سۋديالار تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ ماڭىزدى

كەڭەستىڭ ساپالىق قۇرامىن كۇشەيتۋ – باستى نازاردا

جوعارى سوت كەڭەسى توراعا مەن 15 مۇشەدەن تۇرادى. ولاردىڭ سەگىزى قىزمەتتەگى سۋديالار (اۋدان­دىق جانە وبلىستىق سوتتاردان – ءۇش سۋديا, جوعارعى سوتتان – ەكى سۋديا), تورتەۋى – لاۋازىمى بويىنشا كەڭەس مۇشەلەرى (جس توراعاسى, باس پروكۋرور, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ ءتيىستى تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارى), ءۇش مۇشە­سى زاڭگەرلەر قوعامداستىعى مەن ادۆو­كاتۋرانىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلادى. كەڭەس وكىلەتتىكتەرىنە سۋديالاردى دايارلاۋ, وقىتۋ جانە ولار­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, ىرىك­تەۋ جانە قىزمەتتە جوعارى­لا­تۋ, سۋديالاردىڭ كادرلىق رەزەر­ۆىن قا­لىپتاستىرۋ, تارتىپتىك جاۋاپ­كەر­شىلىك ماسەلەلەرى جاتادى.

كەڭەس قۇرىلعان ساتتەن باس­تاپ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىري­بە­لەردى ەسكەرە وتىرىپ, سوتتار مەن سۋديالاردىڭ سىرتقى جانە ىشكى تاۋەلسىزدىگىن زاڭنامالىق, پراكتيكالىق, سونداي-اق ينستي­تۋ­تسيو­نالدىق تۇرعىدا نىعايتۋ جونىندە دايەكتى شارالار قابىل­دان­دى. پرەزيدەنت 2022 جىلعى جولداۋىندا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ جانە ونىڭ كادرلىق فۋنكتسيالارى بارلىق دەڭگەيدەگى سۋديا­لاردى ىرىكتەۋدەن باستاپ تاعايىنداۋ جونىندەگى ۇسى­نىمدارعا دەيىن ايقىن, تولىق­قاندى ينستيتۋت رەتىندە قالىپ­تاس­ۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سوت توراعالارىنىڭ سۋديالارعا ىق­پا­لىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايتۋ جو­لىمەن سۋديالار كورپۋسىنىڭ ىشكى تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جوعا­رى سوت كەڭەسىنە سۋديالىققا كانديداتتاردى دايارلاۋ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ فۋنكتسيالارى, سونداي-اق ءىس جۇزىندە بارلىق كادر­لىق ماسەلە, ونىڭ ىشىندە بۇرىن جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا قارالعان زەي­نەت­­­كەرلىك جاسقا تولعاننان كەيىن سۋديا لاۋازىمىندا ودان ءارى بولۋ زاڭنامالىق تارتىپپەن بەرىلدى.

جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ قۇزى­رە­تىنە سۋديانىڭ وتستاۆكاسىن توق­تاتۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بەرىل­دى. بيىل سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن تەرىس قىلىق جاس­ا­عانى ءۇشىن ءبىر سۋديانىڭ وتستاۆ­­كاسىن توقتاتۋ تۋرالى ۇسى­نىم بەرىلدى. سۋديالارعا قىسىم­دى قىسقارتۋ جانە ولاردىڭ تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋديا­لارعا قاتىستى ارنايى جە­دەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىن باس پرو­كۋروردىڭ الدىن الا سانكتسيا­سى­مەن عانا جۇرگىزۋگە بولادى. بارلىق قابىلدانعان شارا سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە, جوعارعى سوتتى وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان بوساتۋعا جانە جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءرولىن نىعايتۋعا با­عىت­تالعان.

كەڭەستىڭ تاۋەلسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا ونىڭ سا­پا­لىق قۇرا­مىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلدانىپ جاتىر. بۇعان دەيىن بيلىكتىڭ اتقارۋشى تارماعىنىڭ تاراپىنان سوت جۇيە­­­سىنە قىسىمدى بولدىرماۋ ماق­ساتىندا كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قاتا­رىنان ادىلەت ءمينيسترى مەن مەم­لە­كەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى شىعارىلدى. بولاشاقتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋديا­لار­دىڭ IX سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە سۋديالاردى ىرىكتەۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن حالىق­ارا­لىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتى­رىپ, كەڭەستىڭ تەڭگەرىمدى قۇرا­مىن قا­لىپتاستىرۋ بولىگىندە ۇسى­نىس­تار ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس جۇر­گى­زىلەدى.

جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ باس­تى فۋنكتسيا­لارىنىڭ ءبىرى – بوس سۋديالىق لاۋازىمدارعا سۋديالاردى ىرىكتەۋ. بۇل دەموكراتيالىق جانە ترانسپارەنتتىلىك قاعيدات­تا­رىنا سايكەس كونكۋرستىق نە­گىز­دە بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرۋدان باستالادى. بۇگىندە ەمتيحان وڭتايلاندىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭنامانى ءبىلۋ دەڭگەيىن تەكسەرەتىن تەستىلەۋ ناتيجەسى ءما­نى­نىڭ شەكتى بالى 80-نەن 75-كە دەيىن تومەندەتىلدى. سونداي-اق بى­لىكتىلىك ەمتيحانىنىڭ كەيبىر كە­زەڭدەرىن (زاڭنامانى بىلۋگە تەستىلەۋ, ەسسە جازۋ, كەيستىك تاپسىرمالاردى شەشۋ, اڭگىمەلەسۋ) قايتا تاپسىرۋ مەرزىمى 6 ايدان 3 ايعا دەيىن قىسقارتىلدى.

جىل باسىنان بەرى جاريا­لان­عان ءتورت بىلىكتىلىك ەمتيحانى­نا 827 ۇمىتكەر قاتىستى, ونىڭ بار­لىق كەزەڭىنەن 64 ادام ءساتتى اياق­تادى, ال 200 ۇمىتكەر ەندى اڭ­گىمەلەسۋ كەزەڭىنەن وتەدى. بۇدان كەيىن كەڭەس بوس سۋديالىق لاۋا­زىمدارعا كونكۋرستىق ىرىك­تەۋ­دى جۇزەگە اسىرادى. ىرىكتەۋ بار­شاعا تا­نىلعان حالىق­ارالىق ستان­دارت­تارعا سايكەس HR قۇرال­دا­رى­نىڭ كەڭ سپەكترى پايدالانىلىپ جۇر­گى­زىلەدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلعى 15 قاڭتاردا پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا «سوت جۇيەسى جابىق كورپوراتسيا بولماۋعا ءتيىس. سوندىقتان سۋديا­لار كورپۋسىن ايتارلىقتاي جا­ڭار­­تىپ, وعان قۇقىقتىڭ ءتۇرلى سا­لا­لارىنان مامانداردى تارتۋ قاجەت», دەگەن ەدى.

سوت جۇيەسىنە جوعارى بىلىكتى كادر­­لاردى تارتۋ ءۇشىن زاڭنامادا بۇرىن سۋديا بولىپ جۇمىس ىستە­مە­گەن زاڭگەرلەردى جوعارعى سوت­تىڭ نەمەسە وبلىستىق سوتتىڭ سۋديا­سى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋ مۇم­كىندىگى قاراستىرىلعان. وسى تەتىك بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ التى سۋدياسى سايلاندى. سونداي-اق وبلىستىق سوتتاردا بۇرىن سۋديا­­لىق ءوتىلى بولماعان ءۇش سۋديا قىز­­­مەت اتقارىپ جاتىر.

كانديداتتاردىڭ جوعارى سوت كەڭە­سىنىڭ ۇسىنىمىن العاننان كەيىن تاعى­لىمدامادان ءوتۋ قۇقى­عى بەكىتىلدى ءارى ونىڭ مەرزىم­دەرى قىس­قارتىلدى. وسى نورما قا­بىل­دانعاننان كەيىن سۋديا قىز­مە­تىنە تاعايىنداۋعا ۇسىنىل­عان جاڭا ۇمىتكەرلەردىڭ سانى شامامەن ءبىر جارىم ەسە ءوستى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – قۇقىق­تىق الاڭعا سۋديالاردى سايلاۋ ەلە­مەنتتەرىن ەنگىزۋ. ەندى جوعارى سوت كەڭەسى مەملەكەت باسشىسىنا جوعارعى سوت سۋديا­سى لاۋازىمىنا كانديداتۋرالاردى پارلامەنت سەناتىنا بالاما نە­گىزدە ەنگىزۋگە ۇسىنادى. بۇل ىرىكتەۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگىن ارتتىرادى, سونداي-اق جوعارعى سوتقا ەڭ لايىقتى سۋديالاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسىنە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ىقپالىنىڭ بولماۋىن كورسەتەدى.

بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ اۋداندىق سوتتار توراعالارىن سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ماڭىزدى جا­ڭالىق بولدى. بۇل تەتىك اۋداندىق سوت­تىڭ توراعاسى لاۋازىمى­نا كان­­ديداتتاردى سۋديالار قاۋىم­داستىعى ورگاندارىنىڭ – وبلىس­تىق سوتتاردىڭ كەڭەيتىلگەن جالپى وتىرىستارىنىڭ, ياعني سۋديا­لار­دىڭ وزدەرىنىڭ قاراۋى مەن تاڭداۋىن كوزدەيدى. جوعارى سوت كەڭەسى وسى تاسىلمەن كادر رەزەر­ۆىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانادى, ال سۋديالار قاۋىم­داستىعى اۋداندىق سوتتا باسشىلىق پوزي­تسيا­عا ءوز كانديداتىن ۇسىنا الادى.

قازىرگى تاڭدا مۇنداي فورماتتا ءبىر ىرىكتەۋ وتكىزىلدى, اۋداندىق سوتتار توراعالارىنىڭ 41 بوس ور­نىنا 105 كانديدات قاتىستى. ىرىكتەۋ قورىتىندىلارى بو­يىنشا 12 ۇمىتكەر ۇسىنىم الدى. بۇ­گىن­دە اۋداندىق سوتتاردىڭ تورا­عا­لارىن ىرىكتەۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭى اياقتالۋعا جاقىن.

كونكۋرستىق راسىمدەردى ودان ءارى جەتىل­دىرۋ ماقساتىندا شال­عاي­دا ورنالاس­قان سوتتارداعى بوس ورىنداردىڭ ۇزاق ۋاقىت تول­تىرىلماۋىن, كوپ قۇرامدى جانە شالعايداعى سوتتارداعى سوت جۇك­­تەمەسىنىڭ ايىرماشىلىعىن ەسكەرە كەلە الىس جەرلەردە ورنالاسقان سوتتاردى جاساقتاۋ ءۇشىن ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر سانات­تارى ءۇشىن جەكەلەگەن وڭايلاتىلعان كونكۋرس ەنگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. وتستاۆكاعا شىعۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كەزىندە سۋديانىڭ وسىنداي سوتتاردا ەڭبەك ەتكەن ءوتىلىنىڭ ءبىر جىلىن ءبىر جارىم جىل رەتىندە ەسەپتەۋ مۇمكىندىگى قارالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار كەيبىر بوس جوعارى تۇرعان جانە باسشى سۋديالىق لاۋازىمدارعا سۋديا­لاردى كادر رەزەرۆىنەن كونكۋرسسىز تاعايىنداۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىلادى.

سوت جۇيەسىنىڭ بەدەلى – حالىق سەنىمىنىڭ ولشەمى

كەيىنگى كەزدە قوعامدا بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ سۋديا قىزمەتىنە بارعىسى كەلمەيتىنى, سۋديالاردىڭ قىزمەتىنەن كەتۋى دە كوبەيىپ بارا جاتقانى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. الايدا مۇنداي ءۇردىس بايقالعانىمەن, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن كەتەتىندەر قاتارى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. دەرەككە سۇيەنسەك, 2024 جىلدىڭ 10 ايىندا 125 سۋديا وكىلەتتىگىن توقتاتتى, ونىڭ 88-ءى نەمەسە 70%-ى وبەكتيۆتى سەبەپتەرمەن (وتستاۆكاعا شىعۋى­نا, زەينەتكەرلىك جاسقا نەمەسە سۋديا قىزمەتىندە بولۋدىڭ شەك­تى جاسىنا تولۋىنا بايلانىس­تى, ءوز تىلەگى بويىنشا, باسقا جۇ­مىس­قا اۋىسۋى­نا, قايتىس بولۋىنا باي­لانىستى), 29-ى نەمەسە 23% سۋبەكتيۆتى نەگىزدەر بويىنشا (سوت جۇكتەمەسىنىڭ جوعارى بولۋى, تومەن جالاقى, دەنساۋلىق جاعدايى, ۇستەمە جۇمىس, كورپو­را­تيۆتىك سەكتوردان جوعارى جا­لاقى جانە جاقسى الەۋمەتتىك پا­كەتى بار جۇمىس ۇسىنۋ) جانە 8-ءى نەمەسە 7% – تەرىس سەبەپتەرمەن (تارتىپتىك تەرىس قىلىقتار جاساۋ, كاسىبي قىزمەتىن باعالاۋدىڭ تەرىس قورىتىندىلارى, ايىپتاۋ ۇكىمى) قىزمەتتەرىنەن بوساتىلدى.

ەگەر ستاتيستيكاعا جۇگىنەتىن بولساق, وندا الدىڭعى بەس جىل ىشىندە ءوز وكىلەتتىگىن توقتات­قان سۋديا­لاردىڭ جالپى سانى­­­نىڭ 17-29% سۋديالىق قىزمەتىن سۋبەك­تيۆتى نەگىزدەر بويىنشا تاستاپ كەتكەن. ياعني ورىن الىپ وتىر­عان جاعداي الدىڭعى جىل­دار­داعىداي, وزگەرىسسىز. سونى­مەن قاتار ويلاناتىن ماسەلەلەر بار. اسىرەسە زەينەتكەرلىك جاسقا تولماعان سۋديا­لار­دىڭ وتستاۆكاعا شىعۋى فاك­­تى­لەرىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ استا­­رىن­دا سۋبەكتيۆتى فاكتورلار بولۋى مۇمكىن.

مەنىڭشە, جەرگىلىكتى جەرلەردە سۋديالاردىڭ ناقتى جۇمىس جاع­دايىن, ولار­دىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق, الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق قامتا­ماسىز ەتىلۋىن, سۋديالىق مانساپتاعى ۇمىت­تەرى مەن كەلەشەگىن, وتباسى جانە باسقا دا جاع­دايىن زەردەلەۋ قاجەت. وسى اتال­عان جاع­داي­لاردىڭ تيىسىنشە قام­تا­ما­سىز ەتىلمەۋى ولاردىڭ تالپىنىسىن تەجەپ, كاسىبي جابىعۋعا اكەلەدى. سۋديالاردىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنە كوڭىلى تولماۋىنا جالاقى مولشەرىنىڭ تومەن بولۋى دا ىقپال ەتەدى. قىزمەتىنەن كەتكەن سۋديالار بوساتقان سۋديالىق ورىنداردى جاڭا سۋديالار عانا تولتىرا الادى. ال سۋديالىققا بىلىكتىلىك ەمتيحانىنىڭ جانە بوس سۋديالىق ورىندارعا كونكۋرستىق راسىمدەر كەزەڭدەرىنىڭ ۇزاقتىعىن ەسكەرسەك, بوس سۋديالىق ورىنداردى ۋاقتىلى تولتىرۋ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى.

سونىمەن قاتار كەيىنگى جىل­دارى سۋديا قىزمەتىنەن ءوز ەركى­مەن كەتكەن سۋديالار سانىنىڭ ءبىر­شاما ءوسۋ ءۇر­دىسى, سونداي-اق باسقا زاڭ سالالارىنان مىقتى زاڭگەرلەردى سوت جۇيەسىنە تارتۋ جونىندەگى شارالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋديالار كورپۋسىن شۇعىل جاڭارتۋ جانە ساۋىقتىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپسىرمالارى­نا سايكەس كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان جوعارعى سوت پەن جوعارى سوت كەڭەسىنە وسى باعىتتا تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزىپ, سۋديا­لار­دىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ الەۋمەتتىك, ماتەريالدىق كەپىلدىكتەرىن ودان ءارى جاقسارتۋعا جانە جۇيەگە جو­عارى بىلىكتى زاڭگەرلەردى تار­تۋعا باعىتتالعان شارالارمەن بىرگە تاجىريبەلى سۋديالاردىڭ قىز­مەتتەن كەتۋىن ازايتۋ, سوت جۇك­تە­مە­سىن تومەندەتۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن پىسىقتاۋ قاجەت.

سوت جۇيەسىنىڭ بەدەلى مەن ءيميد­جىن سۋديالار, ەڭ الدىمەن, ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن, ءجۇرىس-تۇرىسىمەن جانە ءمىنسىز ارە­كەتىمەن كوتەرۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى سۋديا سوت اكتىسىن شى­عار­عان كەزدە ورەسكەل قا­تە­لىك جىبەرگەن جانە كۇشى جويىل­عان ءاربىر سوت اكتىسىن سوت ءجيۋريى تەكسەرۋىنىڭ جاڭا تەتىگىن ەنگىزۋدى تاپسىردى.

جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديا­لا­رىنىڭ مارتەبەسى تۋرا­لى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭعا ءتيىستى تۇ­زە­تۋلەر قابىلداندى. ول زاڭ­نا­ما­لىق وزگەرىستەر بيىل 1 قازان­نان باستاپ كۇشىنە ەندى. ەندى تومەن تۇرعان سوتتار سۋديا­لا­رى­نىڭ تاراپىنان زاڭدى ورەس­كەل بۇزۋى تۋرالى كورسە­تىل­گەن جوعارى تۇرعان سوتتىڭ بار­لىق ۇسىنىمى سوت جيۋريىن­دە قارالادى.

سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ ءۇشىن جوعارعى سوتتىڭ نەمەسە وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ سۋديانى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نەمەسە تارتپاۋ تۋرالى الدىن الا ۇسىنىمىن الۋ كوزدەلگەن. الايدا سۋديانى جازالاۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىمدى سوت ءجيۋريى ءىستى جان-جاقتى جانە وبەكتيۆتى قاراۋ قورىتىندىلارى بو­يىنشا عانا قابىلدايدى. ونداي شەشىم سۋديانىڭ ءىس-ارەكەتتەرىندە تار­تىپ­تىك تەرىس قىلىق قۇرامى بول­عان كەزدە عانا شىعارىلۋى مۇمكىن.

وسى تەتىكتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سوت ءجيۋريىنىڭ قۇرامى 9 مۇشەدەن 15 مۇشەگە دەيىن كوبەيتىلدى جانە ونىڭ قۇرامىنان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى شىعارىلدى. زاڭ­دىلىقتى ورەسكەل بۇزۋى فاك­تى­لەرى بويىنشا كەز كەلگەن سۋدياعا قاتىستى سوت جيۋريىنە ۇسى­نىم ەنگىزۋ جونىندەگى جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ قۇقىعى شەكتەل­دى. ونىڭ سۋديا ادەبىن بۇزۋى فاكتى­لە­رى بويىنشا سوت توراعا­لا­رىنا عانا قاتىستى وسىنداي قۇ­قىعى ساق­تالدى.

جوعارعى سوت جانە وبلىستىق سوتتار باسشىلىعىنىڭ ورەسكەل بۇزۋشىلىقتار فاكتىلەرىن جالپى وتىرىستىڭ قاراۋىنا ۋاقتىلى شىعارۋ جانە ماتەريالداردى سوت جيۋريىنە جىبەرۋ مىندەتى ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار سۋديالاردىڭ تار­تىپتىك جاۋاپكەرشىلىگى ماسە­لەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ تاۋەل­سىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرىنە كونس­تيتۋتسيالىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ىقپال ەتتى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ 2023 جىلعى 21 ساۋىردەگى №10 نور­­ماتيۆتىك قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا سوت جيۋريىنە جىبەرىلگەنگە دەيىن تارتىپتىك ءىستىڭ بارلىق ماتەريالىمەن سۋديانى تانىستىرۋ, سونداي-اق تار­تىپتىك ءىستى قاراۋعا قاتىسۋ ءۇشىن سۋديانىڭ ادۆوكاتتار مەن زاڭ كونسۋلتانتتارى اراسىنان وكىلدەردى تارتۋ قۇقىعى زاڭنا­مالىق تۇرعىدان كوزدەلگەن. كونس­تيتۋتسيالىق سوتتىڭ 2023 جىلعى 6 جەلتوق­سان­داعى №36 نور­ماتيۆتىك قاۋلى­سىن­دا باياندال­عان قۇقىقتىق ۇستا­نى­مى ەسكەرىلىپ, زاڭنامالىق دەڭ­گەيدە «زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزۋ» ۇعىمى بەكىتىلدى جانە ونداي فاكت جوعارى تۇرعان سوتتىڭ ۇسىنىمىندا كورسەتىلۋگە ءتيىس. سونىمەن, قابىلدانعان شارالار سۋديالاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىگىن كۇشەيتە وتىرىپ, ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ پرو­تسەس­­سۋال­دىق كەپىلدىكتەرىن نىعاي­تۋعا مۇم­كىندىك بەردى.

سوت تورەلىگى اكادەمياسى ناعىز وقۋ شەبەرحاناسى بولۋعا ءتيىس

وسى جىلى 15 شىلدەدەن باستاپ سوت تورەلىگى اكادەمياسى جوعارعى سوتتان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. بۇل دەگەنىمىز – بارلىق كادرلىق ماسەلە, ونىڭ ىشىندە سۋديالىققا كانديدات­تار­­دى دايارلاۋ جانە جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردىڭ بىلىك­­تىلىگىن ارتتىرۋ ماسە­لەلەرى ەندى ءبىر مەملەكەتتىك ورگاندا شوعىر­لا­نادى دەگەن ءسوز. سوت تورەلىگى اكادەمياسى – وقۋ ورنى رەتىندە قىزمەتىن جاڭا ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس قايتا فورماتتاۋ – ءبىر كۇننىڭ ماسەلەسى ەمەس ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. قازىرگى زامان تالابىنا ساي سوت تورەلىگى اكادەمياسى مودەلىنىڭ ناقتى پەرسپەكتيۆالارىن انىقتاۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەر, قارجىلىق ەسەپتەۋلەر جانە ۋاقىت قاجەت.

بۇگىندە سوت تورەلىگى اكادەميا­سى قۇقىق ماگيسترىن دايارلايدى, ولار سۋديا­لىققا بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپ­سىرعاننان كەيىن سۋديا­لاردىڭ بوس لاۋازىمدارىنا ورنالاسۋعا كونكۋرستارعا قاتى­سادى. ەگەر بۇرىن ماگيسترانت­تار نەگىزىنەن, سوت جۇيەسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا اقىلى نەگىزدە باسقا سالا­لاردان 40-قا جۋىق زاڭ­گەر قابىلداندى. ولار سىرتقى زاڭ­گەر­لىك پراكتيكاسى باي جانە قۇ­قىق­تىق وي-ءورىسى كەڭ ماماندار: ادۆوكاتتار, زاڭ كونسۋلتانت­تارى, سوت ورىنداۋشىلارى جانە كور­پو­را­تيۆتىك سەكتورداعى زاڭگەر­لەر.

سۋديا كادرلارىن دايارلاۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ سوت تورەلىگى اكادەمياسىن ۇزدىك ناتيجەلەرمەن تامامداعان تۇلەكتەرگە رەسپۋب­ليكا سوتتارىندا بوس سۋديالىق لاۋازىمداردى تاڭداۋ قۇقىعىن بەرۋدى كوزدەيدى. سوت وقۋىن دامىتۋ ۇدەرىسى وقۋ باعدارلامالارىن قايتا قاراۋدى جانە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. دەمەك وقۋ ءبىلىمدى نەمەسە تەحنيكالىق داعدىلاردى كەڭەيتۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سۋديالاردىڭ دۇرىس مىنەز-قۇلقىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن قا­لىپ­تاس­تىرۋعا دا باعىتتالۋى كەرەك.

ماسەلەن, كەڭەس قولداناتىن نR قۇرالدارىنىڭ تيىمدىلىگىن باعا­لاۋ قورى­تىندىلارى جونىن­دەگى ەسەپتە «سۋديالاردى كاسىپ­تىك دايارلاۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كوممۋنيكاتسيا داعدى­لا­رىن دامىتۋعا, ادەپ نورمالارىن ساقتاۋعا جانە ەڭبەگىنىڭ ناتيجە بەرۋىنە باعدارلاۋ قاجەت. بۇل كورسەتكىشتەر سۋديا­نىڭ دۇرىس كەلبەتىن قالىپتاس­تىرۋدا دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سۋديا­لار­دىڭ جۇمساق داع­دى­لار­دىڭ ءتيىستى جيىن­تى­عى­نىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قوعامدا جالپى سوت جۇيەسى تۋرالى جاعىمسىز تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسادى», دەپ كور­سە­تىلگەن.

سوندىقتان سوت وقۋىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى ازىر­لەندى. بۇل رەتتە اكادەميانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­سى­نىڭ ماڭىزى زور. الايدا سوت تورەلىگى اكادەمياسى 1970 جىلى سالىنعان ەسكى عيماراتتىڭ ءبىر بولىگىندە ورنالاسقان. وقۋ ساباقتارىن, سەمينارلاردى, كونفەرەنتسيالاردى وتكىزۋ ءۇشىن, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا شە­ت­ەل­دەردەن سەرىكتەستەردى شا­قى­رىپ, كەز­دەسۋلەر وتكىزۋگە ارنالعان لا­يىق­تى اۋديتوريالار مەن ارنايى زالدار جوق. ءىس-شارالاردىڭ كوپ­­شىلىگى ونلاين فورماتتا وتكى­زى­­لەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىمەن سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ جاڭا زاماناۋي كامپۋسىن سالۋ تۋرا­لى ناقتى ۋاعدالاستىققا قول جەت­كى­زىل­دى. ءتيىستى جۇمىستار باستالىپ كەتتى. اكادەميانىڭ قىزمەتىن رەت­تەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر زاڭناماعا سايكەس كەل­تى­رى­لىپ جاتىر. سوت تورەلىگى اكا­دە­مياسىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى بىر­تىن­دەپ شەشىلىپ كەلەدى. بولا­شاق­تا اكادەميا سوت جۇيەسى ءۇشىن كادرلار دايارلايتىن ناعىز وقۋ شەبەرحاناسى بولۋعا ءتيىس.

كەڭەسكە كەلىپ تۇسكەن ءار پىكىر ەسكەرىلەدى. 2023-2024 جىلدارى ازامات­تاردان سۋديالىققا كاندي­داتتارعا قا­تىستى 5 مىڭنان اسا پىكىر كەلىپ ءتۇستى. كونكۋرسقا قا­تى­سىپ وتىرعان كاندي­داتتارعا قا­تىس­تى جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرى الەۋ­مەتتىك جەلىلەر مەن باق مو­ني­­تورينگى ارقىلى دا زەرت­تەلەدى.

بۇعان قوسا سۋديالاردى قىز­­مەت­تەرىنەن بوساتۋ ماسەلە­لەرىن اشىق جانە جاريا تۇردە قاراۋ­عا باعىت­تال­عان قۇقىقتىق نەگىز قۇرىلدى. بىلىكتىلىك ەمتيحانى كەزەڭ­دەرىنىڭ بەينەجازباسى كەڭەستىڭ ينتەرنەت پاراقشالارىنا جاريالانادى.

وتىنىشتەردىڭ تۇسۋىنە قاراي كەز كەلگەن كۇنى ازاماتتاردى قا­بىل­داۋ قايتا باستالدى. نەگىزى­نەن, ازاماتتار سوت شەشىمدەرىنە شاعىم­دانادى. ەگەر نەگىز بولسا, ءتيىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن شارالار قابىلدانادى.

تۇيىندەسەك, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن سۋديا­لاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەي­تۋگە, سونداي-اق جوعارى سوت كەڭە­سىن كادرلىق فۋنكتسيالارى بار تو­لىققاندى ينستيتۋت رەتىندە نى­عايتۋعا باعىتتالعان سوتتاردىڭ كادر سايا­ساتى سالاسىندا دايەكتى جانە ناقتى شارالار قابىلداندى. سۋديا­لاردى دايارلاۋ, ىرىكتەۋ, مان­ساپتىق ىلگەرىلەتۋ راسىمدەرى جانە ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جەتىل­دىرۋ جونىندەگى جۇمىس ءالى دە جال­عاسادى.

دميتري مالاحوۆ,

جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى