ادىلەت ۇعىمى ادامزات وركەنيەتىندە ەجەلدەن ەرەكشە مانگە يە. گرەك ميفولوگياسىنداعى فەميدا بەينەسى – سونىڭ ايعاعى. ءبىر قولىنداعى تارازى – ادىلدىكتىڭ ولشەمى, ەكىنشى قولىنداعى قىلىش – زاڭنىڭ كۇشى, ال بايلانعان كوزى – تورەلىكتىڭ بەيتاراپتىعىن بىلدىرەدى. بۇگىنگى قۇقىقتىق مەملەكەتتەردە دە وسى قاعيداتتار نەگىزگى باعدار بولىپ وتىر. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار دا سوت تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ جانە قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن بايلانىستى, دەپ جازادى Egemen.kz.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلدىڭ سوت جۇيەسى بىرنەشە كەزەڭنەن ءوتتى. العاشقى جىلدارى باستى مىندەت – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ, قۇقىقتىق ءتارتىپ ورناتۋ جانە جاڭا مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. كەيىن قوعام دامىعان سايىن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. قازىرگى رەفورمالار وسى قاجەتتىلىكتەرگە جاۋاپ ىزدەۋمەن بايلانىستى.
سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋسوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەكى جىل بۇرىن سەناتتا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا دەپۋتاتتارمەن قاتار تاجىريبەلى ادۆوكاتتار, زاڭگەرلەر, عالىمدار جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلدى. مۇنداي فورمات سوت رەفورماسىن كەڭ اۋقىمدا تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جوعارعى سوت توراعاسى اسحات مەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى زاڭنامالىق وزگەرىستەر سوت پروتسەستەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى.
«زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ارقاسىندا سوت پروتسەستەرىنىڭ جىلدامدىعى مەن تيىمدىلىگى ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, بۇرىن اپەللياتسيا ساتىسىنان ورالعان ىستەر ءبىرىنشى ساتىلىق سوتتا قايتا قارالىپ, ۋاقىت پەن قاراجات ىسىراپ بولاتىن. قازىر اپەللياتسيالىق سوتتار ءىستى قايتا قايتارماي, سول جەردە-اق ناقتى شەشىم قابىلدايدى», دەيدى جوعارعى سوت توراعاسى.
بۇل وزگەرىس سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن تەز ءارى ءتيىمدى قورعاۋ قاعيداتىنا جاقىنداي تۇسكەنىن كورسەتەدى.
سوت تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ تەتىكتەرىسوت جۇيەسىنە قاتىستى ءجيى ايتىلاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى. سوڭعى رەفورمالار وسى باعىتتا ناقتى قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر ەنگىزۋگە باعىتتالعان.
ماسەلەن, سۋديالارعا قاتىستى جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ءتارتىبى وزگەرتىلدى. بۇرىن مۇنداي ارەكەتتەرگە وبلىس پروكۋرورى سانكتسيا بەرسە, ەندى تەك باس پروكۋروردىڭ رۇقساتى قاجەت. بۇل – سۋديالارعا سىرتقى ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى تەتىك.
سونىمەن قاتار سۋديالاردى تاعايىنداۋ جانە مانساپتىق ءوسۋ ءتارتىبى دە جاڭارتىلىپ وتىر. جوعارعى سوت سۋديالىعىنا سەناتقا ءبىر ەمەس, ەكى كانديدات ۇسىنىلادى. ال اۋداندىق سوتتاردىڭ توراعالارى سۋديالاردىڭ ءوزارا جاسىرىن داۋىس بەرۋى ارقىلى تاڭدالادى. مۇنداي ءتاسىل سوت كورپۋسىنىڭ ىشكى دەربەستىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى.
سۋديا جاۋاپكەرشىلىگى مەن كاسىبي باعالاۋسوت جۇيەسىنە دەگەن قوعامدىق سەنىم سۋديالاردىڭ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. وسىعان بايلانىستى رەفورمالاردا سۋديالاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ تەتىكتەرى دە جەتىلدىرىلىپ وتىر.
ەندى كۇشى جويىلعان سوت اكتىلەرى مىندەتتى تۇردە سوت ءجيۋريىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. بۇعان دەيىن كەيبىر جاعدايلاردا زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالسا دا, ناقتى تارتىپتىك شارا قولدانىلماي قالاتىن جاعدايلار كەزدەسكەن.
جاڭا جۇيەدە سۋديالاردىڭ جۇمىسى ناقتى كورسەتكىشتەر ارقىلى باعالانادى. سونىمەن قاتار باعالاۋ پروتسەسى تەك جازالاۋ ەمەس, كاسىبي دامۋ مەن ءالسىز تۇستاردى انىقتاۋعا باعىتتالادى. سۋديالار ءوز قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرىن تسيفرلىق جۇيە ارقىلى كورە الادى.
كاسساتسيالىق سوت رەفورماسىسوت رەفورماسىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ساتىلى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. بۇعان دەيىن قولدانىلعان بىرنەشە مودەلدىڭ تيىمدىلىگى تالقىلانىپ كەلگەن.
جاڭا ۇسىنىس بويىنشا ءۇش دەڭگەيلى مودەل قالىپتاستىرىلماق: ءبىرىنشى ساتى, اپەللياتسيا جانە دەربەس كاسساتسيالىق سوت. ەلوردادا ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ءۇش جەكە كاسساتسيالىق سوت قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل جۇيە ىستەردى قايتا قاراۋ پروتسەسىن جۇيەلەۋگە جانە ايماقتىق ىقپالدان تاۋەلسىز قۇقىقتىق باعالاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ىستەردى ءۇش سۋديادان تۇراتىن القا قارايدى جانە اۋىزشا تالقىلاۋ جۇرگىزىلەدى.
مەدياتسيا – بىتىمگەرشىلىك مادەنيەتىقۇقىقتىق جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى تەك سوت پروتسەستەرىنىڭ ساپاسىمەن عانا ولشەنبەيدى. داۋدى سوتقا جەتكىزبەي شەشۋ مادەنيەتى دە ماڭىزدى. سونىڭ ءبىرى – مەدياتسيا ينستيتۋتى.
حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى, كاسىبي مەدياتور ءجاندىلدا جاقىپوۆ مەدياتسيانىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى بىلاي دەيدى:
«قاراپايىم مىسال – اجىراسۋ پروتسەسى. ەگەر تاراپتار كەلىسسە, مەدياتور بەس كۇن ىشىندە تاتۋلاسۋ ءراسىمىن راسىمدەپ, نەبارى 3-4 ساعاتتا نەكەنى بۇزۋ مەن م ۇلىكتى ءبولىسۋ ماسەلەسىن دە زاڭدى تۇردە رەتتەپ بەرە الادى. بۇل – سوتتاعى ۇزاق ءارى قىمبات پروتسەدۋرالارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتيىمدى ءارى جەڭىل جول».
مەدياتسيا قازاق قوعامىنا دا جات قۇبىلىس ەمەس. بۇرىن داۋلار كوبىنە بيلەر مەن اقساقالداردىڭ اراعايىندىعىمەن شەشىلگەن. سوندىقتان قازىرگى مەدياتورلار سول بىتىمگەرشىلىك ءداستۇردىڭ جاڭا قۇقىقتىق نىسانداعى جالعاسى رەتىندە قاراستىرىلادى.
كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جانە قۇقىقتىق مەملەكەتزاڭگەر ءارى دەپۋتات ابزال قۇسپان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ قۇقىقتىق فيلوسوفياسى تۋرالى بىلاي دەيدى:
«بۇل جوبانىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادان نەگىزگى ايىرماشىلىعى – ادامعا باعىتتالعاندىعى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە قابىلداندى. ول كەزدە باستى مىندەت – مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, بيلىك جۇيەسىن ورنىقتىرۋ بولدى. كەيىنگى وزگەرىستەر دە وسى باعىتتى جالعاستىردى. ال جاڭا جوبا – مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىنەن ازاماتقا قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت كەزەڭىنە ءوتۋدى بىلدىرەدى. ياعني قۇجاتتىڭ فيلوسوفياسى وزگەرەدى: مەملەكەت ورتالىقتا ەمەس – ادام ورتالىقتا. مەن زاڭگەر رەتىندە «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىنا ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. بۇل ەندى ساياسي ۇران ەمەس – كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپ. قۇقىقتىق مەملەكەت تەك زاڭ قابىلداۋمەن قۇرىلمايدى. ول ءۇش شارت ورىندالعاندا قالىپتاسادى. ول ءۇشىن زاڭ ءادىل بولۋى كەرەك, بارلىعىنا بىردەي قولدانىلۋى قاجەت, مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى ءتيىس. ەگەر ءبىز وسى ءۇش ەلەمەنتتى قامتاماسىز ەتسەك – كەز كەلگەن رەفورما جۇمىس ىستەيدى. قامتاماسىز ەتە الماساق ەڭ ءمىنسىز زاڭنىڭ ءوزى قاعاز كۇيىندە قالادى», دەيدى ول.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولىكونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا سوت تورەلىگىنە قاتىستى نورمالاردىڭ ايتارلىقتاي كۇشەيگەنىن ايتادى. سوت ءىسىن جۇرگىزۋ نىساندارىنىڭ قاتارى ارتتى, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعايدى. سوت جۇيەسىنىڭ كادر ماسەلەلەرى شەشىلدى. سونداي-اق ادۆوكاتۋرانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى العاش رەت كونستيتۋتسيادا ناقتى بەكىتىلدى.
«بۇل – ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام», دەپ اتاپ ءوتتى باقىت نۇرمۇحانوۆ.
سونىمەن قاتار ول كونستيتۋتسيانىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ءبولىمى دە جاڭارتىلعانىن ايتتى. بۇل وزگەرىستەر اكىمشىلىك رەفورمالاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا جاعدايلارىنا بەيىمدەلگەن.
قۇقىق ۇستەمدىگى – تۇراقتى قوعامنىڭ نەگىزىجالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى باعىتىن قامتيدى. بىرىنشىدەن, سوت تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ. ەكىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن ناقتىلاۋ. ۇشىنشىدەن, قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءوزارا تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
سوت رەفورمالارىنىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ ادىلەتكە قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋ جانە سوتقا دەگەن سەنىمدى ارتتىرۋ. سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, پروتسەستىڭ اشىقتىعى, بالاما داۋلاردى شەشۋ مەحانيزمدەرىنىڭ دامۋى – قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارى.
قازاقتىڭ «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەگەن ءسوزى ادىلەتتىڭ ەڭ قىسقا فورمۋلاسى ىسپەتتى. قوعامدا زاڭ بارىنە بىردەي قولدانىلىپ, سوت شەشىمدەرى ءادىل ءارى اشىق بولعان كەزدە عانا قۇقىقتىق مەملەكەت تولىق قالىپتاسادى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى وسى ماقساتقا جەتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.