«قوجا» فرانتسۋز تىلىندە قايتا باسىلادى

يۋنەسكو دارگەيىندە تويلانعان قالامگەردىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى جو­عا­رى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن بۇعان دەيىن جازعان بولاتىنبىز. بىر­نەشە مەملەكەت اۋقىمىن قامتىعان 100 جىلدىق مە­رەيتويعا قاتىستى ءىس-شارا­لاردىڭ سوڭعى نۇك­تەسىن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلعان «مەنىڭ اتىم – قوجا» («Je m’appelle Koja») كىتا­بىنىڭ تۇساۋكەسەرى قويدى. الەمنىڭ مادە­نيە­تى مەن ادەبيەتىنىڭ استاناسى سانالاتىن پاريج­دەگى يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتە­رىندە تۇساۋى كەسىلگەن «مەنىڭ اتىم – قوجا» كىتابى شىندىعىندا فرانتسۋز ءتىلدى قا­لىڭ وقىرماننىڭ قولىنا ءتيدى مە؟ فران­­تسيا­نىڭ كىتاپ دۇكەندەرىندە قالام­گەردىڭ كىتابى ساتىلىپ جاتىر ما؟ بەردى­بەك سوقپاق­باەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا» حيكاياتىن گي دە موپاسساننىڭ تىلىنە اۋدارعان يۆ گوتە كىم؟ بۇعان دەيىن ول قانداي قالامگەرلەردى فرانتسۋزشا سوي­لەتتى؟ جارتى عاسىر بويى بىرنەشە بۋىنعا رۋحاني ازىق بەرىپ, قازاق بالالارىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان «قوجانى» اۋدارماشى قازاق تىلىنەن توتە اۋداردى ما, جوق الدە, ورىسشا نۇسقاعا جۇگىندى مە؟

ارينە, قاي مەملەكەتتە بولسىن, كىتاپ اۋدارىلىپ, باسپادان شىققاننان كەيىن بۇقاراعا مىندەتتى تۇردە جەتىپ, وقىرماننىڭ كادەسىنە جاراۋى ءتيىس. بىراق سوڭعى جىلدارى وسى اكسيوما بۇزىلىپ, شەتەلدە شىققان كىتاپتاردىڭ وقىرمان قولىنا تيمەيتىنى تۋرالى فاكتىلەردەن اياق الىپ جۇرە المايتىن بولدىق. ماسەلەن, تۇرىك ەلىنىڭ ىستانبۇل قالاسىنا بارىپ, كىتابىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ كەلەتىن قالامگەرلەر كوبەيدى. قازاقستاننىڭ ادەبي ورتاسى مويىنداماعان كەيبىر اۆتور­لار­­دىڭ از ۋاقىتتا باسقا مەملەكەتتە ب­ا­عى­­نىڭ جانۋ سەبەبىن تۇسىنبەي, ماسەلەنى ىن­دە­تە زەرتتەگەنىمىزدە ءبىراز اقيقاتقا كوزى­مىز جەت­كەن ەدى. قىسقارتا ايتساق, قازىر اقشاڭ بولسا, شەت مەملەكەتتەردىڭ بىرىندە بار بولعانى 100 شاقتى تارالىم­مەن كىتابىڭنىڭ اۋدارماسىن باسىپ شىعارىپ, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇشىمەن بۇكىل الەمنىڭ ادەبيەت سۇيەر جۇرتىن «تىزەرلەتىپ» تاستاعانداي «ماڭ-ماڭ» باسىپ, الشاڭداپ جۇرە بەرەتىن زامان كەلدى. وزگە تىلدە شىققان 100 دانا كىتاپتىڭ قاۋقارى شەتەلدىك قالىڭ وقىرماندى تامساندىرماسا دا, قازاق ەلىنىڭ نازارىن الگى اۆتورعا اۋدارتىپ, «شىعارمالارى الەم تىلدەرىنە اۋدارىلعان قالامگەر» دەگەن داقپىرتتى اتاقتى ەنشىلەپ الۋعا جەتىپ جاتىر.

وسىنى بىلگەندىكتەن بولار, باسقا­لار­دى بى­لاي قويىپ, شەكارا سىرتىندا كىتابى جا­رىق كورىپ, تۇساۋى كەسىلگەن قازاقتىڭ بەلگىلى جا­زۋ­­شى­لارىنىڭ وزىنە كۇمانمەن قارايتىن بولدىق.

