اقشا – ەڭ نەگىزگى جانە تۇراقتى قۇندىلىق ەمەس, الايدا بۇكىل قۇندىلىقتى ولشەۋدىڭ ودان وزگە ەرەكشە قۇرالى دا جوق. اقشا كوپ بولسا بار ماسەلە شەشىلەتىندەي كورىنەدى. الايدا نارىقتا اقشانىڭ اعىل-تەگىل پايدا بولۋى ەكونوميكانى «كۇيدىرىپ» جىبەرمەك. اقشا كولەمى ەلدە شىعارىلاتىن ءوندىرىس كولەمىمەن دەڭگەيلەس بولعانى ابزال. تەپە-تەڭدىك سوندا ساقتالادى. اقشانى كوپ باسىپ شىعارساق, ەن بايلىقتىڭ استىندا قالامىز دەپ ويلاۋشىلار تاريحتاعى ءبىردى-ەكىلى مىسالعا نازار اۋدارسا جەتىپ جاتىر.
ينفلياتسيا ورشىمەسىن دەسەك...
اقشانى شەكسىز باسىپ شىعارۋ ينفلياتسيا, ءتىپتى گيپەرينفلياتسيانى تۋدىرادى. نارىقتا قارجىنىڭ كوبەيۋى تاۋار مەن قىزمەت باعاسىن كوتەرىپ جىبەرەدى. بازارعا كوپ اقشامەن بارساڭىز, كوپ زات ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولادى. قالتالى ەكەنىڭىزدى اڭداعان ساتۋشى تاۋار باعاسىن لەزدە قىمباتتاتۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءسىزدىڭ تولەي الاتىنىڭىزدى ءبىلىپ تۇر. بۇل ءبىر ادامنىڭ باسىنداعى جاعداي عوي. ال مۇنى جالپىلاما نۇسقاعا اينالدىرساق شە؟ حالىقتىڭ قالتاسىندا قىرۋار اقشا بار. وندا ءبىر بولكە نان 10 مىڭ, ءتىپتى 100 مىڭ تەڭگەگە باعالانباق.
مۇنى بىلاي دا تۇسىندىرۋگە بولادى. كوپ اقشانى باسىپ, حالىقتىڭ قولىنا بەردىك دەلىك. حالىق سول اقشامەن دۇكەنگە بارىپ, ادەتتەگىدەن كوپ تاۋار ساتىپ الادى. دەمەك, تاۋار قورى دا كۇرت ازايادى. سۇرانىس ۇسىنىستان اسىپ تۇسەدى. از دۇنيەنىڭ قۇنى قاشان دا باعالى. مۇندايدا دۇكەن يەلەرى باعانى امالسىز كوتەرە باستايدى. «ەگەر ءوندىرىس قۋاتى كۇشەيسە, باعا وسپەۋى دە مۇمكىن عوي» دەگەن ءۋاج ايتىلسا شە؟ ءيا, ايتىلۋى بەك مۇمكىن. بىراق وعان دا جاۋاپ بار. بىرىنشىدەن, باعا قىمباتتاسا دا ونى ساتىپ الاتىن ادامدار تابىلادى. ەكىنشىدەن, ءوندىرىستىڭ دە قۋاتى شەكتەۋلى. ونى دا جۇزەگە اسىراتىن – قاراپايىم ادامدار. ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن كوبىرەك ادام جالداۋعا, ولارعا بۇرىنعىدان دا كوبىرەك جالاقى تولەۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق ىزدەگەن مامان لەزدە تابىلا قويا ما؟ سەبەبى ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس ىزدەۋشىدەن گورى جۇمىس بەرۋشى سانى كوبەيىپ كەتپەي مە؟ بيزنەس جۇمىسشىعا كوبىرەك اقشا ۇسىنۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ادەتتەگىدەن كوپ اقشا تاپقان جۇمىسشى بارادى دا, ونسىز دا جەتپەي جاتقان تاۋاردى تاعى دا كوبىرەك ساتىپ الا باستايدى. ءسويتىپ, ينفلياتسيا ورشىگەن ۇستىنە ءورشي تۇسەدى دە, تۇيىق شەڭبەر پايدا بولادى.
قىرۋار قارجى ەشكىمگە پايدالى ەمەس
تاريحتاعى ۋشىققان احۋالدى كوپ اقشامەن شەشكىسى كەلگەن وقيعالاردىڭ قاي-قايسى دا جاقسى اياقتالعان ەمەس. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ماجارستان ەكونوميكاسىنا جايسىز اسەر ەتتى. ءوندىرىس تۇرالاپ, ينفراقۇرىلىمنىڭ تۋ-تالاقايى شىقتى. گەرمانيامەن كواليتسياعا كىرگەنى ءۇشىن كسرو الدىندا ۇلكەن كولەمدە قارىز وتەۋگە مىندەتتەلدى. ەل بيلىگى كوبىرەك اقشا باسىپ شىعارۋعا شەشىم قابىلدادى. ينفلياتسيا كۇنىنە 207 پايىزبەن ءوستى. قىمباتشىلىق شىرقاۋ شەگىنە 1946 جىلدىڭ كۇزىندە جەتتى. تەك ەلدە اقشا رەفورماسى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن عانا احۋال تۇراقتالدى. مۇنداي جاعدايدى گەرمانياداعى ۆەيمار رەسپۋبليكاسى مەن يۋگوسلاۆيا دا باستان كەشتى.
