قارجى نارىعى قالاي رەتتەلەدى؟

كونگرەسس جۇمىسىنا قاتىسقان ۇلت­تىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەي­مەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى ينفليا­تسيا تومەندەمەي بازالىق مولشەرلەمە جو­عارى بولىپ قالا بەرەدى. ينفلياتسيا 5%-­عا دە­يىن باياۋلامايىنشا, بازالىق مولشەر­لە­مە 9–10%-عا دەيىن تومەندەمەيدى. ال بۇل جاعدايدا بانكتەردىڭ 11–12%-بەن نەسيە بەرۋىنە ەش مۇمكىندىگى جوق. «قارجى ەكسپانسياسى مەن جوعارى ينفلياتسيا جاعدايىن­دا مولشەرلەمەنى كەنەتتەن تومەندەتەمىز دەپ كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنداي ارەكەتكە بار­مايمىز. ءوز مانداتىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپايمىز, ويتكەنى ءبىز بۇعان ۇكىمەت الدىندا عانا ەمەس, ەل الدىندا جاۋاپتىمىز», دەپ اتاپ ءوتتى ت.سۇلەيمەنوۆ.

ۇب باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت ەڭ الدىمەن ينفلياتسيا ماسەلەسىن, بيۋدجەت شىعىنىن قىسقارتۋ مەن كىرىسىن ۇلعايتۋ, ۇلتتىق قوردان شامادان ارتىق قارجى الماۋ ماسەلەسىن شە­شىپ الۋى ءتيىس. سالىقتى كوبەيتۋدىڭ سالماعى اۋىر بولىپ تۇر. بىراق بۇدان وزگە جول جوق. ينفلياتسيانى باقى­لاۋعا الىپ, مەملەكەتتىك قارجىنى رەتتەمەي, جۇيەلى ءتارتىپ ورناتپايىنشا, بۇل ماسەلە شەشىلمەيدى. «مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان شەشىمدەر اۋىر بولادى. قىسقا مەرزىمدە كەيبىر مەملەكەت­تىك شىعىندار­دى قىسقارتۋ, كىرىستى ارتتىرۋ قاجەت بولادى. كىرىستەردى ارتتىرۋ دەگە­نىمىز – اشىق ايتقاندا, سالىقتى كوبەيتۋ, جەكەشەلەندىرۋ, مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ساتۋ, مەملەكەتتىك رەزەرۆتەردى ارتتىرۋ. قازىر اقشا-نەسيە ءارى سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن ۇيلەستىرىپ جاتىر. قازاقستان ءۇشىن ينفلياتسيا مەن مەملەكەت­تىك قارجىنى رەتكە كەلتىرۋ ماڭىزدى. بۇل ۇل­كەن ەكونوميكالىق سەرپىلىس جاساۋعا قاجەتتى العىشارتتاردى قالىپتاستىرادى», دەيدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

نارىقتاعى قۇبىلمالى­لىقتىڭ جوعا­رى­لىعى, ساۋدا قاتىناستارىنداعى قازىرگى جانە الدا بولۋى مۇمكىن وزگەرىستەر, كەلەر جىل­عى قاڭتاردان باستاپ كاپيتالداردىڭ قاي­تا ءبولىنۋ ىقتيمالدىعى – تۇتاس ەلدى ءوز ەكو­نوميكا­لىق ستراتەگياسىن قايتا قاراۋعا, جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر.

«تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەرگە بايلانىستى مەملەكەتتەر «ويىن ەرەجەلەرىن» بەيىمدەۋگە قاتىستى اۋقىمدى مىندەت تۇر. بۇل رەتتە جاڭا تەحنولوگيالار مەن ساۋ­دا تارتىبىندەگى, الەمدىك ەكونوميكا قۇ­رى­لىمىنداعى وزگەرىستەر ەسكەرىلۋى كەرەك. ترانس­­فورماتسيا تەك قارجى نارىعى مەن ونىڭ قا­تى­سۋشىلارىنان عانا ەمەس, قارجى رەت­تەۋ­شىلەرىنەن دە يكەمدىلىكتى تالاپ ەتەدى», ­دەيدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