سونىمەن, فرانتسيادا «مەنىڭ اتىم – قوجا» ساتىلىپ جاتىر ما؟

بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن «قازاق ادەبيەتىنىڭ جاۋھارى سانالاتىن تۋىندىنى فرانتسۋز تىلىندە كىم سويلەتتى؟» دەگەن سۇراقتى ءبىر شيىر­­لاپ كورسەك. سەبەبى بۇعان دەيىن ادەبي شى­عار­­­مالاردى الەم تىلدەرىندە ­اۋدارۋ ىسىندە دە تالاي ولقىلىق بولعانىن اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى جارىسا جازعانىن جۇرت بىلەدى. ولاردىڭ: «قازاق كلاسسيكتەرىن وزگە تىلدە جازۋ-سىزۋدان حابارى بار, تاجى­ري­­بەلى اۋدارماشىلار سويلەتپەي, ول تۋىن­دىنىڭ وقىرمان جۇرەگىنە جول تابۋى مۇم­كىن ەمەس» دەگەن ۋاجىنە كەلىسپەسكە شارا جوق.

بەردىبەك سوقپاقباەۆ حيكاياتىن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارعان يۆ گوتە كىم؟

يۆ گوتە (Yves Gauthier) – فرانتسۋز جازۋشىسى, فيلولوگ, اۋدارماشى. 1960 جىلى فرانتسيانىڭ پۋاتە قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن قالامگەر وقىرماندارعا رەسەيدە تۇتقىندا بولعان ناپولەون ارمياسىنىڭ وفيتسەرى جان-باتيست نيكوليا ساۆەننىڭ ءومىرى تۋرالى جازىلعان «مۇزداعان كۇندەرىڭىزدى ەسكە الارسىز» جانە ۆلاديمير ۆىسوتسكيدىڭ ءومىرى تۋرالى «ورىس اسپانىنداعى جانايقاي» روماندارى ارقىلى تانىمال. يۆ گوتە سوڭعى وتىز جىل بەدەرىندە اۋدارماشى رەتىندە دە قالامىن سۋىتقان ەمەس. ول وسىعان دەيىن ۆاسيلي پەسكوۆ, يۋري رىتحەۋ, گلەب تراۆين, ۆالەري اگرانوۆسكي, ميحايل لەمەچەۆ, نيكولاي ميكلۋحو-ماكلاي, ت.ب جازۋشىلاردىڭ ەلۋگە جۋىق كىتابىن ورىس تىلىنەن اۋدارىپ, فرانتسۋزشا سويلەتكەن.

ساراپشىلار ەلىمىزدە فرانتسۋز ءتىلىن بىلەتىن ماماندار كوپ بولعانىمەن, كوركەم شىعارمانى قازاق تىلىنەن توتە فرانتسۋزشا سوي­لەتەتىن ادەبيەت اۋدارماشىلارى جوق­­تى­عىن ايتادى. سول سەبەپتى دە, 100 جىلدىق مەرەي­تويى يۋنەسكو دارگەيىندە تويلانعان بەردى­بەك سوقپاقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا» حيكاياتى دا ورىس تىلىندە جا­ريا­­لان­عان (جازۋشىنىڭ ءتول پەرزەنتى سامال سوق­پاق­باە­ۆانىڭ اۋدارماسى) نۇسقا­دان ­اۋدارىلىپ وتىر.

بۇل جونىندە سامال سوقپاقباەۆامەن سويلەستىك. «مەنىڭ اتىم – قوجانى» فران­تسۋزشا سويلەتكەن يۆ گوتە ورىس ءتىلىن وتە جاقسى بىلەدى ەكەن. اۋدارما بارىسىندا ىلعي دا سوي­لەسىپ, قازاقى تانىمعا قاتىستى تۇسىنبەگەن دۇنيە­لەرى بولسا, سۇراپ وتىردى. ءار دەتال, ءار وي­دىڭ استارىن اشىپ, ءتۇسىندىرىپ بەردىم. فران­­تسيا كىتاپتى بىزدەگىدەي ءوزى جازىپ, ءوزى رە­داك­تور بولىپ, ءوزى جاريالاي سالاتىن ەل ەمەس قوي. ولاردىڭ باسپاسىنان ءبىر تۋىندى ج­ا­رىق كورگەنشە, بىرنەشە ساتىدان وتەدى. باسپا باسشىسىمەن دە, كىتاپ رەداكتورىمەن دە سويلەستىم. باسپا بۇل اۋدارمانى بىرنەشە سىن­شىعا وقىتىپ, پىكىرلەرىن سارالاپتى. ءبارى دە اكەم­نىڭ شىعارماسىن ۇناتىپ, ريزا بولعان. سوعان قارا­عاندا اۋدارما دا ءساتتى شىقتى دەپ سەنىم­مەن ايتۋعا بولاتىن سياقتى» دەيدى سامال اپاي.