2008 جىلى زيمبابۆە بيلىگى ەكونوميكالىق داعدارىستى رەتتەۋ ماقساتىندا كوپ اقشا باسىپ شىعاردى. ناتيجەسىندە, جىلدىق ينفلياتسيا ميلليون ەسە شارىقتاپ كەتتى. ءتىپتى 100 ترلن دوللارعا دا ەشتەڭە ساتىپ الا المايتىن كۇيگە ءتۇستى. 10 ملن دوللارلىق كۋپيۋرا اينالىمعا شىقتى. ونىڭ ءىزىن الا 50, 100 جانە 150 ميلليوندىق جانە 5, 25 جانە 50 ميللياردتىق بانكنوتتار قولدانىسقا بەرىلدى. سول كەزدە 1 امەريكالىق دوللار 50 ملن زيمبابۆەلىك دوللارعا تەڭەستى. ەلدەگى بۇكىل تۇرعىن اينالاسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مۋلتيميللياردەر اتانىپ شىعا كەلدى, بىراق بۇل استا-توك بايلىق ولارعا تۇك پايدا اكەلمەدى.
اقشا ماسساسى قالاي رەتتەلەدى؟
ەلىمىزدە اقشا ماسساسىن قاداعالاۋ قۇزىرەتى ۇلتتىق بانككە تيەسىلى. باس بانك نارىققا قانشا كولەمدە اقشا كەرەكتىگىن شامالايدى, تاۋار مەن قىزمەت قۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن بازالىق مولشەرلەمەنى بەكىتەدى, ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرادى. ارينە, كەيدە ەپتەپ اقشا باسىپ شىعارۋعا تۋرا كەلەتىن ساتتەر بولادى. جان باسىنا شاققانداعى نومينالدى تابىستىڭ ءوسۋى – اقشانى ارتتىرۋعا سەبەپ. داعدارىس ساتتەرىندە قارجى قاداعالاۋشىسى اقشا شىعارىپ, ازاماتتار تاۋار مەن قىزمەتتى بۇرىنعىدان كوپ تۇتىنا باستايدى. ءسويتىپ, كاسىپورىندار تابىسى ارتادى. ولار ارتىق تۇسكەن تابىستى وندىرىستىك مۇمكىندىكتەردى ۇلعايتۋعا, اينالىم اقشاسىن كوبەيتۋگە باعىتتايدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك جىل سوڭىندا كەلەر جىلعا قانشا اقشا قاجەت ەكەنىن ەسەپتەي باستايدى. نارىققا قانشا اقشا كەرەك ەكەنى, ونىڭ قانداي نومينالمەن شىعارىلاتىنى, ءار نومينالدىڭ قانشا كولەمدە بولاتىنى وزىندىك تەورياعا سايكەس ەسەپتەلەدى.
«كەلەر جىلى بيۋدجەتتىك تولەمدەردىڭ قانشا بولاتىنى, قانشا اقشا نومينالىنىڭ اينالىمنان شىعارىلاتىنى بەلگىلەنىپ, ۇلكەن ەكونومەتريالىق ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. ويتكەنى اقشا – ءتىرى ورگانيزم. تۋادى, ءومىر سۇرەدى, ەسكىرەدى, اينالىمنان شىعارىلادى. ءار نومينالدان قانشا كولەمدە نارىققا بەرەمىز دەگەندى دە جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسەدى. ماسەلەن, جالپى جيناعى تۇرعىسىنان 20 000 نومينالى وتە كوپ, ال سانى جاعىنان ەڭ ازى بولىپ سانالادى. ويتكەنى بۇل نومينال اينالىمدا 1 000, 2 000 تەڭگە سياقتى ءجيى قولدانىسقا تۇسپەيدى. الگوريتم مىناداي: ۇلتتىق بانك رەزەرۆىندەگى اقشا + الداعى جىلعا شىعارىلايىن دەپ وتىرعان اقشا – اينالىمنان شىعارىلىپ تاستالاتىن اقشا كولەمى. شىققان ناتيجەنى ەكىگە كوبەيتەدى. سەبەبى فورس-ماجور جاعدايعا ارناپ مىندەتتى تۇردە رەزەرۆ قالىپتاستىرۋ كەرەك», دەپ تۇسىندىرەدى ءبىراز جىل ۇلتتىق بانكتەگى قولما-قول اقشامەن جۇمىس ىستەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن داۋرەنبەك ءماجيتوۆ.
