اكادەميك ابدۋلين

بالالىق شاعى قيىن-قىس­­­­تاۋ جاعدايدا وت­كەن ايتمۇحامەد ابدول­لا­­ ۇلى 17 جاسىندا ءوزى سۇرانىپ ­ەكىن­شى دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىسقا ­ات­تانادى. ستالينگرادتان بەر­ل­ين­گە دەيىنگى مايدان دالاسىنان ء­وتىپ, جاپون سوعىسىنان كەيىن امان-­ەسەن ەل-جۇرتىمەن قاۋىشادى. ۇلى­تاۋ ولكەسىندە تۋىپ-وسكەن عالىم­نىڭ بولاشاعى بالا جاستان بول­جانىپ قويعانداي اسەر قالدىرا­دى. بولاشاق عالىمنىڭ بارار جەرى, باسار تاۋى ۇلكەن عىلىم جولى ەكەنىنە عالىمنىڭ گەولوگيا سالاسىن دامىتۋداعى كەشەندى ەڭبەك­تەرى دالەل.

ەڭبەك جولىن شىمكەنت وبلى­سى بوستاندىق اۋداندىق كومسومول كوميتەتى­نىڭ ءبىرىنشى حات­شى­لىعىنان باستا­عان ايت­مۇ­حا­مەد ابدوللا ۇلىنىڭ ­ەل قورعا­عان باتىر, اعا سۇلتان ەر­دەن ساندى­باي­ ۇلىنىڭ ۇرپاعى بول­عانى قىز­مەتىنە كەرى اسەرىن تيگىز­­بەي قوي­عان جوق. قىزمەتتەن شەت­تەتى­لىپ, ادىلەتتەن اينىماعان باس­شى رەتىندە تاعدىردىڭ بۇل سىنا­عىن دا قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الادى. «اكەم ءوزىنىڭ شىعۋ تەگى, اتا-باباسى – ەردەن باتىر تۋرالى سيرەك ايتاتىن. اكادەميك الكەي مارعۇلان رەسەي مۇراعاتىنان بابامىزدىڭ سۋرەتىن اكەلىپ بەرگەن ەدى. سول سۋرەت اكەمنىڭ مۇراعاتىندا مۇقيات ساقتاۋلى تۇر. مەن ەس بىلگەلى اكەم ەكسپەديتسيالاردا ءجۇردى. ونى ۇنەمى ىزدەنىستە, جۇمىس بارىسىنان, جۇمىس ۇستەلىنەن كورەتىن ەدىك. ەلىمىزدىڭ گەولوگيا سالاسىن زەرت­تەۋ ءۇشىن دالا جۇمىستارىمەن اينا­لىستى. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ­ينستيتۋتتى باسقاردى. سا­لادا ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ جال­عاسا­تىندىعى­نا, عىلىم, ءبىلىم­نىڭ بولاشاعى­نا زور سەنىممەن قارادى», دەي­دى ابدۋلين اتىنداعى قوردىڭ جە­تەكشىسى, عالىمنىڭ قىزى دينا ايتمۇحامەدقىزى.

ابدۋليندەر وتتباسىنداعى قيىن جىلداردى ەسكە الىپ, وسىناۋ اۋىرتپالىقتارعا قاراماس­تان, اكەسىنىڭ عىلىم جولىنان تاي­ماي, تاباندىلىقپەن زور جەتىستىك­كە جەتكەنىن ەسكە العان عالىم­نىڭ قىزى ساۋلە ايتمۇحامەدقىزى ەرتە كوكتەمنەن باستاپ كۇزدىڭ سو­ڭىنا دەيىن ەكسپەديتسيادا جۇ­رەتىن, قىس بويى جيعان-تەر­گەنىن قاعازعا تۇسىرۋمەن اينالى­سا­تىن عالىمنىڭ ارتىندا عىلىمي ور­تا­عا ازىق بولاتىن قۇندى دۇنيە­لەر قالعانىن ايتادى. «اۋقاتتانا­تىن, مەن ساباعىمدى وقيتىن ۇيىمىزدەگى جالعىز ۇستەل اكەمە تيمەگەندىك­تەن, ول ۇنەمى كىتاپحاناعا باراتىن. ۋاقىتىنىڭ تاپشىلى­عى­نا قاراماستان, بالالارىنىڭ كوڭى­لىن تابۋعا تىرىستى. ول اسا مەيىرىم­دى, اينالاسىنا قامقورلىق جاساپ جۇرەتىن تۇلعا رەتىندە بىلىمگە, عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىق ۇلگى­سىن ءبىزدىڭ دە بويىمىزعا دارىتىپ كەتتى», دەيدى ول. عالىمنىڭ نە­مەرەسى ديليارا ۆۋدۆورد تا بۇگىندە عىلىم جولىندا. ول كانديدات­تىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, شەتەل ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەپ ءجۇر.

قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇ­سىپ, گەولوگيا سالاسىنا ماماندان­عان عالىمنىڭ ەڭبەك جولى ونىڭ ءومىرىنىڭ شەشۋشى كەزەڭى­نە اينالدى. وسى جىلداردا رەس­پۋب­ليكا عىلىم اكادەمياسى­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, گەولوگيا ينس­تيتۋ­تىنىڭ ديرەكتورى ق.ساتباەۆ باس­تاعان عالىمدار توبىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, عىلىم­نىڭ ناعىز قايناعان ورتاسىنا ءتۇستى.

عىلىمي قىزمەتىن ورتالىق قازاقستاننىڭ التىن-كۇمىستى-تۋر­مالين ءوندىرۋ ورنىن زەرتتەۋدەن باستاعان اكادەميك ا.ابدۋلين كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءسات­تى قورعاپ, 1975 جىلى سامارقان كۇمىس-التىندى موليبدەندى ءوندى­رىس ورنىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ­شى بولدى.

گەولوگيا-مينەرالوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, ۇعا كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى ناسىپقالي سەيىتوۆ ءوز ەستەلىگىندە: «ايتمۇحا­مەد ابدۋلين – اكادەميك قانىش ­يمان­تاي­ ۇلىنىڭ ءىسىن جانە وسيە­تىن جالعاستىرۋشى دارىندىلار­دىڭ ءبىرى. ول 20 جىلدان استام ۋاقىت قازاق كسر عا ق.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ – قازاقستان گەولوگيا عىلىمدارىنىڭ ورتا­لىق شتابىن باسقاردى. رەسپۋبلي­كا­­­نىڭ نەگىزگى تاۋ-كەن رۋداسى مەن مۇ­­ناي­لى-گازدى اۋداندارىندا گەو­لو­گيا-گەوفيزيكا مەتاللوگە­نيا­­­لىق زەرتتەۋلەرى تىكەلەي ا.ءابدۋ­لين­نىڭ باسشىلىعىمەن ءوتتى», دەپ ەسكە الا وتىرىپ, وڭتۇستىك كارولينا مەن يۋتا ۋنيۆەرسيتەتى جەر جانە رەسۋرستار عىلىمى ينس­تيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى ح.كەينس مىرزا­نىڭ ەڭبەگىندەگى مىنا ءبىر جولدارعا زەر سالادى: «اكادەميك ا.ابدۋلين – ءوزىنىڭ ويلاعان ءىسىن بولجاي الىپ جانە ىسكە اسىرا الاتىن سيرەك كەز­دەسەتىن ادامدار­­­دىڭ ءبىرى. 80-­­جىل­داردىڭ اياعىندا ءبى­­­رىن­شى رەت­ كەزدەسكەنىمىزدە, ونى قا­زاق كسر عا گەولوگيا عىلىمدا­رى ينس­­­­­­تيتۋتىن باتىستىڭ انالي­تيكا كوم­­­مۋنيكاتسيالىق قىزمە­تى­­نىڭ كو­­­­شىنە ىلەستىرۋ قامى تولعان­­دى­­ر­ا­تى­نىن بايقادىق. وسى ماق­­سات­تا ينس­تيتۋت قىزمەتكەرلەرى­نىڭ ەر­كىن يدەيا­لارىمەن تاجىري­بە الما­سىپ, ونى اقش جەر جانە رەسۋرس­تارىنىڭ عىلىمى ينس­تي­تۋ­تىمەن جۇ­زەگە اسىرۋعا نيە­تىن ءبىلدىردى. ول جاس دارىندىلار­دى, اعا بۋىن عا­لىمداردى شەتەل­دىك ارىپتەستەرى­مەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ۇندەدى», دەگەن امەريكا­­لىق پروفەسسور­دىڭ ءسوزى كوپ نار­­سەنى اڭعارتىپ تۇرعانداي.

اكادەميك ا.ءابدۋليننىڭ ەلىمىز عانا ەمەس, ەۋرازيا گەولوگياسى­­نىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى قوماقتى. ورال, تيان-شان جانە ورتا­لىق قازاقستاننىڭ تەكتونيكا­لىق قۇرىلىمدارىن زەرتتەۋى پايدالى قازبالار كەن ورىندارىن ىزدەۋدە جاڭا كەزەڭگە جول اشتى.

«ايتجان اعانىڭ وتاندىق گەولوگيا عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى­­­نە كەلەتىن بولساق, ول – ءوز الدى­نا ءبىر الەم. اكادەميك ءابدۋلين­نىڭ كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە زەرتتەمەگەن جەرى قالمادى. ورتا­­لىق قازاقستاندا, ەلىمىزدىڭ باتىس, شىعىس, وڭتۇستىك ايماقتارىن­دا گەولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ورتالىق قازاقستاندا سامارا التىن-مىس-موليبدەن رۋدالارىنىڭ ءىرى كەن ورنىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اشتى. مۇعالجار جوتاسى وڭىرىندەگى كەشەندى كەن ورىندارىن زەرتتەپ, عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاۋ ناتيجەسىندە ايماق­تىڭ بولاشاعى ايقىندالدى. ءوڭىر­­دىڭ گەولوگيالىق, پالەوتەكتونيكا­لىق, گەوديناميكالىق جانە مينە­را­گەنيالىق كارتالارىن جا­سا­عان اكادەميك ا.ابدۋلين مە­تال­لوگەنيالىق تالداۋ جاساۋ تا­سىلىمەن ورال, تيان-شان جانە ور­تالىق قازاقستاننىڭ تەكتو­نيكالىق قۇرىلىمدارىنىڭ ءوز­ارا بايلانىسىن زەرتتەدى. عالىم­نىڭ امبەباپ زەرتتەۋلەرى ارقىلى قازاقستاننىڭ ماڭىزدى تاۋ-كەن ايماقتارى انىقتالدى. ارال – تورعاي ايماعىنا تيەسىلى جەر قويناۋى قۇرىلىسىنىڭ ريف­تو­گەندىك مودەلىن جاساۋ ارقىلى وڭ­تۇستىك-تورعاي مۇنايلى-گازدى الابى جانە ءىرى قۇمكول, ارىس­قۇم, نۇرالى, باسقا مۇناي-­گاز كەن ورىندارى اشىلۋى ەل ەكونوميكاسىندا ايرىقشا رولگە يە. عالىم وزگە اۆتورلارمەن بىرلەسىپ, كسرو-نىڭ دوكەمبريلىك جانە مەتامورف­تىق بەلدەۋلەرى كارتاسىن جاسادى. بۇگىندە قۇمكول مۇناي-گاز ءوندىرىس ورنى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 70 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. عالىمنىڭ كەشەندى زەرت­تەۋ­لەرىنىڭ ناتيجەسىندە ايماق­تىق گەولوگيا بويىنشا اۋقىمدى ما­تەريالداردىڭ سينتەزى جەر قىر­تىسىنىڭ تەرەڭدەگى قۇرى­لى­سىن ايقىنداپ بەرۋگە مۇم­كىن­دىك بەردى. وسى ىزدەنىستەر ق.سات­باەۆ­تىڭ ايماقتىق مەتاللو­گە­نيالىق تۇيىندەۋ يدەياسىن جال­عاستىرۋعا, جەكەلەگەن كەن-رۋدا­لى ايماق­تار­دا ءارتۇرلى پايدالى قاز­­با ورىن­دارىنىڭ كەلەشەگىن ايقىن­­داۋعا سەپتىگىن تيگىزدى», دەيدى اكا­دەميك مۇرات جۇرىنوۆ.

سونداي-اق ايتۋلى تۇلعا الەمگە تانىمال عالىمدارمەن تەوريالىق جانە ايماقتىق گەولوگيا سالا­سىن دامىتۋعا ىقپال ەتتى. ا.ابدۋلين باستاعان عالىمدار توبىنا «مۇ­عالجار جەر قىرتىسىن كەشەندى زەرتتەۋ مەن ورتالىق قازاقستان جانە تيان-شاننىڭ, ورالدىڭ تەكتونيكالىق قۇرىلىمى بايلانىسى ماسەلەسى» جۇمىسى ءۇشىن قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.

