الداعى ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ساناتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى فورۋمى دا بار. ايتۋلى جيىنعا وتاندىق اگراريانىڭ ەكى مىڭنان اسا وكىلى قاتىسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. وسى ورايدا «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرىك ەگىزباەۆپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– سەرىك راحمەتوللا ۇلى اۋقىمدى فورۋمنىڭ باستى ماقساتى تۋرالى ايتساڭىز؟
– مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلەدى. ۇنەمى قولداپ وتىرادى. سوندىقتان فورۋمعا ارتار ءۇمىت وراسان. سالاعا دەگەن ەلدىك كوزقاراس ءبىزدى دە جىگەرلەندىرەدى. باسقانى ايتپاعاندا, تەك كوكتەمگى ەگىن مەن كۇزگى جيىن-تەرىم جۇمىسىن قارجىلاندىرۋدىڭ ءۇش ەسە – 140 ملرد-تان 570 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتۋى سونىڭ ايعاعى. دەسەك تە, شەشىمى كەزەك كۇتتىرمەيتىن كۇرمەۋلى ماسەلەلەر ءالى دە جوق ەمەس. مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە سۋبسيديا بويىنشا 250 ملرد تەڭگەدەن استام قارىز. ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى دە بار. فورۋمنىڭ باستى ماقساتى – سالاداعى قوردالانعان تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋ. قاراپايىم اۋىل شارۋاسىنىڭ كۇتكەن جاڭالىعى دا وسى دەپ ويلايمىن.
– پرەزيدەنت VIII سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى رەفورمالارعا ساپالى زاڭدار قاجەت. بۇل جۇمىسقا ماجىلىستەن ورىن العان «اۋىل» پارتياسى ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىن» دەگەن ەدى. پارتيا سول ۇدەدەن شىعا الدى ما؟
– ارينە, ول ۇدەدەن شىعا الدىق. پارتيا سالاداعى بىرقاتار ىرگەلى باستامانى العا شىعارىپ, كوپ ماسەلەنىڭ ءتيىمدى شەشىم تابۋىنا مۇرىندىق بولىپ ءجۇر. ماجىلىستەگى «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى جۇيەلى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ۇتىمدى پايدالانۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ جاتىر. بۇدان بولەك, «اگروبانك» قۇرۋ, «ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى» تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, جاۋاپتى مەكەمەلەرگە تاپسىردىق. ۇنەمى اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداپ وتىرامىز.
– قازىر اگرارلىق سالادا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن قانداي ەلدىك ماسەلە بار؟
– اگرارلىق سالادا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان ەلدىك ماسەلە كوپ. ونىڭ ءبىرشاماسى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويىلعاندا عانا شەشىلەدى. وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە – جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ مەن سۋبسيدياعا قول جەتكىزۋ. شاعىن شارۋاشىلىقتار نەسيە ۇلەستىرەتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە ءجيى شاعىم ايتادى. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى», «قازاگروقارجى», تاعى سول سياقتى كۆازيمەملەكەتتىك قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى بەرىلەتىن كرەديتتىڭ ۇستەمەاقىسى جوعارى. ولار تولىققاندى بانك بولماعاندىقتان, قوسىمشا كىرىس كوزىن اشا المايدى. سوندىقتان شىعىنىن شارۋاعا بەرگەن كرەديتتىڭ ۇستەمەاقىسىنا قوسادى. ال جەكە بانكتەر اگرارلىق سالانى قارجىلاندىرعىسى كەلمەيدى. سەبەبى اگرارلىق سالاعا قارجى قۇيۋدىڭ تاۋەكەلى تىم جوعارى دەپ سانايدى. بىراق اۋدانداردا فيليالىن اشىپ, فەرمەرلەردىڭ ەسەپشوتىن جۇرگىزىپ, كوميسسيالىق پايدا تابۋدان, دەپوزيت جيناۋدان قاشپايدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر فەرمەرلەر نەسيە الۋ ءۇشىن قىرۋار قۇجات جيناۋعا ءماجبۇر. وسى رەتتە «اۋىل» پارتياسى شارۋالاردىڭ قارجىلىق پروبلەماسىن ءبىر ورتالىقتا شەشەتىن «اگروبانك» قۇرۋدى ۇسىندى. اتالعان بانك قۇرىلسا, اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبارى سول جەردە ەسەپشوتىن اشىپ, جۇمىس ىستەيدى. سول شوتتارداعى اقشا اينالىمىن كورىپ وتىرعان بانك ولارعا سەنىممەن قاراپ, كەپىلدىك بويىنشا تالاپتارىن جەڭىلدەتىپ, نەسيە بەرە الادى.
حالىقارالىق تəجىريبەگە زەر سالساق, بەلارۋستە «بەلاگروپرومبانك», قىتايدا «Agrocultura Bank of China», وزبەكستاندا «اگروبانك», رەسەيدە «روسسەلحوزبانك», فرانتسيادا «Credit Agricoi», باسقا ەلدەردە دە اگرارلىق بانكتەر بار. ەلىمىز اگرارلىق دەرجاۆاعا اينالۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ دەربەس اگرارلىق بانكىن قۇرۋعا ءتيىس. ءبىز ماسەلەنى شەشۋ جولىن وسىلاي قاراستىرىپ وتىرمىز. ازىرگە «اگروبانك» تاقىرىبى ءارتۇرلى دەڭگەيدە تالقىلانىپ جاتىر. بۇل ماسەلەدە پارتيا ءوز ۇستانىمىنا سەنىمدى.
– بيلىك پارتيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرىپ ءجۇر مە؟
– ارينە, ۇكىمەت ماجىلىستەگى «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ۇنەمى ەسكەرەدى. بۇگىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۇلعايعان. بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز دەۋگە بولادى. مىسالى, بيىل ەلىمىز رەكوردتىق كولەمدە استىق جينادى. ەندى سونى ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى تۇر. ءبىزدىڭ فراكتسيا الداعى اپتادا وسى ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە ۇسىنىستار ەنگىزىپ, شەشۋ جولدارىن تالقىلايدى.
– پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا قاراي ۇكىمەت بىرەر جىلدا اگروونەركاسىپتەگى وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسىن 70 پايىزعا جەتكىزۋگە ءتيىس. بۇل تالاپتىڭ ورىندالۋىنا قانشالىقتى يلانۋعا بولادى؟
– ماسەلە كۇردەلى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ سوزىنشە, كورشى رەسەي ەلىنىڭ وندىرۋشىلەرى, اسىرەسە ءسۇت, استىق, قۇس ونىمدەرى نارىعىندا دەمپينگ جاساپ جاتىر. وعان باسقا دا جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەن يمپورتتالاتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن قوسىڭىز. ياعني ءوزىمىزدى اگروونەركاسىپتەگى وڭدەلگەن ونىممەن تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. ونى دۇكەن سورەلەرىنەن كورۋگە بولادى. بۇل جوعارىدا ايتىلعان قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى. اگروونەركاسىپتەگى وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسىن 70%-عا جەتكىزۋ ءۇشىن «اۋىل اماناتى» ءتارىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى ءبارىمىز اتسالىسۋىمىز كەرەك.
– بيىل استىق ءتاۋىر جينالدى. سونى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاي الاتىن قويمالار بار ما؟ ءونىمدى قايتا وڭدەۋ مەن ەكسپورتتاۋ جۇمىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ بىزدەگى ءونىم ساپاسى قانشالىقتى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جانە باسەكەگە قابىلەتتى؟
– ستاتيستيكا بويىنشا, 30 ملن توننا استىق سىياتىن قويما بار. بىراق ول قاعاز جۇزىندە عانا سياقتى. سەبەبى بيىل جينالعان استىقتىڭ ءبىر بولىگى ءالى دالادا جاتىر. ەلىمىز استىق پەن ۇن ساتۋدان الەمدىك وندىققا كىرەدى. استىق وتە ساپالى. باسەكەگە قابىلەتى دە جوعارى. دەگەنمەن اگرارلىق سالادا مەملەكەت كومەگىمەن شەشىلۋى كەرەك كوپ ماسەلە بار. مىسالى, جاڭا جابدىقتار قىمبات. قولدانىستاعى قۇرىلعىلاردىڭ باسىم بولىگى, اتاپ ايتقاندا, ەلەۆاتورلاردىڭ 50%-دان استامى توزعان. كسرو كەزىنەن قالعان ەلەۆاتورلار ءالى دە پايدالانىلىپ ءجۇر. سوندىقتان استىقتى وڭدەي المايمىز. ءسويتىپ, بيدايدى وڭدەلمەگەن كۇيىندە ساتۋعا ءماجبۇرمىز. ەگەر وڭدەۋدەن وتكىزسەك, باعاسى جوعارىلاپ, جاقسى تابىس تابۋعا بولار ەدى. بۇل استىق نەمەسە ۇن ساتۋدان 5-6 ەسە ءتيىمدى. پارتيانىڭ ماجىلىستەگى فراكتسياسى وسى جاعداي تۋرالى دابىل قاعىپ, بىرنەشە رەت دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتىنىڭ ءبىرى – تەرەڭ وڭدەۋ ستراتەگياسىن ىلگەرىلەتۋ, دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەيتىن كومبيناتتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن مۇمكىندىك جاساۋ. تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – گەوساياسي شيەلەنىستىڭ بىزگە ءتيىپ وتىرعان سالقىنى. سونىڭ سالدارىنان استىق ەكسپورتتاۋدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كۇردەلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولدىق. مۇنى شۇعىل شەشۋىمىز كەرەك.
– اۋقىمدى فورۋم قانداي ماسەلەلەردى تياناقتاپ, ونى شەشۋ جولدارىن قالاي كورسەتىپ بەرە الادى دەپ ويلايسىز؟
– بۇل جولعى اۋىل شارۋاشىلىعى فورۋمىندا اگرارلىق سالاعا قاتىستى بۇعان دەيىن ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ورىندالۋ بارىسىنا بارلاۋ جاسالىپ, بۇگىنگى جاعدايعا قاراي تاعى ءبىر پىسىقتالادى دەپ ويلايمىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلدىڭ 18 تامىزىنداعى جارلىعىمەن ەلىمىزدە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلگەن بولاتىن. 2022 جىلعى جولداۋىندا «بيلىكتى ورتالىقسىزداندىرۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ نىعايا ءتۇسۋى – وڭىرلەردى دامىتۋ, ماسىلدىق كوڭىل كۇيدى تومەندەتۋ, ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى ورنىقتىرۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى», دەپ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە سەنىم ءبىلدىردى. ەندى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ءوزى باسقاراتىن وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كۇرمەۋى قيىن ماسەلە بويىنشا باتىل قادام جاساپ, تىڭنان تۇرەن سالۋعا ءتيىس. ويتكەنى سالاداعى قىزمەتكەرلەر ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى, ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ لايىقتى باعالانۋى – ۇلكەن ماسەلە.
جالپى, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وتكەلى تۇرعان اگروفورۋمنىڭ باستى ۇستانىمى – پرەزيدەنت سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋ, ەل ءۇمىتىن اقتاۋ, ساپا مەن باسەكەنى جاڭاشىلدىقپەن دامىتۋ. ءبىز سوڭعى كەزەڭدە ەڭبەك ادامىن ەستەن دە, ەسەپتەن دە شىعارىپ تاستاعانداي بولدىق. مەملەكەت باسشىسى سول كەتكەن كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ەڭبەك ادامى مارتەبەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ ءجۇر. ماسەلەن, بيىل 27 ملن توننا استىق جينالدى. رەكوردتىق كورسەتكىشتىڭ ارتىندا قىرداعى قاراپايىم شارۋا مەن سالاداعى بارلىق قىزمەتكەردىڭ ماڭداي تەرى, تابان اقىسى تۇر. كەلەر جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ جىلى» دەپ جاريالاۋى سونىڭ دالەلى بولسا كەرەك. تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى, شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعى مەن اقپاننىڭ اقىرعان ايازىنا قاراماستان سايىن دالا توسىندە ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ, توسكەيدە ءتورت ت ۇلىگىن ورگىزىپ جۇرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەڭبەككەرلەرى قانداي ماراپاتقا دا لايىق دەپ بىلەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»