قورشاعان ورتاعا قاستىق تولاستاماي تۇر

جول كارتاسىندا قامتىلعان ءىس-شارا

اتىراۋ وبلىستىق ەكولوگيا دەپار­تا­مەنتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرلان ەسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى جاساق­تالعان. باستى ماقسات – مۇنايلى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن كەشەندى شەشۋ. جول كارتاسىندا 45 ءىس-شارانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.

«بيىل جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋدا ءتورت ءىس-شارا قامتىلدى. ءبىرىنشىسى – اتىراۋ وب­لىسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىنىڭ جاي-كۇ­يىن كەشەندى باعالاۋ ءۇشىن شەكتەۋلى راۋالدى شىعارىندىلاردىڭ (شرش) جيىنتىق تومىن ازىرلەۋ. جيىنتىق تومدى ازىرلەۋگە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى تاپسىرىس بەردى. ونى مەردىگەر مەكەمە – «ەكوسەرۆيس» جشس ازىرلەدى. ەكىنشىسى – قۇرمانعازى, ماحامبەت, جىلىوي اۋداندارىندا كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ جوباسى. وب­لىس­تىق قۇرىلىس, ساۋلەت جانە قالا قۇرى­لىسى باسقارماسى تاپسىرىسىمەن قۇر­مان­عازى اۋدانىندا كارىز-تازارتۋ قۇرى­لىسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوبالاۋ-سمەتا­لىق قۇجاتتاماسىن «ەدەم ستروي» جشس دايىندادى. جوبالاۋشى كومپا­نيالار – «Vodecofiltr» جشس جىلىوي اۋدا­نىندا, «قازاق سۋ ارنا جوبا» جشس ماحامبەت اۋدانىندا وسىنداي جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەپ جاتىر», دەيدى ە.ەسەنوۆ.

ءۇشىنشىسى – جىلىوي اۋدانىنداعى «تەڭىزشەۆرويل» جشس-نىڭ نىساندارىنا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. بۇل جۇمىستى «اتموسفەراداعى اۋانى قورعاۋ رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىعى» جشس-نىڭ ماماندارى قول­عا العان. سونىڭ ناتيجەسى بويىنشا زەرت­تەلەتىن اۋماقتىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىن لاس­تاۋدىڭ ىقتيمال كوزدەرى كورسەتىلگەن كاسىپورىندار كارتاسى ازىرلەنەدى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى جونىندەگى قورىتىندى ەسەپ 2025 جىلعى 31 قاڭتارعا دەيىن اياقتالادى.

ءتورتىنشىسى – اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىن­داعى «تۋحلايا بالكا» بۋلانۋ الاڭىن رەكۋلتيۆاتسيالاۋدى اياقتاۋ. جايىق وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا, قالادان 1,5 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان نىسانعا قاتىستى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەندى. ونى ىسكە اسىراتىن مەردىگەر مەكەمەنى ايقىنداۋ ماق­ساتىندا اشىق ەلەكتروندىق كونكۋرس وتكىزىلدى. كونكۋرستىڭ قورىتىندىسىمەن «پاۆلودار وزەن پورتى» اق جەڭىمپاز اتانىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جا­سالدى. جاڭادان سالىنعان تازارتۋ قون­دىرعىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىس­تى اتىراۋ قالالىق اكىمدىگىنە تيەسىلى بو­لىگىندە اعىندى سۋدى اعىزۋ جۇزەگە اسىرىلمايدى.

سونداي-اق ء«اموز» جشس-نا قاراستى بۋلانۋ الاڭىن 4 سەكتورعا ءبولۋ جۇمىسى جاسالىپ, 1, 2-سەكتوردى رەكۋلتيۆاتسيا­لاۋ اياقتالدى. الايدا وبلىستىق ەنەرگە­تيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق باسقارماسى زاۋىتتان شىعاتىن اعىنداردى جاڭادان سالىنعان تازارتۋ قوندىرعىسىنا قابىلداۋدان باس تارتقان. سوعان بايلانىستى 2 سەكتوردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاتىلدى.

«زاڭنامالارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەسكەرىلىپ, 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان جاڭا جول كارتاسى جاساقتالدى. ونى بەكى­تۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى كەلىسىم ءجۇرىپ جاتىر.

«بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 1-سا­ناتتى ءىرى كاسىپورىندار تابيعاتتى قور­عاۋ ءىس-شارالارىنا 22 ملرد 760 ملن 863 مىڭ تەڭگە ءبولۋدى جوسپارلاعان ەدى. بۇل قار­جىنىڭ 10 ملرد 294 ملن 787 مىڭ تەڭ­گەسى يگەرىلدى. بۇدان باسقا وبلىستىق اكىم­دىك ارقىلى جوسپارلانعان تابيعات قور­عاۋ ءىس-شارالارىنىڭ 80 پايىزى ورىندالدى. ماسەلەن, اتموسفەرالىق اۋاعا باقىلاۋ جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاڭا قۇرال-جابدىقتار الىندى. يساتاي, قىزىلقوعا اۋداندارىنداعى كانال جاعالاۋىندا بوگەت تۇرعىزۋ جۇمىسى ورىندالدى. 2025 جىلى اتىراۋ قالاسىندا, جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا اياقتالاتىن بىرنەشە جوبا بار. ونىڭ ءبىرى – سارقىندى سۋلاردىڭ بۋلانۋ الاڭىن تازالاۋ. ەكىنشىسى – كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن قايتا جاڭارتۋ», دەپ مالىمدەدى ە.ەسەنوۆ.

ايىپپۇل ماسەلەنى شەشە مە؟

ەكولوگتىڭ مالىمەتىنشە, قورشاعان ورتانى لاستاۋشىلاردىڭ دەنى – مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى كومپانيالار. ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» جشس-عا 142,956 مىڭ توننا شەكتى شىعارىندىلارعا ليميت بە­­رىلگەن. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ناق­تى شىعارىندىلاردىڭ كولەمى 30,465 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. ال «نورت كاس­پيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» كوم­پا­نياسىنىڭ ءليميتى 61,507 مىڭ توننا بولعان. كاسپي تەڭىزىنەن مۇناي وندىرەتىن كومپانيانىڭ اۋاعا 10,2 مىڭ توننا لاستاۋشى زاتتار شىعارعانى انىقتالعان.

سونداي-اق «اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىعى» اق اتموسفەرالىق اۋاعا 11,840 توننا شەكتى شىعارىندىلار شىعارۋعا رۇقسات العان ەكەن. بىراق ەنەرگيا مەن جىلۋ بەرەتىن ءمونوپوليستىڭ شىعارىندىلارى 3,378 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر.

ەميسسيالار ءنورماتيۆىن اسىرا پايدالاناتىن كاسىپورىندار دا بار. سونىڭ ءبىرى – اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى. مۇنداي دەرەك ەكولوگيا دەپارتامەنتى ماماندارى­نىڭ جوسپاردان تىس تەكسەرۋى كەزىندە انىقتال­عان. بىراق كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى وڭدەپ, جانار-جاعارماي شىعاراتىن كاسىپورىنعا بىرنەشە رەت ايىپپۇل سالىنسا دا, تابيعاتتى ءبۇلدىرۋدى توقتاتار ەمەس. مۇناي وڭدەۋشى كاسىپورىننىڭ شەكتى شىعارىندىعا رۇقسا­تى 16,224 مىڭ توننانى قۇراعان ەدى. بۇل كاسىپورىننىڭ اۋاعا شىعارعانى – 5,402 مىڭ توننا.

«اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا قاتىستى ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا جوس­پاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرىندە ء«اموز» جشس-نا جالپى سوماسى 1,8 ملن تەڭگەدەن استام اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىندى. بۇعان كاسىپورىن­نىڭ ەميسسيا نورماتيۆتەرىن, ەميسسيالاردى اسىرا پايدالانۋى, وندىرىستىك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى بۇزۋى, اپاتتىق جاعدايلاردى حابارلاماۋى سەبەپ بولدى», دەيدى ە.ەسەنوۆ.

سونداي-اق تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترو­لوگيا كوميتەتىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى ەكولوگيا دەپار­تامەنتىنىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە تەكسەرىلمە­­گەن ولشەم قۇرالدارىن پايدالانۋعا تەكسە­رىس جۇرگىزگەن. سونىڭ قورىتىندىسىمەن ء«اموز» جشس-نا 5,9 ملن تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان.

ال «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كوم­پاني ن.ۆ.» فيليالىنا جۇرگىزىلگەن باقى­لاۋ كەزىندە تابيعاتتى قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋدىڭ 10 دايەكتى دەرەگى تىركەلگەن. بۇل كوم­پانيا 4 جىلدان بەرى زاڭ تالابىن بۇزۋ­دى جالعاستىرىپ كەلەدى.

«بىرىنشىدەن, قورشاعان ورتانى قور­عاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى تو­لىق كولەمدە, ۋاقتىلى ورىندالمادى. ەكىن­شى­دەن, سارقىندى سۋدى تازارتىلماعان كۇيدە ءارى نورماسىز اعىزىپ جىبەرۋ دەرەگى بار. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتiك ەكولوگيالىق سا­راپتامانىڭ قورىتىندىسىندا قامتىل­عان تا­لاپتار ورىندالماي وتىر. تورتىنشى­دەن, كۇكىرت بلوگىن يگەرۋ كەزىندە زاڭ تالاپتارى بۇزىلىپ, اتاپ ايتقاندا, شاڭدى باسۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەيدى. بەسىنشىدەن, ونەركاسiپتiك شىعارىندىلاردىڭ سىنامالارىن الاتىن ارماتۋرا جوق. التىنشىدان, جوبادا كوزدەلمەگەن ەكى كولبەۋ كونتەينەرلىك رەزەرۆۋار, كۇكىرت قىشقىلى بار بىرنەشە تىنىق رەزەرۆۋار ورناتىلعان. جەتىنشىدەن, بىلتىرعى 3 تامىزدا وڭدەلمەگەن كۇكىرتتى گازدى باقىلاۋسىز شىعارۋ, شيكى كۇكىرتتى گازدى اپاتتىق جاعۋ ناتيجەسىندە رەتتەل­مەي­تىن شىعارىندىلار جۇزەگە اسىرىلدى. سەگىزىنشىدەن, 2020, 2021, 2022 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا (پەك ەسەپتەرى بويىنشا) ارتىق شىعارىندىلاردى (رازريادتاردى) ىسكە اسىردى. توعىزىنشىدان, كۇكىرتتى ار­تىق ورنالاستىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. جوبا­لىق دەرەكتەرگە سايكەس, كورسەتىلگەن كارتالار كۇكىرتتى شيكىزات رەتىندە ۋاقىتشا ورنالاستىرۋعا, كەيىننەن ساتۋعا ارنالعان. الايدا نكوك-تا كۇكىرتتىڭ بارلىق كولە­مى الماي ورنالاستىرىلىپ كەلگەن. ونىن­شىدان, زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جەلەرىندە ستاندارتتالماعان, بۋلانۋ رەزەرۆۋارلارىندا ەكولوگيالىق رۇقساتسىز جۇرگىزىلەتىن كۇكىرتتى سۋتەگى انىقتالدى», دەپ مالىمدەدى ە.ەسەنوۆ.

وسىنداي بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان سوڭ نكوك كومپانياسىنا جالپى سوماسى 12 ملرد تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىنعان. ايىپپۇل قارجىسى ءوندىرىلىپ الىنعان.

اۋاعا جاعىلعان الاۋ

جول كارتاسىندا اتىراۋ وبلىسىنداعى 5 تابيعات پايدالانۋشىعا قورشاعان ورتاعا اسەر ەتەتىن ەميسسيالار مونيتورينگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن (ماج) ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ونى الدىمەن ەنگىزەتىن كومپانيالار – «اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىعى» اق, «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى», «تەڭىزشەۆرويل», «كazakhstan Petrochemical Industries Inc» جشس, «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالى.

«ماسەلەن, «اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ور­تا­لىعى» اق-دا ماج بارلىق جۇ­يەنى باپ­­تاۋ, وڭتايلاندىرۋ, باس سەر­ۆەرىنە, قور­­شا­عان ورتا مەن تابيعي رەسۋرس­تار­دىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق دەرەك­تەر بان­­كىنىڭ سەرۆيسىنە دەرەكتەردى بەرۋ جۇ­مىس­تارىن ەنگىزۋ اياقتالدى. مۇندا اۆتومات­تاندىرىلعان جۇيە 5 شىعا­رى­ندى كوزىنە, ناقتىسىندا قازاندىق اگرە­گاتتارىنىڭ ءتۇتىن قۇبىرلارىنا ورناتىلدى. ەندى ازوت ديوكسيدى, ازوت وكسيدى (NO2, NO), كۇكىرت ديوكسيدى (SO2), كومىرتەگى وكسيدى (سو), گاز­دىڭ مەتەوپارامەترلەرى ۇدايى قام­­تىلادى», دەدى ە.ەسەنوۆ.

ال ء«اموز» جشس-دا اۆتوماتتى جۇيە 4 شىعارىندى نۇكتەسىنە تولىعىمەن ەن­گى­­زىلگەن. سونداي-اق «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن.ۆ.» فيليالى 2023 جىلعى 10 قازاندا ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى­نىڭ سەرۆيسىنە قولدانىستاعى جابدىق­تان ەكى تەرموتوتىقتىرعىشقا دەرەكتەر­دى بەرۋدى باستاعان. وسىلايشا, دەرەكتەر قاجەتتى 16 پارامەتردىڭ بەسەۋى (SO2, NO, NO2, O2, تەمپەراتۋرا) بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ماج دەرەكتەرى لاستاۋشى زاتتاردىڭ مگ/م3 كونتسەنتراتسياسىندا بەرىلەدى. الايدا شىعارىندىلاردى گ/س-قا بەرەتىن تەرموتوتىقتىرعىشتار گازدىڭ جىلدامدىعىن, قىسىمىن, ىلعالدىلىعىن انىقتاۋ داتچيكتەرىمەن جابدىقتالماعان.

«بيىلعى 16 مامىردا ۇلتتىق دەرەكتەر بانكىنە الاۋداعى گاز شىعىنى دەرەكتەرىن بەرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. دەرەككە سايكەس الاۋ جاعۋدىڭ التى كوزى انىقتالدى. ونىڭ ىشىن­دە ەكەۋى تەرموتوتىقتىرعىشتا, ەكى الاۋ «بو­لاشاق» مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىن­داۋ قوندىرعىسىندا, تاعى ەكى الاۋ «تەڭىز» كەن ورنىندا تىركەلدى. «تەڭىز» كەن ورنىنان مۇناي وندىرەتىن «تەڭىزشەۆرويل» جشس جول كارتاسىنا سايكەس, جىل سوڭىنا دەيىن ماج ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. كەن ور­نىن­دا بارلىق جۇيەنى باپتاۋ, وڭتايلاندىرۋ­عا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. مۇنداعى دەرەككوزدەر سانى – 16. ال «KPI» جشس-دا 31 جەلتوقسانعا دەيىن ماج ەنگىزۋ جوسپارلاندى», دەپ ءمالىم ەتتى ە.ەسەنوۆ.

اتىراۋ وبلىسى