ساماردىڭ سارى التىنى

وبلىس ورتالىعىنان شەتكەرى جاتقان اۋداندارعا ين­ۆەستي­تسيا تارتۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى اۋىل, اۋداندارداعى مەكەمەلەر مەن شاعىن كاسىپورىن­دار جەرگىلىكتى حالىقتى تۇراق­تى جۇمىسپەن تولىق قامتۋعا قاۋقارسىز. سونىڭ سالدارىنان جاستار اۋىلدا ەمەس, قالادان جۇمىس ىزدەپ سابىلادى. ال «كاسكاد-ن» كومپانياسى اۋدان ازاماتتارىنا 100-گە جۋىق جۇمىس ورنىن ۇسىنىپ وتىر.

– التىن وندىرەتىن كاسىپ­ورىننىڭ اۋدانىمىزدا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانى­نا 20 جىلعا جۋىقتادى. سودان بەرى اۋدان ەكونوميكاسىنا سالىق تولەپ, جەرگىلىكتى حالىقتى تۇراق­تى جۇمىسپەن قامتىپ جاتىر. وتباسىمىزدى وسى جۇمىسپەن اسىراپ وتىرمىز. ايتپەسە, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەپ جان-جاققا كەتەر ەدىك. كاسىپورنىمىز 2006–2014 جىلدار ارالىعىندا كەن بارلاۋ ىسىمەن اينالىسسا, قازىر ءوندىرۋ جۇمىستارىنا كوشكەن, – دەيدى سامار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى نۇرلان ەرەجەپوۆ.

«كاسكاد-ن» كاسىپورنىنىڭ جۇمى­سى­مەن تانىسۋ ءۇشىن قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان ورىنعا دا بارعانبىز. بارلىعى دەرلىك جاڭا تەحنيكالار. جۇ­مىس قارقىندى. ايتا كەتەرلىگى, مۇندا كور­شىلەس كوكپەكتى اۋدانىنان كەلىپ ىستەيتىن ازاماتتار دا از ەمەس. ماڭايداعى اۋىلداردان وتباسىمەن كوشىپ كەلىپ, جۇمىسقا تۇراقتاعاندار دا بار.

– اۋىلدا جۇمىس بولماعاننان كەيىن «كاسكاد-ن» كومپانياسىنا جۇمىسقا ورنا­لاستىم. ءۇش جىلداي بولىپ قال­دى. قازىر مال باعىپ, اۋىلدا تۇرۋ وڭاي ەمەس. باققان مالىڭ جىلدىق شى­عىنىن ارەڭ اقتايدى. سوندىقتان, وسىندا تۇ­راقتى جۇمىسقا كەلدىم. سامارعا كوشىپ كەلگەنىمە ون جىلدان استى. قىز­مەت­تە قاۋىپسىزدىك شارالارى دا ەرەكشە قاداعالانادى. مەن مۇندا جانار-جاعارماي تاسىمالدايمىن. مىنا زاماندا تۇراقتى جۇمىس بولماسا قيىن. بالا وقىتىپ, نەسيە تولەيمىن, دەيدى كاسىپورىن جۇمىسشىسى سەرىك مۇجىباەۆ.

ايتا كەتەيىك, مۇندا قاتارداعى جۇ­مىس­شى بولىپ كەلگەن اۋىل تۇرعىنىن كاسىپورىن وزدەرى وقىتىپ, جوعارى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.

– العاشىندا جاي جۇمىسشى بولىپ ءجۇردىم. كەيىن كاسىپورىن باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن سەمەيدە تاۋ-كەن ءوندىرىسى بويىنشا ءبىلىمىمدى جەتىلدىرىپ, اعا گەولوگ دارەجەسىنە كوتەرىلدىم. قازىر ەڭبەكاقىم جوعارى. ەندىگى كەزەكتە فابريكا اشىلسا, ءوندىرىس كولەمى ارتىپ, جۇمىس ورىندارى اشىلاتىن ەدى, دەيدى كاسىپورىن جۇمىسشىسى راسۋل قابيدوللا ۇلى.

ءار تاراپتان كەلگەن ازاماتتار وسىلايشا وسى جەردەن تۇراقتى جۇمىسىن تاۋىپ, وتباسىن اسىراپ جاتىر. كا­سىپورىن اۋدانعا ەكى جاقتى مەموراندۋم اياسىندا دەمەۋشىلىك شارالارىن دا ءجيى ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. ءارتۇرلى مەرەكەلەردە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ, اۋداندى اباتتاندىرۋعا دا ۇنەمى اتسالىسادى.

اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ ورىستەۋىنە زور ۇلەس قوسىپ وتىرعان كاسىپورىن باسشىسى سەرجان حاسەنوۆپەن دە تىل­دەسكەنبىز. ايتۋىنشا, كەنىشتى قازىر تاۋ قوي­ناۋىنا جيناپ جاتىر.

– قازىر رۋدالاردى وڭدەي الماي وتىرمىز. سونىڭ وزىندە اۋدانعا سالىق تولەيمىز. ەگەر ق ۇلىنجون اۋىلدىق وكرۋگىندە فابريكا اشىلسا, اۋدانعا تو­لەيتىن سالىق مولشەرى دە ارتىپ, قو­­سىم­­شا جۇمىس ورىندارى اشىلار ەدى, دەيدى «كاسكاد-ن» جاۋاپكەرلىشى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى سەرجان حاسەنوۆ.

«كاسكاد-ن» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ق ۇلىنجون اۋىلدىق وكرۋگىندە فاب­ريكا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر­عان­دا­رىن دا جاسىرمادى. ايتۋلارىنشا, فابريكا اشىلسا, اۋداننان 300-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى ەكەن. وسىعان دەيىن فابريكانىڭ قۇرلىسىنا بايلانىستى قوعامدىق تىڭداۋ دا وتكەن ەدى. الايدا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكولوگياعا زيان كەلە مە دەپ الاڭدايدى.

