قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا ەڭ الدىمەن بىتىمگەرشىلىك باستامالارىمەن, كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك بىرەگەي ۇلگىسىمەن تانىمال. ەلىمىز ارقاشان الەمدىك وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى كوپىر قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.
ەل باسشىلىعىنىڭ 2003 جىلى ءىرى كونفەسسيالار اراسىندا ۇيلەسىمدى ديالوگ پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىنە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان دىنارالىق پلاتفورما – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن قۇرۋ باستاماسى قيسىندى شەشىم بولدى.
زايىرلى مەملەكەت پەن رۋحاني كوشباسشىلار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ وسىنداي فورماتىن تاڭداۋ ادامزاتتى رۋحانيلىقپەن, ەتيكامەن جانە ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارمەن بايلانىستىراتىن جوعارى مادەنيەت, نانىم-سەنىمدەر مەن دۇنيەتانىمدار, مىنەز-ق ۇلىق كودەكسى مەن ىشكى جان دۇنيەنىڭ تازالىعى جۇيەلەرىنىڭ جيىنتىعىنا نەگىزدەلگەن الەمدىك دىندەردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىمەن بايلانىستى بولدى.
7 سەزدەردىڭ جۇمىستارىنا قاتىسقان ءدىني يەرارحتار, مەملەكەت باسشىلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى ادامدار, ۇلتتار, مادەنيەتتەر مەن دىندەر اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتۋداعى بىرەگەي جانە باعا جەتپەس تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
وسىلايشا ەكى ونجىلدىق ىشىندە استانالىق رۋحاني ء(دىني) سامميت اياسىندا ءارتۇرلى كونفەسسيالار وكىلدەرى اراسىنداعى بايلانىستار نىعايىپ, تەرەڭدەي ءتۇستى, بۇل ءوز كەزەگىندە ءدىني بىرلەستىكتەر مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋعا ىقپال ەتتى, سەبەبى ولار الەمگە جالپى بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە ۇيلەسىمدىلىك ءۇشىن كونفەسسياارالىق ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايقىن جەتكىزدى.
قازاقستاننىڭ جەكە باستامالارى, ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ تەرەڭ تاريحىنا, ۇلتتىق-مادەني تامىرىنا, ادەت-عۇرىپتارى مەن داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا بەيبىت ومىرگە, ەركىندىككە, تولەرانتتىلىققا, ياعني دىنىنە, ناسىلىنە جانە ۇلتىنا قاراماستان ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋگە ۇمتىلۋ جاتادى.
ارينە, مەملەكەتىمىزدىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىنداعى بۇگىنگى جەتىستىكتەرى قازاقستان حالقىنىڭ دانالىعى مەن ەلىمىزدە 18 كونفەسسيا جانە 120-دان استام ۇلت (ەتنوس) وكىلدەرىنىڭ ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرۋىنە نەگىزدەلگەن قازاقستاننىڭ زايىرلى قاعيدالارىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى.
جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ زاماناۋي زايىرلى قۇرىلىمى – قازاقستاندا ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىراتىن بارلىق دىندەردىڭ ۇلى رۋحاني مۇرالارىنا دەگەن قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن حالقىمىزدىڭ ماڭىزدى تاريحي جەتىستىگى.
مەملەكەت, قوعام جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تاراپىنان جاسالىپ جاتقان شارالاردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە كوپ جىلداردان بەرى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم قامتاماسىز ەتىلىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى ءاربىر ازاماتتىڭ الدىندا قازاقستان حالقى بىرلەسىپ قول جەتكىزگەن جانە قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قازىرگى زامانداعى نازىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مىندەتى تۇر.
بۇگىنگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا الەمدە جانە قازاقستاندىق قوعامدا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە سىني تۇرعىدان باعا بەرىپ, ءتۇرلى دەسترۋكتيۆتى كوڭىل-كۇيدىڭ ىقپالىنا تۇسپەي, ادامدار اراسىنداعى سىندارلى قارىم-قاتىناستىڭ كوپتەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان تاجىريبەسىن ساقتاۋ قاجەت.
