«بوگاتىر»: اتى – دارداي, ءىسى قانداي؟

بيىل ءبىرىنشى قاڭتاردان ەلى­مىزدىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لارىنا ەنگىزىل­گەن بىرقاتار جاڭاشىلدىق كۇ­شىنە ەنگەنى ءمالىم. سوعان سايكەس زياندى وندىرىستەردە جۇ­مىس ىستەيتىن ەڭبەككەرلەر, اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ازاماتتارى مەن ەل اۋما­­عىندا تۇراقتى تۇراتىن شەتەل­­دىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادام­­دار 55 جاسقا تولعان كەزدە الەۋ­مەت­تىك تولەمدەرگە قول جەتكىزە الادى.

ەڭبەك كودەكسىنىڭ 127-3-بابىندا: «ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇ­مىستاردا ىستەيتىن جۇمىس­كەر­لەر­گە ەلۋ بەس جاسقا تولعان جانە ولار ءۇشىن جيىنتىعىندا كەمىندە سەكسەن ءتورت اي مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى تولەنگەن كەزدە ولار ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جۇمىستارداعى ەڭبەك قىز­مە­تىن توقتاتقان نەمەسە زياندى وندى­رىستىك فاكتورلاردىڭ اسەرىن بولعىزبايتىن باسقا جۇمىسقا اۋىسقان جاعدايدا جۇمىس بەرۋ­شى­نىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن كاسىپتىك تولەم جۇزەگە اسىرىلادى», دەپ كورسەتىلگەن. زاڭعا سايكەس, اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا ەڭبەك ەتىپ جۇر­گەندەر قالاسا ەلۋ بەس جاستان قۇر­مەت دەمالىسىنا شىعىپ كەتە الادى.

بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانباق نيەتپەن بيىل ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر كومىر» جشس-نەن كوپ­تەگەن ازامات ءوز ەركىمەن جۇ­مىستان شىققان. بۇل قىزمەت­كەر­لەردىڭ بارلىعى «بوگاتىردا» ۇزاق جىل اۋىر ەڭبەك جاعدايىندا, كاسىپورىننىڭ گۇلدەنۋى جولىندا جۇمىس ىستەگەن, سالالىق ءتۇرلى ما­را­پاتتارعا يە بولعان, ەڭبەكتەرى ادال جاندار. وكىنىشكە قاراي, ولار جۇمىستان بوساپ شىققان ساتتە سەرىك­تەستىك باسشىسى قۇر ەسەپ ايىرىسۋمەن عانا تىنعان. كوم­­پانيانىڭ ۇجىمدىق ەڭبەك شار­تىنىڭ 6.2.2-تارماعىندا زەينەتكە شىققان جۇمىسكەرگە ەكى ايلىق تاريفتىك مولشەرلەمەدەن كەم ەمەس كولەمدە سىياقى بەرى­لە­­تىنى كورسەتىلگەن. الايدا «بوگاتىر» باسشىلىعى تيەسىلى تولەمنەن باس تارتقان. ال زاڭنىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, 55 جاستان زەينەتكە شىققان وزگە كاسىپورىنداردىڭ, اتاپ ايتقاندا, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ, ەكىباستۇزداعى «شىعىس» كەنىشىنىڭ, پاۆلودارداعى اليۋميني زاۋى­تى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى الگىندەي تولەم­گە قول جەتكىزىپ, پايداعا كەنە­لىپ قال­عان.

سايىپ كەلگەندە, جالپى سانى 70 ادام كاسىپتىك تولەمنەن قاعى­لىپ وتىر. كومپانياداعى ەڭبەكاقى­لا­رى ورتاشا العاندا 450 مىڭ تەڭگە بول­عانىن ەسكەرسەك, «بوگاتىر كو­مىر» ولارعا جالپى سوماسى 31,5 ملن تەڭگە الەۋمەتتىك تولەمدى بەرمەي وتىر.

– «بوگاتىرعا» 59 جىل عۇمى­رىم­­نىڭ 29 جىلىن ارنادىم. ەڭبە­گىم ادال, كاسىپورىنداعى تەمىرجول سالاسىنىڭ ەڭ اۋىر, كۇردەلى تار­ما­­عىندا جۇمىس ىستەدىم, سوڭعى التى جىلدا بريگادير بولدىم. دەن­ساۋلىعىم ناشارلاي تۇسكەنى سەبەپتى, بيىل اقپان ايىنان زەينەتكە شىقتىم. «بوگاتىر كومىر» جشس ادەتتە جاسى جەتىپ زەينەتكە شىققان جۇمىسشىلارعا ەكى ايلىق ەڭبەكاقى كولەمىندە جاردەماقى تولەيتىن. الايدا باسشىلىق «سەندەر ەڭبەك شارتىن ءوز بەتتەرىڭمەن بۇز­دىڭدار, ءارى ناقتى زەينەت جاسىنا جەتكەن جوقسىڭدار» دەگەن جەلەۋ­مەن بىزگە اقى تولەمەي وتىر. ءبىز, جالپى سانى 70 ادام «بوگاتىر كومىر» جشس-نە ءومىرىمىزدىڭ كوپ جىلىن جۇم­سادىق, كۇش-جىگەرىمىزدى, دەن­ساۋ­لىعىمىزدى سارپ ەتتىك. العان ۆەدومستۆولىق ناگرادالا­رىمىز بار. سۇرايتىنىمىز – ۇجىم­دىق ەڭبەك شارتىنا الەۋ­مەتتىك تولەم رەسىمدەگەن ازا­مات­تارعا ەكى ايلىق جالاقى مول­شەرلەمەسىن تولەۋ تۋرالى قوسىمشا تارماق ەنگىزىلىپ, تيەسىلى تولەمدەر بىزگە دە بەرىلسىن. مەن ءوزىم اۋعان سوعىسىنىڭ اردا­گەرىمىن. جىل سايىن ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانىمدا قوسىمشا جەتى كۇن بەرىلەتىن. زەينەتكە شىققاندا كاسىپورىننىڭ كادرلار قىزمەتى وسى كۇندەردىڭ اقشاسىن ەسەپ ايىرىسۋ تولەمىنەن كەمىتىپ تاستادى. بۇل دا ادىلەتسىزدىك دەپ ويلايمىن, – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ بۇرىنعى قىز­­مەتكەرى, زەينەتكەر تولەگەن قانىشەۆ.

بۇل ماسەلە جونىندە كومپا­نيانىڭ باس ديرەكتورى نيكولاي كور­ساكوۆتىڭ اتىنا 26 ادام ۇجىم­دىق حات ءتۇسىرىپ, كومىر ونەر­كاسىبىندەگى سالالىق كاسىپوداق­تار­عا تالاي مارتە جۇگىنگەن. ءتىپتى بولماعان سوڭ «Amanat» پارتيا­­سى­نىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنا, مەم­لەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى كومي­تەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بو­يىنشا دەپارتامەنتىنە, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا شاعىم تۇسىرگەن. الايدا وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇرىس جاۋاپ جوق.

– كەنىشتىڭ تەمىرجول سالاسىندا 30 جىلداي ەڭبەك ەتتىم. ءبىز­دىڭ ءوز قۇقىعىمىزدى قورعاپ جاز­عان حاتتارىمىزعا دەنى دۇرىس جا­ۋاپ بولماي تۇر. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن پارتيا وكىلدەرى بۇل ىسكە سالعىرت قاراپ وتىر. ەڭبەكتى  قورعاۋ ينسپەكتسياسىنا حابار­لاس­قالى جارتى جىل ءوتتى, ولار دا ارەكەتسىز. ۇجىمدىق شارت دەگەن 4-5 جىلدا وزگەرىپ وتىراتىن دۇنيە. وسىعان باسشىلىق رۇقسات ەتسە, كاسىپوداق بىردەن وزگەرىس ەنگىزەتىنىنە ءشۇبامىز جوق. اۋىر ءارى زياندى ەڭبەك جاعدايىنداعى تالاي جىلعى جۇمىسىمىز ەسكەرىلۋى كەرەك. 70 ادامنىڭ بارلىعىنىڭ باسىندا نەسيەسى بار, ولار زەينەتكە شىعۋ تۋرالى شەشىمدەرىن دەنساۋلىعى ءۇشىن وتەماقى, ياعني كاسىپتىك تولەماقى الامىز دەگەن ۇمىتپەن قابىلداعاندارى انىق. ءوزىم دە 59 جاسىمدا زەينەتكە شىعىپ وتىرمىن, –دەيدى امانگەلدى ەرمەكباەۆ.

اتاپ وتەرلىك جايت, ارىز يەلەرى جاسى جەتكەن زەينەتكەرلەرگە, سونىڭ ىشىندە ۆەدومستۆولىق ناگرا­دا – «شاحتەر داڭقى» قۇرمەت بەل­گىسىن يەلەنگەن ادامدارعا بەرى­لە­تىن ارناۋلى الەۋمەتتىك پاكەتتى قاراستىرۋدى دا سۇراپ وتىر. حاتقا قول قويعان ازاماتتاردىڭ بىرنە­شەۋى كەن ءوندىرۋ سالاسىندا تەر توك­كەن مايتالماندارعا بەرىلەتىن «شاحتەر داڭقى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرلەرى.

انىقتاعانىمىزداي, ءبىر «بوگا­تىر­دىڭ» وزىندە ءتورت بىردەي كاسىپ­وداق ۇيىمى بار. ولار – «بوگاتىر كومىر» جەرگىلىكتى كا­سىپوداعى» قب, «بوگاتىر كومىر» جشس قىزمەتكەرلەرىنىڭ «بىرىڭعاي كاسىپوداعى» بپۇ, «قاز­كومىر­­كاسىپوداق» كومىر وندىرۋ­شىلەر سالالىق كاسىپتىك وداعى­نىڭ» «جەرگىلىكتى ەكىباستۇز كومىر كاسىپتىك وداعى» قب, كومىر ونەر­كاسىبى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى ەكىباستۇز اۋماقتىق كەڭە­سىنىڭ «بوگاتىر كومىر» بپۇ. كاسىپورىنداعى 6 مىڭنان استام قىز­­مەتكەردى ولار ءوزارا ءبولىسىپ العان.

كومىر ونەركاسىبى قىزمەتكەر­لە­رىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى ەكى­باس­تۇز اۋماقتىق كەڭەسىنىڭ «بوگا­تىر كومىر» بپۇ توراعاسى نيكولاي پوپوۆتىڭ ويىنشا, قاۋىپتى, زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىندەرگە ارنالعان جوعارىداعىداي تولەم رەسپۋبليكا تاراپىنان بەكىتىلىپ, ەلدەگى الگىندەي ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بارلىعىنا بىردەي قولدانىلۋى قاجەت. وعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمى كەرەك.

– بۇل ماسەلە جونىندە حاباردارمىز, ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باسشىسى دا جاقسى بىلەدى. الايدا كاسىپورىننىڭ ۇجىمدىق شارتىندا كاسىپتىك تولەم تۋرالى انىعىراق جازىلماعاندىقتان, ولار تارتىنىپ وتىر. ماسەلەنى كومىر ونەركاسىبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى مەن جاۋاپتى مينيسترلىك بىرلەسە شەشۋى كەرەك. جالپى, اۋىر ەڭبەك جاع­دايىندا 55 جاستان زەينەتكە شىق­قاندا, ەكى ايلىق ەڭبەكاقى مولشەرىندەگى كاسىپتىك تولەم بارلىعىنا بىردەي تولەنۋگە تيىستىگى تۋرالى نورما قاجەت. بۇل تۋرالى ۇسى­نىس­تا­رى­مىز­دى استاناعا جەتكىزدىك. الداعى كۇن­دەرى ماسەلە شەشىلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز, – دەيدى ول.

ال مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەك­تسياسى كوميتەتىنىڭ پاۆلودار وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ابىلاي سابىروۆ ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرى ورىندى ەكەنىن ايتادى.

– 55 جاستان زەينەتكە شىققان ادامداردىڭ بارلىعىنا كاسىپورىن ناقتى زەينەت جاسىنا جەتكەنشە بەلگىلى كولەمدە ارنايى تولەمدەر جۇرگىزىپ وتىرادى. بۇل تولەم ولار اۋىر جۇمىس ورىندارىنا تۇرسا توقتاتىلۋى مۇمكىن. كومپانيانىڭ ۇجىمدىق شارتىندا ارنايى تولەممەن زەينەتكە شىققاندارعا بىرجولعى الەۋمەتتىك تولەم جۇرگىزۋ تۋرالى تارماق قاراستىرىلماعان. بۇل – كاسىپوداقتىڭ قاتەسى. ونى ءاۋ باستا ەسكەرىپ, زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقاندا ءوز مۇشەلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاسا بولار ەدى. سالدارىنان وسىنداي ماسەلە تۋىنداپ وتىر. ءبىزدىڭ دەپارتامەنت سەرىكتەستىكتەگى بارلىق ءتورت كاسىپوداقپەن بايلانىسىپ, ولارعا جۇمىس بەرۋشىگە ۇسىنىسپەن شىعىپ, سويلەسۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىردىك. ازىرشە ناتيجە بايقالمايدى. اتقارۋشى ورگان بولعاندىقتان, قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا ءبىزدىڭ مەكەمە ارالاسا المايدى. توقەتەرى, بۇل تۇيت­كىلدى سالالىق كاسىپوداقتار عانا تار­قاتا الادى», – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى.

قازىرگى ۋاقىتتا نارازى توپ ءتيىستى قۇجاتتارىن ازىرلەپ, ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا قايتا جۇگىنۋگە دايىندالىپ جاتىر. دەگەنمەن ءبىزدى كاسىپورىننىڭ ۇركەردەي توپتى وسىنشاما سارساڭعا سالىپ, ءتىپتى حاتتارىنا جاۋاپ بەرۋگە نەمقۇرايدى قاراپ وتىرعانى تاڭعالدىرادى. مەملەكەتتىڭ ءوزى دەن­ساۋلىققا زيانى بار وندىرىس­كە ەڭبەگى سىڭگەندەردى زەينەت جاسىن­دا­عىلارعا تەڭەستىرۋگە شەشىم قابىل­دا­عاندا, الىپ كەنىش ءوز زەينەت­كەرلەرىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتە الماي وتىر.

نەگىزى «بوگاتىر كومىردەگى» جۇمىس ورىندارىنىڭ دەنى ادام ومى­رىنە قاۋىپتى ءارى اۋىر ەكە­نىن ەسكەرگەن ابزال. بيىلعى شىلدە ايىن­دا كومىر كەنىشىندە «بەلاز» جۇك كولىگى بيىكتەن قۇلاپ, جۇرگىزۋ­شى­سى قازا تاپتى. بىلتىر دا وسىنداي جازاتايىم وقيعا بولىپ, «ك-701» تراكتورى اۋدارىلعاندا رۋلدە وتىرعان ادام كوز جۇمعان. ستاتيس­تي­كالىق دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك, 2022 جىلى كەنىش اۋماعىندا جازاتايىم بەس وقيعا تىركەلسە, بىلتىر جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسىنەن ءۇش ادام زارداپ شەگىپ, ەكەۋى قايتىس بولعان.

پاۆلودار وبلىسى,

ەكىباستۇز قالاسى