كۇنى كەشە عانا قول جەتكىزگەن ءوزارا كەلىسىمدەر ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىگىندە ورىن تەپكەن ەكى ەلدىڭ ىرگەلەس جاتقان ۇزىن شەكاراسى ورتاق سەنىمدى وداقتاس پەن سەنىمدى سەرىكتەستىككە سەرپىن بەرىپ وتىر.
بۇگىندە رەسەيدەگى حالىق ساناعىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى 10-ورىندا تۇر. ومبى وبلىسىندا 70 مىڭنان اسا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى بار. ونىڭ 52 پايىزدان استامى وبلىس ورتالىعى ومبى قالاسىندا تۇرادى. ەگەر ومبى وبلىسى تۇرعىنىنىڭ ورتاشا جاسى 38 جاستى الساق, قازاقتىڭ ورتاشا جاسى 32 جاستى قۇرايدى. ءبىز سالىستىرمالى تۇردە جاس ەتنوسپىز, قازاق وتباسىلارىندا قازىر ورتا ەسەپپەن 3-4 بالا تاربيەلەنەدى. ءار سىنىپتا, مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەت نەمەسە كوللەدجدەگى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءاربىر بەسىنشىسى – قازاق.
ال ومبى – رەسەيدە وقيتىن قازاقستان ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى بويىنشا 3-ورىندا. ياعني جالپى شەتەلدىك ستۋدەنتتەردىڭ 85%-ى دەگەن ءسوز. وسى جىلدان باستاپ رەسەيلىك تالاپكەرلەر رەسەيدەن شىقپاي-اق قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك الىپ وتىر. رەسەيدە قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋى ومبىلىقتار ءۇشىن ۇلكەن توسىنسىي بولدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بولىمشەسى ءبىزدىڭ قالادا اشىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ويتكەنى ومبى – ازيانىڭ قاقپاسى, ءبىلىم جانە عىلىم ورتالىعى بولدى. ءدال وسى جەردە قازاق حالقىن دارىپتەگەن ۇلى ەسىمدەردىڭ تۇتاس توبى – شوقان ءۋاليحانوۆ, ءاليحان بوكەيحان, ماعجان جۇماباەۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, ساكەن سەيفۋللين, قاجىمۇقان مۇنايتپاس ۇلى, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, مۇقان ايتپەنوۆ سەكىلدى الىپ تۇلعالار وقىپ, ءبىلىم الدى, كاسىبي تۇردە قالىپتاسۋ جولىنان ءوتتى. ەكىنشىدەن, وقۋ ورنىنىڭ حالىقارالىق قۇقىق جانە كەدەن ءىسى, فيلولوگيا, IT سەكىلدى سۇرانىسقا يە ماماندىقتارى ومبىلىق جاستار ءۇشىن عانا ەمەس, التاي, استراحاننان كەلەتىن ارىپتەستەرىمىزدىڭ دە كوپتەن كۇتكەن ءسۇيىنشى حابارى بولدى. ويتكەنى ولار ءوز بالالارىن قازاق ءتىلى مامانى مەن IT سالاسىندا وقىتۋعا اسىق. ومبىدا دا رەسەيدىڭ كوپتەگەن ايماعىنداعىداي جاس بۋىنعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. ومبى وبلىسىنىڭ بەس مۋنيتسيپالدى اۋدانىندا جانە بىرنەشە مەكتەبىندە قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن وقىتۋ ورتالىقتارى بار. بۇل جەرلەردە قازاق ءتىلى فاكۋلتاتيۆتى تۇردە وقىتىلادى.
دەگەنمەن 2018 جىلدان باستاپ قازاق ءتىلى رەسەيدىڭ انا تىلدەرىنىڭ تىزىمىنە ەنىپ, ء«بىلىم تۋرالى» فەدەرالدىق زاڭىندا باسقا انا تىلدەرىمەن تەڭ دارەجەدە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ قۇقىعى بەكىتىلگەن. التاي رەسپۋبليكاسىنداعى قوساعاش مەكتەبى مۇعالىمدەرىنىڭ ارقاسىندا رەسەي فەدەراتسياسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ فەدەرالدىق وقۋلىقتار تىزىمىنە ەنگەن قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار جاسالعان. ءبىزدىڭ «ومبى قازاقتارى» ۇيىمى ومبى وبلىسىنىڭ ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە سۇرانىستى انىقتاۋ ماقساتىندا اتا-انالار اراسىندا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزدى. 2023 جىلدىڭ اقپان ايىندا «ومبى وڭىرىندە انا ءتىلىن ۇيرەنۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىن وقىتۋعا بايلانىستى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۋرالى حالىقتىڭ حابارى از ەكەنىن بىلدىك. سونداي-اق قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋگە سۇرانىس جوعارى بولعانىمەن, بارلىق مەكتەپتە جاعداي جاسالماعانى, مەكتەپتەردە ساباق بەرە الاتىن ماماندار ءاردايىم بولا بەرمەيتىنى كورسەتىلدى. ادەتتە بەيىندىك ءبىلىمى جوق ماماندار ءبىلىم بەرەدى. قازىرگى ومبى قالاسىندا ەكىنشى جىل جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ كەستەسىنە قازاق ءتىلى ءپانى كىرگىزىلىپ, بيىلدان باستاپ اتا-انالاردىڭ وتىنىشىمەن ومبى قالاسىنداعى №130 مەكتەپتە قازاق ءتىلى وقىتىلا باستادى. ال بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورنى فيليالى اشىلۋى جانە «قازاق ءتىلى فيلولوگياسى» ماماندىعىن وسىنداعى جاستاردىڭ الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى وڭىردەگى قازاق ءتىلىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگى زور بولارىنا سەنىمدىمىن.
ومبى وڭىرلىك قوعامدىق ۇيىمى وبلىستا 16 جىلدان اسا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە 100-دەن اسا الەۋمەتتىك باعدارلانعان جوبالار ۇيىمداستىرىلىپ, بۇلاردىڭ كوپشىلىگى وڭىرلىك برەندكە اينالىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, «ارۋ قىز», «ۇرپاقتار ءجىبى», «ويناتەكا», «وتباسىلىق ءموبيلدى الاڭى», «العا – اۆانگاردى», «دوستىق ليگاسى» سەكىلدى تۇراقتى وتكىزىلەتىن ءىس-شارالارى حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى دارىپتەپ, ۇرپاق ساباقتاستىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
بيىل ءبىزدىڭ باسىلىمنىڭ «ۇركەر-2024» جۋرناليستىك بايقاۋىندا «ۇزدىك حالىقارالىق باق» دەپ تانىلعانى قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا بەلەسكە شىققانىن كورسەتەدى. قازىر «ومبى قازاقتارى» ۇيىمى قازاقستاننان كەلگەن قوعامدىق ۇيىمدارمەن دە تىعىز جۇمىس ىستەپ, جاستار فورۋمدارى مەن كونفەرەنتسيالارىنا تۇراقتى قاتىسىپ تۇرادى.
تورعىن اشەنوۆا,
«ومبى قازاقتارى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى