى جاعدايلارمەن, قۇبىلمالىققا بەيىمدەلىپ كەتتى. ستاتيستيكادا جىل باسىنان بەرى جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 14,3%-ى تۇرعىن ۇيگە تيەسىلى ەكەنى ايتىلادى. پايدالانۋعا بەرىلگەندەرىنىڭ قاتارى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6,2% وسكەن. بىراق ءوسىم باعاعا اسەر ەتە الماپتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىندە ءبىر جىلدا جاڭا تۇرعىن ءۇي باعاسى ورتا ەسەپپەن العاندا 2,3% ارتتى. وزىمىزدە وندىرىلەتىن قۇرىلىس تاۋارلارى تولىق تسيكلدى ەمەس. يمپورت باسىم, ونىڭ ىشىندە رەسەي ۇلەسى شەكتەن شىعىپ كەتكەن. باعانى تۇراقتاندىرۋعا اسەر ەتەتىن فاكتورلار ۋاقىت وتكەن سايىن السىرەپ بارادى. جىل سايىن ەل بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزى قۇرىلىسقا جۇمسالاتىنىن, ونىڭ جارتى بولىگى يمپورتپەن ىلەسىپ, شەتەلگە كەتىپ جاتقانى جاقىندا پارلامەنتتە اشىق ايتىلدى.
قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعى توراعاسى ۆيكتور ميكريۋكوۆ اپتا باسىندا الماتىدا وتكەن جيىندا قۇرىلىس شىعىنىن قىمباتتاعان دوللار قۇنىمەن قايتا ەسەپتەۋدەن باسقا جول جوق ەكەنىن ايتتى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, كوپتەگەن قۇرىلىس كومپانياسى دوللاردىڭ قىمباتتاۋىنا دايىن ەمەس. ادەتتە, قۇرىلىس كومپانيالارى حالىقارالىق كەلىسىمشارتتار جاساسقان كەزدە ۆاليۋتا باعامى كۇرت 10%-دان جوعارى كوتەرىلگەن جاعدايدا قۇندى قايتا قاراۋعا شەشىم قابىلدايدى. «تەك تاجىريبەلى كومپانيالار عانا تاۋەكەلدەردى حەدجيرلەۋمەن اينالىسادى. بۇلار كوپتەن بەرى جۇمىس ىستەپ, داعدارىس قۇبىلىستارىمەن بەتپە-بەت كەلگەن ادامدار. وسىلايشا, قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى مۇنداي كۇرت وزگەرىستەرگە دايىن ەمەس», دەپ سانايدى ۆ.ميكريۋكوۆ.
قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىنشە, قۇرىلىس نارىعىندا ءجيى قۇبىلۋ بايقالادى. وسىعان ۇقساس جاعداي 2007–2008, 2014–2015 جىلدارى دا بولدى. ساراپشى اتاپ وتكەندەي, سول كەزدە كوپتەگەن كومپانيا جابىلىپ, قۇرىلىس سالۋشىلار ءوز نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرا الماي, الدانعان ۇلەسكەرلەردىڭ سانى كوپ بولعان. قازىر جاعداي وزگەردى.
جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ ساراپشىسى الەكساندر پاكتىڭ پىكىرىنشە, دوللار باعامىنىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك قۇنىنا اسەر ەتۋى ۋاقىتشا جاعداي. «ارادا ەكى-ءۇش اي وتكەندە باعا باستاپقى باعامىنا قايتا ورالادى. سەبەبى ساتىپ الۋ مامىلەلەرى تومەندەيدى, ال قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن پاتەردىڭ ساتىلىپ, اينالىمداعى قارجى كاپيتالىنىڭ كوبەيگەنى ءتيىمدى», دەيدى ا.پاك.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قالا سىرتىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك سەگمەنتى دە ۇيقىدان ويانا باستاعان. مۇنداي قۇبىلىس استانادا دا بايقالىپ وتىر. دەمەك الداعى بىرەر جىلدا قالا سىرتىنان جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ كولەمى بۇگىنگە قاراعاندا جوعارى بولادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2024 جىلعى قازاندا تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋدىڭ تىركەلگەن مامىلەلەرىنىڭ سانى 39 143 قۇرادى, قىركۇيەكپەن سالىستىرعاندا ولار 1%-عا ازايدى.
يپوتەكالىق نارىققتا بانك نەسيەسىنىڭ مولشەرلەمەسى وسپەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ولار كوبىنەسە ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مولشەرلەمەسىنە تاۋەلدى. سەبەبى نارىقتا قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان كوممەرتسيالىق ۇسىنىستار پايدا بولا باستادى.
الەكساندر پاكتىڭ ايتۋىنشا, دوللار باعامىنىڭ قۇبىلىپ تۇرعانىنا قاراماستان, قازىر تۇرعىن ءۇي نارىعى تۇراقتى. ادامداردىڭ زەينەتاقى قورى تۇگەلدەي دەرلىك سارقىلدى. جەڭىلدىكتى نەسيەلەۋگە باسىمدىق بەرەتىن باعدارلامالار سەگمەنتىندە جاڭالىق جوق. ياعني ساتۋشىلاردىڭ قوسالقى نارىقتاعى پاتەر باعاسىن كوتەرىپ جىبەرۋىنە دە سەبەپ جوق.
2024 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسى تۇرعىن ءۇي نارىعى 1,5 جىلدىق دەمالىستان كەيىن ۇيقىدان ويانعانىن, ساتىپ الۋشىلاردىڭ دا بەلسەندىلىگى ارتا باستاعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. «تۇرعىن ءۇي نەسيەلەرىندەگى كوممەرتسيالىق يپوتەكانىڭ ۇلەسى 30-32%-دان 42% -عا دەيىن ءوستى. دەمەك نارىق ساۋىعا باستادى. الداعى ۋاقىتتا كەز كەلگەن قۇبىلمالىلىقتى نارىقتىڭ ءوزى رەتتەيدى دەگەن بولجام بار. مۇنداي جاعدايدا بيىل جانە كەلەسى جىلى باستاپقى تۇرعىن ءۇي باعاسىنا دوللار ەمەس, ينفلياتسيا اسەر ەتەدى», دەيدى ا.پاك.
الماتى