ەلىمىزدەگى كۇرمەۋلى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ ءبىرى جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ ماقساتىندا بىرنەشە جوبا, باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – «كۇمىس جاس» جوباسى. ەلۋگە تاياعاندا, زەينەت جاسىنا جەتپەي جۇمىسسىز قالعان جانداردىڭ كوڭىلىنە جالاۋ جوبانىڭ جۇزەگە اسا باستاعانىنا ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. يگى باستامانىڭ باياندى بولعانى قاشاندا ماڭىزدى.
«كۇمىس جاس» جوباسى 2022 جىلى 50 جاستان اسقانداردىڭ «ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاۋىپ بەرۋ» ماقساتىندا العاش رەت قولعا الىندى. الەۋمەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتارعا تولەنەتىن جالاقىنىڭ 60-70 %-ىن مەملەكەت سۋبسيديالايدى. مىسالى, 56 جاستاعى ايەل ادام «كۇمىس جاس» جوباسىمەن جۇمىسقا ورنالاسسا, ءۇش جىل بويى جالاقىسىنىڭ 70%-ى مەملەكەت ەسەبىنەن, قالعان 30%-ىن جۇمىس بەرۋشى تولەيدى. جوباعا قاتىسۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ زەينەت جاسىنا تولعانعا دەيىن 1 نەمەسە 2 جىل جۇمىس بەرۋشى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ, جالاقىسىن تولەۋگە مىندەتتى بولادى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇركىستان وبلىسىندا 55-64 جاس ارالىعىندا جۇمىسسىز 7 197 ادام بار. ونىڭ ىشىندە ەرلەر – 4 225, ايەلدەر – 2 972 ادام. جالپى, زەينەت جاسىنا تاياعاندار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى جونىنەن الماتى قالاسى دا الدىڭعى لەكتە تۇر. 55-64 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز الماتىلىقتاردىڭ سانى – 4 150, ونىڭ ىشىندە ەرلەر – 1655, ايەلدەر – 2495 ادام.
يگى باستاما نەگىزىندە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جونىنەن تۇركىستان وبلىسى الدا: بيىل 2 441 ادامعا جۇمىس تابىلعان. ودان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ كورسەتكىشى جوعارى – 1845 ادام قامتىلعان. الماتى وبلىسىندا بيىلدىڭ وزىندە 1442 ادام جوبانىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. ىلكىمدى جوبانى قارقىندى جۇزەگە اسىرۋ شىعىس قازاقستان (1 202 ادام), اقتوبە (1 285 ادام) وبلىستارىندا دا بايقالادى. ال اقمولا (267 ادام), باتىس قازاقستان (326 ادام), سولتۇستىك قازاقستان (332 ادام) وبلىستارىندا, الماتى قالاسىندا (289 ادام) ناتيجە كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس.
جوباعا قاتىسۋشىلار اراسىندا ايەلدەردىڭ ۇلەسى باسىم: 54% (8,6 مىڭ ادام). جالپى, جوبادا اۋىل تۇرعاندارى كوبىرەك قامتىلعان. بيىل 9,3 مىڭ (59,8%) ادام جۇمىسقا ورنالاسىپتى. «كۇمىس جاستىڭ» ورتاشا جالاقى مولشەرى – 136,2 مىڭ تەڭگە. ەڭ جوعارى جالاقى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تولەنەدى. بۇل وڭىردە جوبا اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ الدى 200,3 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. ودان كەيىن قىزىلوردا وبلىسى تۇر, جوبانىڭ شاراپاتىن كورگەن قىزىلوردالىقتار 180 مىڭ تەڭگەگە دەيىن الادى. ءۇشىنشى ساتىدا – استانا قالاسى. ەلوردالىقتارعا «كۇمىس جاسپەن» جۇمىسقا ورنالاسسا, 177,7 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جالاقى بەرىلەدى. ەڭ تومەنگى جالاقى باتىس قازاقستان وبلىسى (100 مىڭ) مەن الماتى قالاسىندا (98,8 مىڭ تەڭگە) تولەنىپ وتىر.
جوبانىڭ جۇمىسىن ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى ۇيلەستىرەدى. جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەككە تارتقان جۇمىسسىزدارعا تولەگەن جالاقىسىنىڭ العاشقى جىلى – 70%-ىن, ەكىنشى جىلى – 65%-ىن, ءۇشىنشى جىلى 60%-ىن سۋبسيديالايدى. ەكولوگيالىق ۇستەمەاقى تولەمدەرى, سالىق, مىندەتتى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار, ەڭبەك دەمالىسى, وتەماقى, بانك قىزمەتتەرى ەسكەرىلەدى. سۋبسيديا سوماسى 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اسپاۋعا ءتيىس.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اياۋلىم بەرەكەنوۆا زەينەتكەرلىككە تاياعان ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماقساتىنا قولعا الىنعان جوبانىڭ يگىلىگى مول ەكەنىن, جەر ورتاسى جاسىنداعى جۇمىسسىز جاندارعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىپ, ەكونوميكالىق الەۋەتىن نىعايتۋعا سەرپىن بەرەتىن «كۇمىس جاستىڭ» شاراپاتى تالاي جانعا تيگەنىن ايتادى.
«جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا جۇمىس بەرۋشى مەن ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى اراسىندا شارت جاسالادى. سوعان سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەر وزدەرىنىڭ تۇراقتى شتاتىنان تىس جۇمىسكەر قابىلدايدى. ياعني جاسى ەلۋدەن اسقان ازامات پەن جۇمىس بەرۋشى ءۇش جىلعا دەيىن ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جاساسادى», دەيدى ا.بەرەكەنوۆا.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەلىمىزدە 55-64 جاس ارالىعىنداعى جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ سانى 73 مىڭنان اسادى. الەۋمەتتىك باستاما مۇنى قانشالىقتى قامتيدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى زاڭدى. جۇمىسسىزداردىڭ جوباعا قاتىسۋ ۋاقىتى ولاردىڭ ەڭبەك وتىلىنە جازىلادى. بىراق جۇمىس بەرۋشىلەر «كۇمىس جاسپەن» كەلگەندەردى وزدەرىنىڭ شتاتىنان تىس قابىلدايتىندىقتان, ولاردىڭ جۇمىسسىز دەگەن مارتەبەسى جويىلمايدى. ويتكەنى جوباعا قاتىسۋشىلار تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقاندار ساناتىنا ەنبەيدى. دەسە دە مەملەكەتتىڭ جۇمىسسىزدارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ىسكە قوسىلعان جوبانىڭ شاراپاتى ءتيىپ, جۇمىس تاپقانداردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلى 3 080 ادام عانا «كۇمىس جاسپەن» جۇمىسقا ورنالاسسا, بىلتىر 15 166 ادام قامتىلعان. ال بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 19 060 ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن. قاراشا ايىنا دەيىنگى ناتيجە بويىنشا 18 847 ادام ەڭبەككە ارالاسىپ وتىر. ا.بەرەكەنوۆا بيىل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن 17,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, 1 قازانعا دەيىن 14,8 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلگەنىن, كەلەسى جىلى «كۇمىس جاسپەن» 23 825 ادام قامتىلىپ, قازىنادان 22,4 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزدى.
جۇمىسپەن قامتىلعاندار اراسىندا اسپاز (1 151 ادام), ساتۋشى (1 095 ادام), اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى (697 ادام), تىگىنشى (692 ادام), سانيتار (875 ادام), كاسسير (564 ادام), بۋحگالتەر (308 ادام), كونديتەر (142 ادام) ماماندارى باسىم. بۇدان بولەك, مەديتسينا, ءبىلىم سالاسىنىڭ دا كادرلارى جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى «پروستور» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىنىڭ مەحانيزاتورى جەكسەنباي بالتاباەۆ «كۇمىس جاستىڭ» يگىلىگىن كورگەن جاننىڭ ءبىرى. 2022 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا بارىپ وسى جوبا بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسقان. «كۇمىس جاسپەن» شارۋاشىلىقتا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, بيىل قاڭتار ايىندا زەينەتكەرلىككە شىقتى. ج.بالتاباەۆ بىرقاتار قاتارلاسىنىڭ دا وسى جوبانىڭ يگىلىگىن كورىپ, تۇراقتى جۇمىسقا تۇرعانىن ايتتى. «مەنى اۋىلداستارىم مەحانيزاتور دەپ قانا بىلمەيدى. ينجەنەر, كۇزەت باسشىسى دا بولدىم, بالىق شارۋاشىلىعىندا, قۇرىلىستا قىزمەت اتقاردىم. اۋىلدا قانداي جۇمىس بار, تاڭداۋ جاساعام جوق. «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تابىلسا بولدى, شارۋانىڭ اۋىرلىعىنان قاشپادىم. بىراق كەيىن دەنساۋلىعىم سىر بەرىپ, بىرنەشە جىل ەمدەلدىم. ەكى جىل بۇرىن «كۇمىس جاس» جوباسى تۋرالى اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ ماماندارى قۇلاعدار ەتتى. جاي-جاپسارىن ءتۇسىندىردى, سولاردىڭ باعىتتاۋىمەن اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا باردىم. «پروستور» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىنا مەحانيزاتور بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. ءوزىم بىلەتىن, ۇيرەنگەن سالام, شارۋانى اقساتپادىم. وسى شارۋاشىلىقتا تىنباي ەڭبەك ەتىپ, بيىل قاڭتار ايىندا زەينەتكەرلىككە شىقتىم», دەيدى ج.بالتاباەۆ.
شىمكەنتتەن استانا قالاسىنا قونىس اۋدارعان جاقسىگۇل وتەشوۆا دا ەلوردادا «كۇمىس جاسپەن» جۇمىسقا ورنالاسقانىن جەتكىزدى. «ماماندىعىم تىگىنشى بولعاندىقتان جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. كەيىن استاناعا قونىس اۋدارعان سوڭ ماماندىق بويىنشا ەڭبەك ەتسەم دەدىم. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا ءوتىنىش جازدىم, كوپ وتپەي جۇمىس ورنىن ۇسىندى. قازىر شەبەرحانادا ەڭبەك ەتەمىن», دەيدى ج. وتەشوۆا.
«كۇمىس جاس» جوباسىنىڭ ماقساتى – زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان جانداردى قولداۋ جانە ەڭبەكپەن قامتۋ. ءسوز جوق, بۇگىندە زەينەتكە ءالى شىقپاعان ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ جۇمىس تابۋى وتە قيىن. جۇمىسسىزداردىڭ كوپشىلىگى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كاسىبىنەن قول ءۇزىپ قالعاندار نەمەسە ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعاندار. سول تۇرعىدا 50 جاستان اسقان كەز كەلگەن جۇمىسسىز ادامنىڭ باعدارلاما اياسىندا جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. تولىققاندى اقپارات الۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرىندەگى مانساپ ورتالىعىنا حابارلاسۋى كەرەك.