قازاقستان مەملەكەتتىڭ زايىرلى نەگىزدەرىن ۇستاناتىن الەمدەگى جالعىز مەملەكەت ەمەس. دامىعان ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ىرگەلى زايىرلى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الادى, بىراق الەمدە زايىرلىلىقتىڭ «امبەباپ ۇلگىسى» جاسالماعان جانە بۇل, ەڭ الدىمەن, بەلگىلى ءبىر قوعامدا ورىن الاتىن ءدىني سەنىم بوستاندىعى ماسەلەلەرىنە, ساياسي, قۇقىقتىق, مورالدىق جانە مادەني ۇدەرىستەرگە بايلانىستى. بىراق ولار ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى, ار-وجدان جانە ءدىني سەنىم بوستاندىعى, سونداي-اق ءدىندى ۇستانۋ نەمەسە ۇستانباۋ قۇقىعى سياقتى قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن.
مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق قاتىناستاردىڭ ەلەۋلى تاجىريبەسىنە قاراماستان, ەلىمىزدەگى زايىرلىلىق ۇعىمىنا ناقتى انىقتاما بەرۋ قازىرگى تاڭدا ونىڭ كوپقىرلىلىعى سەبەپتى وڭاي ەمەس. قازاقستاندىق قوعامدى دىندەرگە قاتىستى ءارتۇرلى كوزقاراستار مەن تۇسىنىكتەگى ازاماتتار ۇسىنادى. دىنگە سەنۋشىلەر دە, سەنبەيتىندەر دە كەيدە وتە قاراما-قايشى پىكىرلەردى ۇستاناتىن ادامداردىڭ بىرنەشە ساناتىنا بولىنەدى.
ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ تاريحى بىلايشا ءوربىدى: ءارتۇرلى ءدىني سەنىمدەردى ۇستاناتىن كوپتەگەن ەتنوستار مەن ۇلتتار ءبىر جەردەن ءوز اتامەكەندەرىن تاۋىپ, ءومىر سۇرە باستادى.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ ورتاق مۇرامىز, بىراق ءبىز ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرىندە قوعامداعى ازاماتتاردىڭ وسى الۋان ءتۇرلى پاليتراسىن ەسكەرۋىمىز كەرەك, ءبىر باعىتتا بىرجاقتىلىققا جول بەرمەي, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ, ءبىر-بىرىنە قۇرمەتپەن قاراۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
وسى ءبىرشاما كۇردەلى جاعدايدا زايىرلىلىق, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق سيپاتتاماسى رەتىندە, بۇكىل قوعام ءۇشىن مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ ەڭ ءوزارا ءتيىمدى جانە ءوزارا قولايلى فورماسى بولىپ تابىلادى.
ءدىندار ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىق قاعيدالارىن تۇسىنەدى جانە قۇرمەتتەيدى, ويتكەنى بۇل كوپكونفەسسيالى قوعامدا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
مىسالى, مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر بارىسىندا ءتۇرلى دىندەر مەن ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى قازاقستاندىق قوعامدا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ءارتۇرلى دىندەردى ۇستانۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتادى. وسىعان كەرى مىسال رەتىندە قارۋلى قاقتىعىستارى بار ەلدەردى كەلتىرەدى, ولاردا كوپتەگەن ءدىني توپتاردىڭ وكىلدەرى بولا تۇرا, دىندەردىڭ ءبىرىنىڭ پايداسىنا تەپە-تەڭدىك بۇزىلعان. قازاقستاندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ مۇمكىندىگى, ونىڭ ىشىندە زايىرلى نەگىزدەر ەسەبىنەن قۇقىقتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلەدى. زايىرلىلىق مەملەكەتتىڭ بارلىق دىندەردەن تەڭ قاشىقتىقتا بولۋ باعىتى بولا وتىرىپ, كوپتەگەن توپتارعا وزدەرىنىڭ ءدىني سەنىمدەرىن ەركىن ۇستانۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ زايىرلىلىعى مەملەكەتتىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ جەڭىلدەتىلگەن ەمەس, كەرىسىنشە, نەعۇرلىم كۇردەلى فورماسى بولىپ تابىلادى, ويتكەنى ەلدەگى تۇراقتىلىقتى ىلگەرىلەتىپ دامىتۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن تەڭ قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە بارلىق توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋ قاجەت.
زايىرلى قوعامدا, ادەتتە, حالىقتىڭ ءدىندار ەمەس بولىگىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى مەن ءدىندار ازاماتتار ءۇشىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بار ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز. سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەت ءدىني بىرلەستىكتەرگە ۇسىنىستار بەرۋگە جانە زاڭدا قاراستىرىلعان شەكتەۋلەردى ەنگىزۋگە قۇقىلى. الايدا بۇل شارالار ەشقانداي جاعدايدا ءدىندارلاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قول سۇقپايدى جانە وعان باعىتتالماعان.
مەملەكەت دىنىنە قاراماستان ءاربىر ازاماتتىڭ قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. ءدىني قىزمەتتى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا عانا جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعا ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامانى باسشىلىققا الۋى ءتيىس.
ءوز كەزەگىندە, زاڭنامالىق دەڭگەيدە ءدىني بىرلەستىكتەرگە ادەتتە قوعامنىڭ قالعان بولىگىنە قولدانىلمايتىن بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر (سالىقتىق, قارۋلى كۇشتەردەگى قىزمەتتەن بوساتۋ) قاراستىرىلعان.
سونداي-اق مەملەكەت ءدىني بىرلەستىكتەردى تىكەلەي قارجىلاندىرماي, عيبادات ۇيلەرى مەن قۇرىلىس نىساندارىن, نەگىزىنەن مادەني جانە تاريحي قۇندىلىعى بارلارىن قايتا قۇرۋ, جوندەۋ تۇرىندە كومەك كورسەتە الادى. ءدال وسىنداي سەبەپتەرمەن ەلىمىزدەگى كەيبىر ءىرى ءدىني عيماراتتار مەملەكەت بالانسىندا.
بۇل بۇگىنگى تاڭدا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مەملەكەتتىڭ جاقىن سەرىكتەستەرى جانە كوپۇلتتى حالقىمىزدىڭ رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قاينار كوزى ەكەنىن تاعى ءبىر كورسەتەدى. ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر قولايلى كونسەنسۋس پەن قوعامنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ مۇددەلەرى نەگىزىندە بىرلەسە وتىرىپ شەشىلەدى. وسى ماقساتتار ءۇشىن ەلىمىزدە كوپتەگەن ديالوگ الاڭدارى جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ ارقاسىندا كونسترۋكتيۆتى ديالوگ قامتاماسىز ەتىلەدى.
سوندىقتان بۇكىل قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءدىن سالاسىنداعى ماڭىزدى مىندەت كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن ەل دامۋىنىڭ زايىرلى قاعيداتتارىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى جانە بولىپ قالادى. ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىم بوستاندىعىنىڭ مىزعىماستىعى, ولاردىڭ ءدىندى تاڭداۋ نەمەسە ودان باس تارتۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ وزگەرمەيتىن نەگىز بولىپ قالا بەرەدى.
مەملەكەت ءدىن سالاسىنداعى جۇزەگە اسىرىلاتىن ساياساتتا ءارتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىني توپتاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى بولۋدى, ۇلتتىق مۇرانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ مادەني جانە رۋحاني داستۇرلەرىن ساقتاۋدىڭ قامىن ويلاۋدى جالعاستىرادى.
باۋىرجان باكىروۆ,
كونفەسسياارالىق جانە دىنارالىق ديالوگتى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى