قارعا تامىرلى حالقىمىزدىڭ ەلدىكتىڭ نەگىزىن قالاپ, ىرگەسىن بەكىتكەن كەزى XV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي, ەلباسىمىز بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتەتىنىمىزدى ايتتى.
بۇل – تاريحىمىزداعى ەڭ ماڭىزدى داتالاردىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى, بيىلعى توي ۇلتتىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, جىگەرىن جانيتىن جالپىحالىقتىق مەرەكەگە اينالۋى ءتيىس. الداعى ۋاقىتتا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جەرى شۋ مەن تالاس اراسىنداعى القاپتا كەڭ اۋقىمدا ارنايى شارا وتەتىنى دە بەلگىلى بولدى. مۇنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەسىن نىعايتىپ, كەرەگەسىن كەڭەيتەتىن يگى ىستەر. ەندەشە بۇگىنگى ازاتتىقتىڭ التىن باستاۋى بولعان حاندىقتىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىنە بىرگە كوز جۇگىرتەيىك.
قازاق حالقى ەرتە زاماننان قونىستانعان جانە بيلىك جۇرگىزگەن وڭىرلەردەن ساقتاردان, عۇنداردان, تۇرىكتەردەن, تاعى باسقا رۋلىق, ۇلىستىق ەلدەردەن قالعان قۇندى مۇرالار مەن ەسكەرتكىشتەردىڭ تابىلعانى بەلگىلى. اتاپ ايتساق, قازاقستاننان, سولتۇستىك جانە باتىس شىڭجاڭ وڭىرىنەن, موڭعوليانىڭ ورحون, تامىر, تۇلا وزەندەرى اڭعارلارىنان تابىلىپ جاتقان تاريحي جادىگەرلەر مامانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر.
وسى ۇلان-عايىر كەڭ دالانى حالقىمىزدىڭ شەجىرەسى بويىنشا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ قۇرامىن تولىقتىرعان, ءتىپتى قازىرگە دەيىن بايىرعى اتىن ءوز قالپىندا ساقتاعان تايپالار مەن ۇلىستار مەكەن ەتكەن. ءۇيسىن, قاڭلى, تۇرىك, تۇركەش, وعىز, قارلۇق, كەرەي, نايمان, جالايىر, قوڭىرات, مەركىت, ۋاق سياقتى ءوز زامانىنداعى رۋلىق, ۇلىستىق اتاۋلار قازىرگە دەيىن قازاق رۋلارى اراسىندا ساقتالىپ وتىر. ولار قونىستانعان جانە ءومىر سۇرگەن ءوڭىردى XIII عاسىردىڭ باسىندا اراب, پارسى تاريحشىلارى «دەشتى قىپشاق» دەپ اتاعان.
ال XV عاسىردان كەيىنگى تاريحشىلار مەن ەتنوگرافتاردىڭ «قازاق دالاسى» دەپ اتاعانى تاريحتا جازۋلى تۇر. XV عاسىردا وسىناۋ ۇلان بايتاق دالامىزدا كەرەي مەن ءاز-جانىبەك تۋىن تىگىپ نەگىزىن قالاعان قازاق حاندىعى قۇرىلدى. بيىل ەلدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسى قالانعان سول كەزەڭگە 550 جىل تولىپ وتىر. بۇل – ەشكىم جوققا شىعارا المايتىن بۇلتارتپاس تاريحي دالەل. قازاق حاندىعى قۇرىلعاندا الدىمەن ۇلكەن كەرەي اق كيىزگە كوتەرىلىپ, حان سايلانعان. كەرەيدىڭ ناقتى قاي جىلى قايتىس بولعانى بەلگىسىز.
ودان سوڭ جانىبەك حان ءامىر جۇرگىزەدى. جاڭا حاندىقتىڭ وزىندىك قۇرىلىمى مەن زاڭ جۇيەسى دە وسى جانىبەك حان زامانىندا جونگە تۇسكەن. جانىبەكتىڭ قازاق تاريحىنداعى ايرىقشا تۇلعا ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى – ول حالىق اراسىندا اقىلدى ءارى ادىلەتتى ءامىرشى رەتىندە بەلگىلى بولعان. تاريحىمىزدا جاي عانا جانىبەك حان دەپ ەمەس, ءاز-جانىبەك حان دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى دە سول. مىنە, سول كەزدەن باستاۋ العان ەلدىگىمىز بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكپەن جالعاسىن تاپتى.
بابالارىمىز «وشاقتىڭ بۇتى – ۇشەۋ, جاعار وتى – بىرەۋ» دەگەن ءتامسىلدى بەكەر ايتپاعان. وسى ۇلاعاتتى ۇعىم ءبىزدى بەرەكە-بىرلىككە ۇندەپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ تۇتاستىعىنا شاقىرادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءاردايىم ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا تەرەڭ ءمان بەرىپ كەلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى وتكەن جىلعى ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇحباتىندا ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتىك ءداستۇردىڭ ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلگەندىگىن, عۇنداردان باستاۋ العان وسى ۇدەرىستىڭ كوك تۇرىكتەر, التىن وردا ارقىلى ساباقتاسىپ, قازاق حاندىعىنا جەتكەندىگىن ايتتى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاق حاندىعى قۇرىلعانعا دەيىن ەرتىستەن ەدىلگە دەيىن سوزىلعان ۇلانعايىر دالادا ۇلكەندى-كىشىلى ساياسي قۇرىلىمدار مەن مەملەكەتتەر ءومىر سۇرگەن.
مۇنىڭ ءبارى – قازاق حاندىعىنا دەيىنگى ءىزاشار بۋىن-بۋناقتار, قازاق ەلى دەگەن الىپ بايتەرەكتىڭ وزەگىنە ءنار بەرگەن ءتۇپتامىرلار, قاينار باستاۋلار ەدى. سول سەبەپتەن دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تولقىنى» اتتى كىتابىندا «قازاق حاندىعى ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى العاشقى ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەت بولدى», – دەيدى. راسىندا, ۇلى دالادا التىن وردا ىدىراعاننان كەيىن كوپتەگەن حاندىقتار, مەملەكەتتەر پايدا بولدى. بىراق ولار وزدەرىنىڭ اتاۋىن كوبىندە بيلەۋشى اۋلەتتەردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرسا, قازاق حاندىعى وتانىمىزدىڭ نەگىزىن قالاپ وتىرعان ۇلاعاتتى ۇلتىمىزدىڭ اتىمەن اتالدى.
بۇل دەرەك – قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى زاماننان ەلدىك ساناسى ەرتە ويانىپ, بىرەگەي دارا كەسكىن-كەلبەتى سومدالىپ, تاريح تولقىنىندا ۇراندى ۇلىسقا, وردالى جۇرتقا اينالعانىن, تولىسىپ قالىپتاسقاندىعىن كورسەتەدى. قازىرگى وركەنيەتتى ەلدەر ءوز مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەجەلگى تاريحىن جان-جاقتى كورسەتىپ, ناسيحاتتاۋ ءىسىن داستۇرگە اينالدىرعان. بۇل سول ۇلتتىڭ مەملەكەتتىگىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن لەگيتيمدىلىگىن ايعاقتايدى. سول سەبەپتى, بىزگە دە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تەرەڭ تامىرلى جانە باي ءداستۇرلى ەكەندىگىن كورسەتۋىمىز كەرەك.
ەلباسىمىز بيىلعى ءداستۇرلى جولداۋىندا وركەنيەتكە قادام باسقان ەلىمىزدىڭ ءتول مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ال عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مادەنيەتىمىز – باي تاريحىمىزدىڭ كورسەتكىشى. سول ارقىلى ءبىز بۇگىنگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قالىپتاسقان زامان سۇرانىسىنا لايىق جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەتتىگىمىزدى ءوز دارەجەسىندە كورسەتە الامىز.
ياعني, بۇگىنگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن مەملەكەتىمىز – حV عاسىردا ومىرگە كەلگەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي جالعاسى. كەشەگى الاش زيالىلارىنىڭ ءوز ءومىرىن ارناعان اسىل ارماندارىنىڭ ورىندالعاندىعىنىڭ كورىنىسى.
رۋسلان ءپىرنازار.
قىزىلوردا قالاسى پروكۋرورىنىڭ اعا كەڭەسشىسى.