– بىزدە بارلىعىن زاڭ اياسىندا ىستەپ جاتىرمىز. قۇزىرلى ورگاندار دا تىكەلەي باقىلاپ وتىر. بۇل جۇمىس جابىق ادىسپەن جۇزەگە اسىپ, تسيانيد زاۋىت ىشىندە عانا قولدانىلادى. ەكولوگياعا ەشقانداي زيا­نى تيمەيدى. ونىڭ ۇستىنە, تسيانيد وتە قىمبات. توگىپ-شاشاتىن زات ەمەس. بىزدە بارلىعى جاڭا تەحنولوگيامەن سالىنادى. فابريكا جۇمىسىن باستاسا, اۋدانعا اي سايىن 300 ملن تەڭگە سالىق تولەپ وتىرامىز. ونىڭ ۇستىنە قوسىمشا سالىقتىڭ باسقا تۇرلەرى وسى جاقتىڭ قازىناسىنا تۇسەدى, – دەيدى كاسىپورىن باسشىسى سەرجان ورالحان ۇلى.

سەرجان حاسەنوۆتىڭ سوزىنشە, فاب­ريكا سالىنعان جاعدايدا اۋداننان ار­نايى كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىستى تىكە­لەي قاداعالاي الادى. ونىڭ ىشىندە جەر­گىلىكتى تۇرعىندار دا بار. ول قۇرام بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا جاڭارىپ وتىرادى. كوميسسيا مۇشەلەرىن جەرگىلىكتى بيلىك, اۋىل اقساقالدارى تۇرعىندارىمەن بىر­لەسە وتىرىپ بەكىتەدى.

سونىمەن قاتار «كاسكاد-ن» كاسىپو­رىنى سامار اگرو-تەحنيكالىق كول­لەدجىمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, ارنايى گرانتتار ءبولىپ, كەن ءوندىرىسىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن ماماندىقتار اشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل تاۋ-كەن وندىرىسىندەگى مامان تاپشىلىعى ماسە­لەسىن شەشۋگە ۇلكەن پايداسىن تيگىزە­دى. اتالعان كوللەدج قازىر تەك اۋىل شارۋا­شىلىعى جانە تاماق ونىمدەرى باعىتىندا عانا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

ءيا, شىعىس قازاقستاننىڭ قويناۋى ءتۇستى مەتاللۋرگياعا باي. جىل باسىندا ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىكتەرىنىڭ وكىلدەرى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن. جيىندا كەن ءوندىرىسى سالاسىنداعى جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلانعان. ولار «كاسكاد-ن» جشس-نا رۇق­سات قۇجاتتارىن بەرەتىندىكتەرىن حا­­بار­لاعان.

– تسيانيد ارقىلى التىن ءوندىرۋ الەم­نىڭ بارلىق ەلدەرىندە قولدانىلاتىن تاجىريبە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سىناقتان وتكەن تەحنولوگيا. جابىق ءادىستىڭ قور­شاعان ورتاعا ەشقانداي زيانى جوق. ونىڭ ۇستىنە, التىن وندىرەتىن نىساندار ۇنەمى باقىلاۋدا بولادى. قانداي دا ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالاتىن بولسا, كا­سىپورىن جۇمىسى توقتاتىلادى, دەگەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقى­لاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربولات قوجىقوۆ.

حالىق تا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى ەمەس كورىنەدى. كوكجىرا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اسقار قاپان ۇلى كاسىپورىن ۋادە ەتكەندەي بارلىق سالىقتى تولەپ, مەموراندۋم اياسىندا اۋىلعا كومەكتەسسە, اۋىل حالقى قارسىلىق كورسەتە قويماس دەيدى.

– اۋىل تۇرعىنى رەتىندە فابريكانىڭ سالىنۋىنا قارسى ەمەسپىن. سەبەبى اۋىلىمىزدا جۇمىس جوق بولعاندىقتان, جىل سايىن حالىق كوشىپ جاتىر. مەكتەپتە وقۋشىلار دا ازايدى. جۇمىس بولسا, جاس­تار وسىندا تۇراقتاپ قالۋشى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, اۋىلىمىز توزىپ بارادى. كاسىپورىن ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ەكولوگيامىزعا زيان تيگىزبەۋى كەرەك. قاۋىپ­سىزدىك شارالارى قاتاڭ ساقتالسا, قۇ­رى­­­لاتىن كوميسسيانىڭ قۇرامىندا اۋىل تۇرعىندارى بولىپ, جۇيەلى تەك­سەرىس جۇرگىزىپ وتىرساق, مەن قارسى ەمەس­پىن. ەكىنشىسى, ۋادە ەتىلگەندەي سالىق تو­لىقتاي تولەنىپ, مەموراندۋم اياسىن­­­­­­دا ىستەلىنەتىن جۇمىستاردى زاڭدى تۇردە قۇجاتپەن بەكىتىپ الۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جەر قويناۋى ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگكە تيەسىلى. يگىلىگىن حالىق كورۋى كەرەك, دەيدى كوكجىرا اۋىلى «سەرىك» شارۋا قو­­­جالى­عىنىڭ باسشىسى اسقار قاپان ۇلى.

اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن شىققان بايلىق­تىڭ ۇلەسى اۋىلدىڭ جىرتىعىن جاماۋعا جۇمسالسا, حالىق قارسى بولا قويماس. ەڭ باستىسى, تابيعاتقا زيانى تيمەسە, اۋىل حالقى تۇراقتاپ قالارى ءسوزسىز.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

سامار اۋدانى