«ونىڭ باستى جەتىستىگى – عى­لىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرا ال­عاندىعىندا. بۇگىندە عالىم­نىڭ شاكىرتتەرى – ەلىمىزگە بەل­گىلى گەو­لوگتەر. ول عىلىمي كەڭەس­تى باسقارعان كەزەڭدە ينستي­تۋت­تا 30 دوكتورلىق, 100-دەن استام كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عالدى. ينستيتۋتتىڭ 10 قىزمەت­كەرى كسرو مەملەكەتتىك سىيلى­عى­نىڭ, 12-ءسى رەسپۋبليكا­لىق مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى بولدى. ينستيتۋت قورجى­نى «مۇعال­جار گەولوگياسى», «ورال, تيان-شان جانە ورتالىق قا­زاق­ستان­­نىڭ تەكتونيكالىق قۇ­رى­لىم­دارى­­­نىڭ ارتيكۋلياتسياسى ­وب­لىسىنىڭ تەك­تونيكاسى», «قا­زاق­ستان گەو­لو­­­گياسى», «قازاق­ستان جەر قىر­­تىسىنىڭ گەوديناميكاسى», «قازاقستان مەتاللوگەنيا­سى» سەكىلدى مونوگرافيالارمەن تو­­لىق­تى. سونداي-اق «شۋ-ىلە ءوڭىرى­نىڭ گەو­لوگياسى» التى تومدىق با­سى­­لىمى, «قاراتاۋ گەولوگياسى جانە مەتاللوگەنياسى» ءىى توم­دىق باسىلىمى, «قازاقستان مەتاللوگەنياسى» 11 تومدىق مونوگرافياسىمەن تولىقتى», دەپ ەسكە الادى گەولوگيا-مينەرالوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گەروي جولتاەۆ.

اكادەميك ا.ءابدۋليننىڭ 400-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەگى بۇگىن­دە ەلىمىزدىڭ گەولوگيا سالاسىنداعى كەڭ كولەمدەگى مازمۇندى ەڭبەك­تەر قاتارىنا كىرەدى.

ا.ابدۋلين گەولوگيا ينستيتۋتىندا لابورانتتان ينستيتۋت ديرەكتورىنا دەيىنگى قىزمەت ساتىسىنان ءوتىپ, وسى كەزەڭدە سالانىڭ وركەندەۋىنە بار كۇش-جىگەرىن ارنادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ينستيتۋتتىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى بولىپ قۇرمەتتەلدى.

ابدۋلين اتىنداعى قور­­ جە­تەكشىسى دينا ايت­مۇحا­مەد­قى­زى­نىڭ ايتۋىنشا, اكەسىنىڭ ءالى دە تالاي تومدارعا ارقاۋ بو­لار ەڭبەگى بار. الداعى ۋاقىت­تا وسى باعىتتا­عى جۇمىستارى جا­­رىققا شىعا­رىپ, قولداۋ تاۋىپ جاتسا, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكا­لىق زەرتتەۋ ۋني­ۆەرسيتەتىندە جەكە كابي­نەتىن ۇيىمداستىرماق­شى. جا­قىندا ۇلت­تىق كىتاپحانادا «قازاق­ستان كىتاپتارى» قىزمەتى­نىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن اكادەميك ايت­مۇحامەد ءابدۋليننىڭ تۋعا­نى­­نا 100 جىل تولۋىنا وراي «گەولو­­گيا سالاسىنىڭ ساڭلاعى» كى تاپ كور­­مەسى ءوتتى. ءىس-شارا اكادەميكتىڭ گەولو­گيا سالاسىنداعى اۋقىمدى جۇ­مىسى­نىڭ دالەلى عانا ەمەس, ومىرشەڭدى­گىن ايشىقتاپ تۇر­عانداي. الداعى كۇندەرى عا­لىمنىڭ قۇرمەتىنە وراي وتەتىن ءىس-شارالار گەولوگيا ينس­تيتۋتىندا عىلىمي كونفەرەنتسيا­مەن جالعاسىن تاباتىن بولادى.

الماتى