الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ساقتالۋى مەن نەگىزسىز جۇمسالماۋىن قاداعالاۋ «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا تيەسىلى. قۇرىلعانىنا جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى بولعان قوردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جونىندە باسقارما توراعاسى ايبول ارعىنعازينوۆ كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى.
– ايبول ارعىنعازى ۇلى, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ اۋدارىمدارى قازىرگى تاڭدا مەملەكەت تاراپىنان قانشالىقتى قاداعالانىپ وتىر؟
– ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى الەۋمەتتىك كودەكسپەن رەتتەلەدى. قارجى رەسۋرستارى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جۇمىسكەرلەرىنە, سونداي-اق جەكە كاسىپكەرلەر مەن ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامداردىڭ وزدەرىنە تاعايىندايتىن جالاقىسىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنەن كەم بولمايدى.
قور مەملەكەتتىڭ 100% قاتىسۋىمەن قۇرىلعان, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم. الەۋمەتتىك تولەمدەردى تاعايىنداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتەتىن فيليالدارى بارلىق وبلىس ورتالىعىندا, سونداي-اق استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا جۇمىس ىستەيدى. قوردىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن تالداۋدى, باعالاۋدى, باقىلاۋدى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرادى.
– قوردىڭ نەگىزگى قىزمەتى سانالاتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى تولەۋشىلەردىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ سىزدەرگە تيەسىلى شارۋا ما؟
– مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك اۋدارىمدارى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەرىنىڭ دەربەس ەسەبىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى جۇرگىزەدى. تولەۋشىلەردەن تۇسەتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مەن ولاردى ۋاقىتىندا ءارى تولىق تولەمەگەنى ءۇشىن ءوسىمپۇل سوماسى قورعا مەملەكەتتىك كورپوراتسيا ارقىلى تۇسەدى. كورپوراتسيا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مەن ءوسىمپۇلداردى ەسەپكە الۋ, اۋدارۋ, سونداي-اق قاتە اۋدارىمداردى قايتارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قورمەن ءوزارا بايلانىس ورناتىپ, اقپارات الماسىپ وتىرادى. قوردان الەۋمەتتىك تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار مەن ءوسىمپۇلداردى جيناقتاۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ءار ايدىڭ سوڭىندا سالىستىرۋ كەستەسى ارقىلى اۋدارىمداردى تەكسەرىپ, قاداعالايمىز. الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى قامتاماسىز ەتۋدە وڭىرلەردەگى اكىمدىكپەن, ەڭبەك مينيسترلىگىمەن بىرلەسكەن ۇشجاقتى كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. الەۋمەتتىك تولەمدى ۋاقىتىندا اۋدارماعان مەكەمە مەن ۇيىمدارعا حابارلاما جىبەرىلىپ, ورىندالۋى مىندەتتەلەدى, باقىلانادى.
– اسىراۋشىسىنان ايىرىلعاندا, اسىراۋىنداعى وتباسى مۇشەلەرىنە قاتىستى تاۋەكەل جاعدايى تۋىنداعاندا تولەمدەر قالاي ەسەپتەلىپ, تاعايىندالادى؟
– ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ جاعدايىندا قوردان تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىعا بەرىلەدى. بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن مۇگەدەكتىگى بويىنشا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىعا قوسىمشا تاعايىندالادى. قوردان تاعايىندالاتىن تولەمنىڭ مولشەرى جۇيەگە قاتىسۋشىنىڭ كەيىنگى 2 جىلداعى ورتاشا ايلىق كىرىسى, جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلىنىڭ كوەففيتسيەنتتەرى, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما بەلگىلەگەن 30%-دان 100%-عا دەيىنگى ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى نەگىزىندە ايقىندالادى.
ەگەر اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا قوردان الەۋمەتتىك تولەم جۇيەگە قاتىسۋشىنىڭ قامقورلىعىندا بولعان ادامدارعا بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىعا قوسىمشا تاعايىندالادى. تولەمنىڭ مولشەرى اسىراۋشىنىڭ سوڭعى 2 جىلداعى ورتاشا ايلىق كىرىسى مەن جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلىنىڭ, اسىراۋىنداعى ادامدار سانى كوەففيتسيەنتتەرىنىڭ نەگىزىندە ەسەپتەلەدى.
جۇمىسىنان ايىرىلعاندا قوردان بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەم جۇيەگە قاتىسۋشىعا جۇمىستان شىعۋ سەبەپتەرىنە قاراماستان تاعايىندالادى. ونى تاعايىنداۋدىڭ نەگىزگى شارتى – جۇيەگە قاتىسۋشى جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋى كەرەك. تولەم جۇيەگە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىستى 1 ايدان 6 ايعا دەيىن ەسەپتەلەدى. تولەمنىڭ مولشەرى سوڭعى 2 جىلداعى ورتاشا ايلىق كىرىسكە, جۇيەگە قاتىسۋ وتىلىنە جانە 45% قۇرايتىن تابىستى الماستىرۋ كوەففيتسيەنتتەرىنە بايلانىستى ەسەپتەلەدى.
جۇكتىلىككە, بوسانۋعا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋعا بايلانىستى كىرىسىنەن ايىرىلعان جاعدايدا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم جۇكتىلىگى, بوسانۋى بويىنشا بەرىلگەن دەمالىستىڭ بارلىق كۇندەرىنە تاعايىندالادى. تولەم مولشەرى سوڭعى 12 ايداعى ورتاشا ايلىق كىرىسكە, ەڭبەككە جارامسىزدىق كۇندەرىنىڭ سانىنا بايلانىستى بولادى.
قوردان ءبىر جارىم جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمىنە بايلانىستى كىرىسىنەن ايىرىلۋ جاعدايىندا اي سايىنعى الەۋمەتتىك تولەم مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىعا نارەستەسىنىڭ ومىرگە كەلگەن كۇنىنەن باستاپ تاعايىندالادى. تولەمنىڭ مولشەرى سوڭعى 2 جىلداعى ورتاشا ايلىق كىرىستىڭ 40%-ىنا تەڭ. ەكى, ودان دا كوپ بالا تۋعان جاعدايدا تولەم ءار بالاعا جەكە تاعايىندالادى. بارلىق تولەمدەرگە قاتىستى ورتاشا ايلىق كىرىس قورعا تۇسكەن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار نەگىزىندە ايقىندالادى.
– قوردىڭ الەۋمەتتىك تولەمدەر تاعايىنداۋعا نەمەسە تاعايىنداۋدان باس تارتۋعا قۇقى بار ما؟
– الەۋمەتتىك كودەكسكە سايكەس, قور الەۋمەتتىك تولەمدەردى تاعايىنداۋ نە تاعايىنداۋدان باس تارتۋ تۋرالى, سونداي-اق الەۋمەتتىك تولەمدەردى قايتا ەسەپتەۋ, شەكتەي تۇرۋ, قايتا باستاۋ, توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداۋعا قۇقىلى. الەۋمەتتىك تولەمدەردى تاعايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ (مالىمەتتەردىڭ) دۇرىستىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قۇقىعى زاڭمەن بەكىتىلگەن. وسىعان بايلانىستى, قاجەت بولعان جاعدايدا قور مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ءتيىستى ۇيىمدارعا, تولەۋشىگە, ءوتىنىش بەرۋشىگە سۇراۋ دا جىبەرەدى. الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ۋاقتىلى, تولىق تۇسپەۋى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىندەگى قۇجاتتار مەن مالىمەتتەردىڭ سايكەس كەلمەۋى تەكسەرۋگە نەگىز بولا الادى.
– مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى بەكىتەتىن تولەم قانشا مەرزىمگە ەسەپتەلەدى؟
– ەكى الەۋمەتتىك تولەم ۇزاقمەرزىمدى. ءبىرىنشىسى – ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋ بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم, ول زەينەتكەرلىك جاسقا تولعانعا دەيىن جۇيەگە قاتىسۋشىعا ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلۋدىڭ بەلگىلەنگەن دارەجەسىنىڭ بارلىق كەزەڭىنە تولەنەدى. ەكىنشىسى – اسىراۋشىسىنان ايىرىلعاندا بەرىلەتىن تولەم. اسىراۋىنداعى بالاسى 18 جاسقا دەيىن, ال كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنت بولسا, 23 جاسقا دەيىن تاعايىندالادى. ساتىپ الۋ قابىلەتىن ساقتاۋ ماقساتىندا اتالعان تولەمدەر جىل سايىن ۇكىمەتتىڭ شەشىمى نەگىزىندە ارتىپ وتىرادى. 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ولار 7%-عا ءوستى.
– جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا, جاڭا تۋعان بالانى باعىپ-قاعۋعا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم الۋشىلار, اسىرەسە دەكرەتتىك دەمالىس الۋعا ۇمتىلاتىندار اراسىندا وراسان ولجاعا كەنەلگىسى كەلەتىندەر دە بار بولار؟
– مەديتسينالىق ۇيىم جۇمىس ىستەيتىن ايەلگە جۇكتىلىكتىڭ 30 اپتاسىنان باستاپ 126 كۇنتىزبەلىك كۇنگە (بوسانعانعا دەيىن 70 كۇنتىزبەلىك كۇن, بوسانعاننان كەيىن 56 كۇنتىزبەلىك كۇن) جۇكتىلىگى, بوسانۋى بويىنشا ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىن بەرەدى. وسى ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىنىڭ نەگىزىندە ايەلدىڭ جۇمىس ورنىنان جۇكتىلىگىنە, بوسانۋىنا بايلانىستى دەمالىس راسىمدەلەدى. تولەم مولشەرىن ايقىنداۋ كەزىندە سوڭعى 12 ايداعى قورعا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار جۇرگىزىلگەن ورتاشا ايلىق تابىسى مەن ەڭبەككە جارامسىزدىق كۇندەرىنىڭ سانىن 30 كۇنگە بولگەندەگى كوەففيتسيەنت ەسەپكە الىنادى.
راسىندا دا, «وڭاي ولجا الۋدى» كوزدەيتىندەر دە جوق ەمەس. الەۋمەتتىك تولەم سوماسىن قوماقتى ەتۋ ماقساتىندا بىرنەشە جەكە كاسىپكەردەن اۋدارىم جاساعاندار دا انىقتالدى. اقتوبە, الماتى قىزىلوردا وبلىستارى, الماتى قالاسىندا وسىنداي قيتۇرقى ارەكەتكە بارعاندار اشكەرەلەنىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ-تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالدى. جۇكتىلىك پەن بوسانۋعا, بالا 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىنگى كۇتىمىنە الاتىن الەۋمەتتىك تولەم سوماسى قوماقتى بولسىن دەپ ءتۇرلى ارەكەتكە بارادى. مىسالى, ايى-كۇنى جاقىنداعاندا عانا الەۋمەتتىك اۋدارىمدى ءبىر ەمەس, قىرىق شاقتى جەكە كاسىپكەردەن اۋدارتقان دەرەك اشىلدى. ءبىز وسىنداي زاڭعا قايشى ارەكەتتى انىقتاۋ ءۇشىن 1411 جەكە كاسىپكەرگە سۇرانىس جولدادىق. 506 جۇمىس بەرۋشى ءتىپتى ول ادامداردى تانىمايتىنىن, ءوزىنىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەمەيتىنىن انىقتاپ جاۋاپ تا جىبەردى. ناتيجەسىندە, الەۋمەتتىك تولەم تاعايىنداۋدان باس تارتىپ, قوردىڭ 1,5 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى اكتيۆىن جەلگە ۇشىرماي ساقتاپ قالدىق.
– «كۇمىس القا», «التىن القا», «باتىر انا» اتاعىمەن, «انا داڭقى» وردەنىمەن ناگرادتالعان كوپبالالى انالارعا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەم سوماسى ارتا ما؟
– اتالعان جاردەماقىلار مەملەكەتتىك بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن تاعايىندالادى, «التىن القا», «باتىر انا», «انا داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالعاندار ءۇشىن – 7,40 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك), «كۇمىس القا» ءۇشىن 6,40 اەك مولشەرىندە بەلگىلەنگەن. اەك جىل سايىن ارتۋىنا بايلانىستى جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى دە وسەدى.
– قوردىڭ كەلەشەكتە اتقارار جوبالارى تۋرالى ايتساڭىز.
– قوردىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ. الەۋمەتتىك ادىلدىك ورناتىپ, جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا الەۋمەتتىك تولەمدەردى كىرىستەرى مەن جۇيەگە قاتىسۋ وتىلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ قامتاماسىز ەتۋ. سونىمەن قاتار قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىن جاقسارتۋ باعىتىندا ۇلتتىق بانكپەن مامىلە جاساسىپ, كەلەسى جىلدان باستاپ جۇيەلى دامىتۋدى قولعا الامىز. ويتكەنى 2025 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ مولشەرلەمەسى 5%-عا وسەدى. بۇل قوردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا وڭ ىقپال ەتەدى. قور مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلاردا الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان كەزدە قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ساپالى كورسەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارادى. وسىلايشا, قوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ قوسىمشا دەڭگەيىن الۋدا جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ مۇددەسى قورعالادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»