ەلدەگى اقشا ماسساسى 4 بىرلىكپەن ولشەنەدى – م0, م1, م2, م3.
M0 – اينالىمداعى قولما-قول اقشا; م1 – م0+تالاپ ەتۋگە دەيىنگى دەپوزيتتەر جانە تەڭگەدەگى اۋدارىلاتىن دەپوزيتتەر; م2 – م1+بانكتەردەگى قىسقا مەرزىمدى ۋاقىتشا دەپوزيتتەر; م3 – م2+شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى مەرزىمدى جانە جيناق دەپوزيتتەرى.2023 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا اينالىمداعى قولما-قول اقشا كولەمى – 3,5 ترلن تەڭگە. بىلتىر ۇلتتىق بانك اقشا باسىپ شىعارۋعا 15,4 ملرد تەڭگە جۇمساعان. ونىڭ 9,8 ملرد تەڭگەسى – بانكنوت باسۋعا, 5,4 ملرد تەڭگەسى تيىن سوعۋعا بولىنگەن. بيىلعى قىركۇيەكتەگى سۋ جاڭا دەرەككە سۇيەنسەك, م2 اقشا اگرەگاتى – 35,4 ترلن تەڭگە. بۇل – قولما-قول اينالىمدا جۇرگەن, دەپوزيتتەردە جاتقان, ءتول ۆاليۋتامەن ساقتالعان, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتالعان اقشالار. م2 كولەمى جىل باسىنان بەرى – 8%-عا, بىلتىردان بەرى 18,9%-عا ارتقان.
تەڭگەنى ءوزىمىز وندىرەمىز
ءبىر ارتىق تۇسىمىز – بانكنوت فابريكامىز بەن تەڭگە سارايىمىز بار. قاجەت قاراجات كولەمىن سول ەكى مەكەمەدە باسىپ شىعارا بەرەمىز. الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە اقشا باسىپ شىعاراتىن كومپانيا جوق. ولار اقشانى دا سىرتتان «ەكسپورتتايدى». اقشا باسىپ شىعاراتىن ءىرى قۇرىلىمدار نەگىزىنەن ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكادا ورنالاسقان. مىسالى, بريتانيالىق «De La Rue» كومپانياسى الەمدىك بانكنوت ءوندىرىسىنىڭ 11%-ىن يەلەنىپ وتىر. ءبىزدىڭ تەڭگەنىڭ دە العاشقى پارتياسىن وسى كومپانيا باسىپ بەرەدى. «De La Rue» قازىردىڭ وزىندە 140-قا جۋىق ەلدىڭ بانكنوتىن باسۋمەن اينالىسادى. ونىڭ باستى باسەكەلەسى گەرمانيالىق «Giesecke & Devrient» كومپانياسى 100 ەلدى اقشامەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ءىرى اقشا وندىرۋشىلەر قاتارىندا كانادالىق «Canadian Banknote Company» مەن امەريكالىق-شۆەتسيالىق «Crane» دە بار.
بىزدە فابريكا مەن تەڭگە سارايى بار بولعانىمەن, بانكنوت جاسايتىن قاعازداردى سىرتتان تاسىمالدايمىز.
«ەگەر بانكنوت قاعازىن دا ءوزىمىز وندىرسەك, وندا ەكونوميكامىزعا ۇلكەن سالماق ءتۇسۋشى ەدى. ءبىز ءۇشىن وسى ساياسات ءتيىمدى. جىلىنا ەكى رەت بارىپ ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىزدەن 70 توننا كولەمىندە بانكنوت شيكىزاتىن الىپ كەلەمىز. ادەتتە قاعازدى ءبىر ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتەن الامىز. وسىنىڭ ارقاسىندا قانشا اقشانى ۇنەمدەيمىز. بانكنوت قاعازىن وزىمىزدە باسىپ شىعارۋ وتە ۇلكەن كولەمدە سۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن تالاپ ەتەدى. ونداي تسەحتا تۇراتىن ءبىر عانا قۇرىلعىنىڭ ۇزىندىعى 50-60 مەترگە جەتەدى. سول ارالىقتا قانشا ۇدەرىس بولىپ ۇلگەرەدى. بىرەۋى ىسىتادى, بىرەۋى سۋىتادى دەگەندەي. قاعازدى سىرتتان اكەلگەنىمىزبەن, نەگىزگى شارۋانىڭ بارلىعى الماتىداعى بانكنوت فابريكاسىندا جۇزەگە اسادى: نومىرلەۋ, كەسۋ, سۋرەتتەردى, قورعانىش ەلەمەنتتەرىن – قاعازدىڭ ىشىنە كەتكەن جانە سۋتامعى ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ», دەيدى داۋرەنبەك ءماجيتوۆ.