بۇل رەتتە ت.سۇلەيمەنوۆ ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا جاساۋعا دايىن ەكە­نىن, دوللار باعامى قانشاعا جەتكەندە نارىق­قا ارالاساتىنىن اشىپ ايتقان جوق. بىراق قۇبىلمالى باعام ماكروەكونوميكالىق جاع­دايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى تەتىك بولىپ قالا بەرەتىنىن قاپەرگە سالدى. الاي­دا ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەم­دە ۆاليۋتانىڭ اۋىتقۋىنا اسەر ەتەتىن بەل­گىسىزدىك بار. «دوللار ترامپتىڭ ريتوريكاسى, العاشقى شەشىمدەرىنە بايلانىستى كۇش الىپ جاتىر. ماكرو ورتا تەك تەڭگە ءۇشىن عانا ەمەس, دوللاردان باسقا بارلىق ۆاليۋتالار ءۇشىن دە قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر. قازىر 1 دوللاردىڭ 500 تەڭگەگە قىمباتتاپ كەتۋى پسيحولوگيالىق كورسەتكىش. بىراق دوللار 300, ءتىپتى 400 تەڭگە بولعاندا دا وسىنداي الاڭداۋشىلىقتار بولعان, بىراق ول كەزدەن دە وتتىك. مەن پسيحولوگيالىق تريگگەرلەردى جاق­سى تۇسىنەمىن», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

ۇلتتىق بانك باسشىسى ايتىپ وتكەن­دەي, قارجى سەكتورى بۇگىندە ەل ەكونوميكاسى­نىڭ تسيفرلانۋى جولىندا قوزعاۋشى كۇشكە اينالىپ وتىر. كەيىنگى 5 جىلدا حالىقتىڭ قولما-قول اقشاسىز ترانزاكتسيالارى 10 ەسە ءوسىپ, بولشەك ساۋدا اينالىمىنداعى ۇلەسى 90%-عا جەتتى. تسيفرلىق ارنالار قار­جى­لىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ نەگىزگى ادىسىنە اينالدى. ءموبيلدى بانك قوسىمشالارى ەلەكتروندىق كوممەرتسيا, «GovTech» پەن باسقا دا سالالار ءۇشىن ماڭىزدى ينتەر­فەيسكە اينالدى. «سونىمەن قاتار ءالى دە رەتتەۋ قاجەت ماسەلەلەر بار. ەلىمىزدە نە­سيە­نى پايدالانۋ دەڭگەيى تومەن. نەسيەلەۋ پورتفەلى ءىجو-دەگى ۇلەسى –26,7%. بۇل – باسقا دامۋشى ەكونوميكالارعا قاراعاندا الدەقايدا تومەن كورسەتكىش. «نەسيە پورت­فەلى قۇرىلىمىنا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار: كورپوراتيۆتىك كرەديتتەۋ­دىڭ ءوسۋ قارقىنى باسەڭدەپ, تۇتىنۋشىلىق ­كرەديت كولەمى ايتارلىقتاي ءوسىپ كەلەدى» ­دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭدى ازىرلەۋ تۋرالى باستامانى العاش رەت 2024 جىلعى قىر­كۇيەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا ايت­قان بولاتىن. ول رەسپۋبليكادا تسيفرلىق اكتيۆ­تەر اينالىمى جانە بانك سالاسىندا يننو­ۆاتسيالاردى قاۋىپسىز ەنگىزۋگە تۇراق­تى رەتتەۋشى ورتا قۇرۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. «بىزگە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالان­دىرۋدىڭ, فينتەح-سەكتوردى ودان ءارى قارقىندى دامىتۋدىڭ وزەكتى مىندەتتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ قاجەت. قولدانىستاعى زاڭ­عا 30 جىل بولدى, ول مۇلدە باسقا جاعدايدا قابىلداندى», دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.

ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭدى ازىرلەۋ ءۇشىن بىرگە جۇمىس ىستەپ, ءجىتى تالداۋ جاساپ, كونسترۋكتيۆتى ديالوگ قۇرا ءبىلۋىمىز قاجەت.

«Halyk Bank» باسشىسى ءۇمىت شاياحمە­توۆا ت.سۇلەيمەنوۆتىڭ «كونسترۋكتيۆتى ديالوگ قۇرا ءبىلۋىمىز قاجەت» دەگەن ۇسىنىسىن قولدايتىنىن ايتتى. بىراق ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ اتىنا سىن ايتا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك كەيىنگى ونجىلدىقتاردا عانا بانك زاڭناماسىنا 180-نەن استام وزگە­رىس ەنگىزىلدى. «بانك جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭ­دارعا وزگەرىستەر ەمەس, كەرىسىنشە, بانك زاڭ­ناماسىنان زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردى الىپ تاستاپ, كوبىرەك وكىلەتتىكتەردى رەتتەۋ­شى ور­گاندارعا جۇكتەۋ قاجەت. تۇراقتى ءوسىمدى قام­تاماسىز ەتۋگە ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋدىڭ قولجەتىمدى تاسىلدەرىن شەكتەپ, ۇلتتىق قوردى جابۋى كەرەك», دەيدى ءۇ.شاياحمەتوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى 10 جىلدا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قاتاڭ رەتتەۋدەن ءوتتى. «ەگەر مەملەكەتتىڭ مىندەتى سەكتورداعى ويىنشىلار سانىن ارتتىرۋ بولسا, وندا بانكتەردىڭ باستاپقى ءرولىن ۇمىتپاۋ كەرەك. بانكتىڭ ءرولى نەسيەلەۋ, دەپوزيتتەردى قابىلداۋ, ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستىرىلادى. ەگەر ءبىز ليتسەنزيالاردى وڭعا-سولعا بەرىپ, دەپوزيتتەر جيناي باستاساق, تاعى بىرەۋلەر ءۇشىن جەڭىلدىكتەر جاساساق, وندا دەپوزيتتەردىڭ ساقتالۋ داعدارىسىنا تاپ بولامىز» دەدى «Halyk Bank» باسشىسى.

ءۇ.شاياحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ دە ماڭىزدى. ء«بىز ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ارا­سىنداعى بىرلەسكەن جۇمىستارسىز نەسيە­لەۋ قور­جىنىن ۇلعايتا المايمىز. ينفليا­تسيا مەن بازالىق مولشەرلەمە دە جوعارى. سون­دىقتان بانكتەر بيزنەسكە 18%-دان كەم ەمەس نەسيە ۇسىنا الادى. مۇنان كەيىن كاسىپورىندار مەملەكەتتىك سۋبسيديالارعا, «بايتەرەك» حولدينگى سياقتى قۇرىلىمدار­عا جۇگىنۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەگەر بانك­تەردىڭ قارجىلاندىرۋعا قانشا قاراجات جۇم­سايتىنىن تالداپ, ەكونوميكاداعى مەم­لەكەت­تىك قارجىلاندىرۋ ۇلەسىمەن سا­لىستىرساق, مەملەكەتتىك اقشانىڭ ۇلەسى بانك­تىك نەسيەلەرگە جاقىنداپ قالۋى مۇمكىن. مەم­لەكەت ۇلەسى ۇلتتىق قور ترانسفەرى ار­قىلى دا ءوسىپ بارادى. نەسيەلەندىرۋدەگى نەگىزگى ءرول بانكتەردە قالۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى ءۇ.شاياحمەتوۆا.

«Halyk Bank» باس كەڭسەسىن الماتىدان استاناعا كوشىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر» دەگەن پىكىر جۋرناليستەر اراسىندا اراگىدىك بولسا دا ايتىلىپ قالاتىن. ءۇ.شاياحمەتوۆا «Halyk Bank»-تىڭ استاناعا كوشۋى بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى ىقتيمال كەزەڭدىك ۇدەرىس ەكەنىن, ءتىپتى كوشپەۋى دە مۇم­كىن ەكەنىن دە جوققا شىعارمادى. «ەگەر ۇلت­تىق بانك ەلور­داعا كوشپەگەن بولسا, بىزدە ون­داي وي بولماس ەدى. ونىڭ ۇستىنە ماسەلەلەردىڭ ­باسىم بولىگى استانادا شوعىرلاندىرىل­عا­نىن تۇسىندىك. بانك رەتىندە ەكونوميكا­نىڭ ناقتى سەكتورىن كوپ قارجىلاندىرامىز, سوندىقتان وسىن­داي قاجەتتىلىك پايدا بولدى», دەيدى ءۇ.شاياحمەتوۆا.

بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ جوباسىن 2025 جىلعى مامىرعا دەيىن اياقتاۋ قاجەت­تىگى وسىعان دەيىن ايتىلعان بولاتىن. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ءتورايىمى ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس توبى قۇرىلدى, حالىق­ارا­لىق قارجى ينستيتۋتتارى: ەقدب, حۆق, دۇنيەجۇزىلىك بانك, وتاندىق نارىقتىڭ كون­سۋلتانتتارى مەن ساراپشىلارى تارتىل­دى. «زاڭنىڭ ماقساتى – قارجى سەكتورىندا ­يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ. سونداي-اق ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدىڭ وسۋىنە جاعداي جاساۋ», دەپ اتاپ ءوتتى م.ابىلقاسىموۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەرگە ليتسەن­زيا­نىڭ ەكى ءتۇرى: امبەباپ ءارى بازالىق ءتۇرى كەرەك. سونداي-اق يسلامدىق قارجىلاندىرۋ­دى دامىتۋعا دا باسا نازار اۋدارىلادى. «جا­قىندا» «Al Hilal Bank» يسلام بانكى ADCB دەپ وزگەرتىلدى. «بۇل بانك امبەباپ بانك وپەراتسيالارىن دا جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءبىز ءداستۇرلى بانكتەرگە «يسلام تەرەزەلەرىن» اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وزگەرىستەردى زاڭناماعا ەنگىزۋدى ۇسىنامىز» دەيدى قندرا توراعاسى.

ول سونداي-اق بانك سەكتورىن رەتتەۋ ماسە­لەسىن قوزعادى. بانكتەردى رەتتەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە رەتتەۋدىڭ ارتىق «نور­مالارىنا رەۆيزيا جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ, نەسيەلىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر تۋرالى زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. ءبىز بارلىق ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە سايكەس كەلەتىن ۇلتتىق رەيتينگتىك اگەنتتىك قۇرعىمىز كە­لەدى. بۇل وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىندەگى رەيتينگتىك باعالاۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ولاردىڭ قور نارىعىنا شىعۋىن ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.

قندرا باسشىسى ەلىمىزدە فيليالدارىن اشقىسى كەلەتىن شەتەلدىك باس بانكتەر ءۇشىن شارتتاردى جەڭىلدەتۋگە قاتىستى نور­مالاردىڭ بەتالىسى تۋرالى دا ايتىپ بەردى. تۇزەتۋلەردىڭ بۇل بلوگى بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭنان بولەك قارالاتىن بولادى. ء«بىز نورمالاردىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنگەنىن قالاي­مىز. بۇرىنعىسىنشا, فيليال اشۋدى جوس­پارلاپ وتىرعان شەتەلدىك بانكتىڭ اكتيۆتەرى كەمىندە 10 ملرد دوللار بولۋى ءتيىس دەپ بولجاپ وتىرمىز» دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.

ءمادينا ابىلقاسىموۆا, قارجى نارى­عىنداعى ترەندتەر مەن پەرسپەكتيۆالار تۋرالى ايتىپ ءوتتى. «تسيفرلاندىرۋ جاساندى ينتەللەكت, ۇلكەن دەرەكتەر, بلوكچەين تەحنو­لوگيالارىن ەنگىزۋمەن قارجى سەكتورىن ترانسفورماتسيالاۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. بۇل ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋعا, كليەنتتىك سەرۆيستى جاقسارتۋعا, وپەراتسيالىق شىعىنداردى تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى» دەيدى قندرا توراعاسى.

كونگرەسس جۇمىسى بارىسىندا ۇلتتىق بانك پەن ۇلتتىق تولەم كورپوراتسياسى بارلىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن بىرىڭعاي QR-كودتى ەنگىزۋ بويىنشا قانات­قاقتى جوبانى ىسكە قوستى. بۇل جوبا بيزنەسكە بىرنەشە تەرمينال ساتىپ الۋدان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەندى ازاماتتار تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ءبىر QR-كود ارقىلى تولەي الادى. جوبا­نى ماسشتابتاۋ 2025 جىلعا جوسپارلانىپ وتىر.

الماتى