قارا توپىراقتى قۋسىرعان تاس كوشەلەر, سۇلۋ الاتاۋدى كولەگەيلەگەن ءزاۋلىم عيماراتتار, جاسىل جەلەكتەردى تىقسىرىپ بارا جاتقان زاماناۋي الماتىنىڭ كەلبەتىنە اپورتى قاشان دا كەرەك. وڭتۇستىك شاھاردىڭ برەندىنە اينالعان الما سۇرىبىن سەلەكتسيالىق ساپامەن جاڭعىرتىپ, ءتۋريزمنىڭ باستى نىشانى رەتىندە كەلگەن-كەتكەن قوناقتارعا كەلىستى ەتىپ ۇسىنۋ كوكەيكەستىلىگىن جويماق تۇگىلى, بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى.
حالىقارالىق تاجىريبەگە نازار اۋدارار بولساق, ءىرى مەگاپوليستەردە ءسان اعاشتار مەن بۇتالى وسىمدىكتەر تابيعات پەن ۋربانيستيكالىق ورتانىڭ دانەكەرىنە اينالىپ كەلەدى. جاسىل جەلەك قالا ەكوجۇيەسىندە كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ, وتتەگىنى وندىرەدى. سول تۇرعىدا الماتى الماسىنىڭ ورنى مۇلدە بولەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اپورتتىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – تاۋلى ايماقتا, تەڭىز دەڭگەيىنەن 950-1250 مەتر بيىكتىكتە عانا جاقسى جەمىس بەرەدى. تاۋلى, سالقىن ايماقتا عانا الما اعاشىنىڭ جەمىسى ءىرى, ءدامدى بولادى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, اپورت سۇرىبى الماتى مەن الماتى وبلىسىنان باسقا ايماقتاردا جاقسى جەمىس بەرمەيدى.
عالىمدار الما اعاشتاردىڭ مادەني تۇرلەرى الدىمەن ىلە, جوڭعار الاتاۋلارىندا پايدا بولعانىن دالەلدەگەن. 2000 جىلى وكسفورد (انگليا) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا بۇل تۇجىرىمدى راستادى. دەگەنمەن الماتى اپورتىنىڭ توركىنىن سيۆەرس جابايى الما اعاشىمەن بايلانىستىراتىن زەرتتەۋلەر دە بار. ايتالىق, ايگىلى سۇرىپتىڭ پايدا بولۋىنا ۆورونەج گۋبەرنياسىنان ۆەرنىيعا جەر اۋدارىلعان ەگور رەدكو مۇرىندىق بولعان, وزىمەن بىرگە الىپ كەلگەن اپورت بۇتالارىن جەرگىلىكتى جابايى المامەن بۋدانداستىرعان دەگەن دە دەرەك بار.
1970 جىلعى جەمىس داقىلدارى ساناعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلىمىزدە 10 113 395 ءتۇپ الما اعاشى بولعان, سونىڭ ىشىندە 3 851 193 ءتۇپ – اپورت سورتى, ونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىندا – 3 036 346 اعاش نەمەسە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اپورتىنىڭ 78,8%-ى بولعان.
وسى ارادا قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى, اپورت تەك ىلە الاتاۋىنىڭ ەتەگىندە عانا جاقسى جەمىس بەرىپ, قالىپتى وسەدى. تاۋ بوكتەرلەرىندە, ءدال وسىنداي قولايلى جەردە ءوسىپ تۇرعان الما باقتارى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ, تالاي كولحوز-سوۆحوزدار پايعا ءبولىنىپ, جەكەنىڭ قولىنا وتكەننەن كەيىن, الما ەگۋمەن ەشكىم دەن قويىپ اينالىسپادى. وتالماعان باقتاردىڭ ءوزى قارتايدى, قارتايماعانى ىلە الاتاۋى ەتەگىندە جاپپاي قۇرىلىس ناۋقانى باستالىپ, كەسىلىپ كەتتى.
ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋالعا كەلسەك, قالانىڭ باس جوسپارىندا الما اعاشتارىن ەگۋگە ارنالعان تاۋلى ايماقتى قۇرىلىستان, باسىپ الۋدان قورعاۋ ماقساتىندا «اپورت ايماعى» انىقتالعان جەرلەردىڭ بارلىق اۋماعى اپورت باقتارىنا بولىنگەن. قازىردە الما باقتارى الماتى وبلىسى اۋماعىندا ساقتالعان. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردە ايشىقتالعان, اۋدانى 6,49 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى – 2013–2014 جىلدارى قالاعا كىرگەن اۋماقتارداعى شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ جەرلەرى.
«باس جوسپار بويىنشا قالا اۋماعىنداعى تاۋ بوكتەرىندە تۇرعان «اپورت ايماعىنا» شامامەن 2 مىڭ گەكتار جەر تەلىمى بولىنگەن. وسى اۋماقتى ودان ءارى قۇرىلىس سالۋ مەن دەگراداتسيادان قورعاۋ ماقساتىندا باقتاردىڭ بارلىق اۋماعى قوسىمشا, جەكە فۋنكتسيونالدىق ايماقتارعا جىكتەلگەن. بۇل ايماقتار وسى جەرلەردى باسقا ماقساتتاردا پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن قالا قۇرىلىسى رەگلامەنتتەرىندە بەكىتىلگەن», دەيدى «الماتىباسجوسپار» عزي عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى جانات ايتىلەۋ.
ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ ەنگىزۋ جانە كوممەرتسيالاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگەرىم سەيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما بويىنشا اپورت سۇرىبىن جاڭعىرتۋعا جىل سايىن 18 ملن تەڭگە بولىنەدى. الايدا بۇل قاراجات تولىقتاي سۇرىپتى, برەندتى ىلگەرىلەتۋگە جۇمسالا بەرمەيدى. عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى عىلىمي ماقساتتا ءار سۇرىپتان 5-6 اعاش وسىرەدى.
ساياباقتار, گۇلزارلار مەن باقتار قۇرۋ – جايلى قالالىق ورتانى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى. ولار قالانىڭ ەستەتيكالىق كەلبەتىن جاساندىرىپ قانا قويماي, تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. الماتىدا اپورت باقتارىن جانداندىرۋ – وڭتۇستىك شاھاردىڭ شىرايىن اشاتىن ەرەكشە ارتىقشىلىق ەكەنىن اركەز ەستە ۇستاعان ءجون.
الماتى