سامال بەردىبەكقىزىنىڭ اۋدارما­شى­لىق جولعا كەلۋ حيكاياسى دا قىزىق. «جالىن» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى قالداربەك نايمانباەۆ اۋدارمالارىمدى ۇناتىپ قىزمەتكە شاقىردى. ول كەزدە حيميا ماماندىعى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەنمىن. بىراق اكەمە ۇقساعاندىقتان بولار, جۇرەگىم ادەبيەت دەپ سوعىپ تۇراتىن. سوندىقتان, قال­دار اعانىڭ ۇسى­نىسىنان باس تارتا الما­دىم. بۇل حا­باردى ەستىگەندە اكەم «عى­لىم جولىن نەگە تاستادىڭ؟» دەپ رەنجىپ, قولى­ما «مەنىڭ اتىم – قوجانى» ۇستاتىپ, «مىق­تى بولساڭ, العاشقى ەكى-ءۇش بەتىن اۋدار, شا­­ماڭدى كورەيىن» دەدى. مەن اكەمنىڭ ايت­­قا­نىن ورىندادىم. ول مەنىڭ اۋدار­مام­دى وقىپ شىعىپ, «قىزىم-اۋ, مىنا قو­جاڭ­نان قازاقى ءيىس اڭقىپ تۇر عوي» دەپ با­لاشا قۋاندى. اكەمنىڭ وسى ماقتاۋى اۋدار­ما­شى­لىق جولىما بەرىلگەن اق باتاداي اسەر ەتتى. ەگەر اكەم جازعانىمدى ۇنات­­پاسا, قاي­تا­دان عىلىم جولىنا ءتۇسۋىم دە مۇمكىن ەدى.­ كەڭەس­تىك كەزەڭدە شى­عار­ما الدىمەن جولما جول اۋدارىلىپ, ونى ءارى قاراي بەل­گىلى جازۋشىلار قاي­­تا وڭدەپ شىعاتىن. «مە­نىڭ اتىم – قو­جا­نىڭ» العاشقى نۇسقاسى دا وقىر­­مان­عا سونداي جولمەن جەتكەن. ەكى قول­دان وتكەن مۇنداي اۋدارمالار كوبىنە ۇلت­­تىق ەرەك­شە­لىك پەن بوياۋدان اجىراپ قالا­دى. اكەم­­نىڭ «قازاقى ءيىس» دەپ مەڭزەپ وتىر­عانى وسى», دەدى.

بۇل وقيعانى ەسكە الىپ وتىرۋى­مىزدىڭ سەبەبى, «مەنىڭ اتىم – قوجانى» اۋدارعاندا يۆ گوتە وسى «قازاقى ءيىسى اڭقىعان» نۇس­قانى پايدالانىپتى.

سونىمەن, باستاپقىدا ايتقان نە­گىزگى سۇراققا قايتا ورالايىق! «مەنىڭ اتىم – قوجا» سونشاما ەڭبەكپەن فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلدى» دەدىك. قازىر فرانتسيادا ول كىتاپ ساتىلىپ جاتىر ما؟ ساتىلىمدا بولسا, كىتاپتىڭ قۇنى قانشا؟

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن عالامتور بەتىن شارلاپ شىعىپ, وڭاي تاپتىق. گي دە موپاس­سان ەلىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «Je m’appelle Koja» كىتابىن «تransboreal» باسپاسى 14,90 ەۋروعا باعالاپ, ساتىلىمعا قويىپتى. 14,90 ەۋرو دەگەنىمىز قازاق اقشاسىنا شاققاندا – 7 868 تەڭگە. تاعى ءبىر قۋانىشتى جاڭالىق باسپا 2024 جىلدىڭ قاراشا ايىندا «كوشپەلىلەر تابيعاتى» دەگەن سەريامەن جارىق كورگەن «مەنىڭ اتىم – قوجا» كىتابىنىڭ ەكىنشى باسىلىمىن شىعارۋدى 2025 جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىنا جوسپارلاعان.

ءومىرىن ادەبيەتكە ارناپ, بىرنەشە رومان جازىپ, فرانتسۋز جۇرتىنا جازۋشى رەتىندە تانىلعان, اۋدارماشى رەتىندە ەلۋگە جۋىق كىتاپتى فرانتسۋز تىلىندە سويلەتكەن يۆ گوتەگە, سونداي-اق كوركەم بەزەندىرىلگەن كىتاپتىڭ سۋرەتتەرىن سال­عان ساب كاريكو مىرزالارعا قازاق حال­قى­نىڭ اتىنان مىڭ العىس ايتقىمىز كەلەدى. الەمدىك نارىققا جول تارتقان «Je m’appelle Koja»-نىڭ دا جولى اشىق بولعاي!