جانىبەك كارىبجانوۆ: رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرەدى

– جانىبەك اعا, رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىنىڭ قارساڭىنداعى اڭگىمەمىزدى مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلارا­تسيا­نىڭ قابىلداعان تاريحي كۇنىنەن باستاساق...

– قازاق حالقى عاسىرلار بويى ەگە­مەن­دىككە تالپىنىپ كەلدى. سول سەبەپتى مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلارا­تسيا دايىنداۋ بارىسىنداعى, قابىل­دان­عان كۇنگى كوڭىل كۇيدى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىزدى سول كەزدە تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىمىزعا زاڭدىق تۇرعىدا نەگىز سالعان دەكلاراتسيانى قابىلداۋمەن قوسا, ودان كەيىنگى موينىمىزعا جاۋاپكەرشىلىك ارتاتىن اۋقىمدى جۇمىستىڭ دا جايى مازالادى. نەگە دەسەڭىز, قازاقستانداعى قازاق حالقىنىڭ سانى 40,3 پايىز عانا بولدى. ەلىمىزدەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتان وزگە ەتنوس وكىلدەرى سانىنىڭ كوپتىگى, حالىقتىڭ تىلدىك, دىندىك جاعىنان دا ءارالۋان بولۋى تاريحي ۇلى قۇجاتتى دايىنداۋ كەزىندە ء«بىر شوقىپ, ەكى قاراۋ» كەرەگىن بايقاتتى.

– وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىكتى ەڭ كەش جاريالاۋىمىزدىڭ سەبەبىن دە وسى ماسەلەلەرمەن بايلانىس­تىرۋعا بولا ما؟

– قازاقستانداعى ءتۇرلى كوزقاراستىڭ ساياسي ساحناعا شىعىپ, ەركىندىك پەن دەموكراتيانىڭ ءدامىن سەزە باستاعان كەزەڭدە دەكلاراتسيانى دايىندادىق. ول ۋاقىتتا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 360 دەپۋتاتىنىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە-دارا پىكىرى ەسكەرىلەتىن. دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى دەموكراتيالىق جولمەن, حالىقتىڭ قالاۋىمەن سايلانعان. ءار دەپۋتاتتىڭ ارتىندا قالىڭ قولداۋشىسى بار ەدى. ماسەلەن, مەن سايلاۋدا ەكى كانديداتپەن باسەكەگە ءتۇسىپ, دەپۋتات بولدىم. سول حالىقتىڭ اتىنان سويلەيتىن, شەشىم شىعاراتىن بولعان سوڭ, قاتەلەسۋگە حاقىمىز جوق دەپ بىلدىك. ءيا, بۇگىنگىنىڭ كوزقاراسىمەن قاراپ, ول كەزگە بىرجاقتى باعا بەرۋ دۇرىس ەمەس. مەنىڭشە, دەكلاراتسياعا قارسى بولعانداردى دا كىنالاۋعا بولمايدى. ويتكەنى ول ءداۋىردىڭ ازاماتتارىنىڭ ءبارى – كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققاندار. كەڭەستىك يدەولوگيا قانىنا, دا, جانىنا دا ءسىڭىپ قالعان. اقش-تى كۇندە جامانداپ, باتىس ەلدەرىنە قارسى اقپاراتتىق شابۋىل جاسالىپ جاتقان مەملەكەتتە ءومىر سۇرگەن ادامداردى كوزقاراسى ءۇشىن ايىپتاۋعا نەگىز جوق. «كەڭەس وداعى حالىقتاردىڭ بارلىق جاعدايىن جاساپ جاتىر» دەگەن يدەولوگياعا سەنگەندەر, «وداقتان شىعۋ نەگە قاجەت؟ جاقسىلىقتان, يگىلىكتەن نەگە باس تارتۋعا ءتيىسپىز؟» دەگەن سۇراقتاردى قويىپ جاتتى. مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتان باسقا ەتنوس وكىلدەرى «قازاق تاۋەلسىزدىگىن جاريالاسا, ءبىزدىڭ كۇنىمىز نە بولادى؟» دەگەن الاڭ كوڭىلى دە بولعانىن جاسىرا المايمىز. مۇنداي پىكىر الۋاندىعى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىن بىرنەشە توپقا ءبولىپ جىبەردى. سول سەبەپتى دە كەي ماسەلەلەرگە قاتىستى اشىق پىكىرتالاسقا تۇسۋىمىزگە تۋرا كەلدى.

– سول ءتۇرلى توپتاردىڭ ماقساتى مەن ميسسياسى قانداي بولدى. سيپاتتاپ ايتىپ بەرە الاسىز با؟

– ارينە, ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, مارات وسپانوۆ باستاعان «دەموكراتيالى قازاقستان» توبىن الايىق. ولاردىڭ ميسسياسى زايىرلى, دەموكراتيالى ازاماتتىق مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالدى. بۇل توپ دەكلاراتسيانى قابىلداتۋعا ەڭ كوپ كۇش جۇمسادى. ەكىنشى باسىمدىق العان توپتا «ازات» قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى ءجۇردى. ولار تازا قازاق مەملەكەتىن قۇرۋدى ماقسات ەتتى. قازاقستاندى مەملەكەتتىك تىلگە باسىمدىق بەرەتىن ۇلتتىق مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كوزدەدى. ءۇشىنشى توپ – ەشكىمگە قوسىلمايتىندار. ول توپتاعىلاردى «كەڭەس يدەولوگياسى سۇيەگىنە ءسىڭىپ قالعاندار» دەپ سيپاتتاساق بولادى. ءتورتىنشى توپ رەتىندە نەگىزىنەن بوي كورسەتپەي, ءالىپتىڭ ارتىن باعۋمەن وتىرعانداردى ايتۋعا بولادى.

– ءبارىنىڭ پىكىرى ءبىر ارناعا قالاي توعىستى؟

– ارينە, بارلىق ايتىلعان پىكىردى ەس­كەرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق نەگىزگى ۇسىنىستار شەشىمىن تاپتى. ماسەلەن, ەلدەگى قازاق حالقى مەن باسقا ەتنوستاردىڭ تالابىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن تاريحي قۇجاتقا «ولاردىڭ ءتول مادەنيەتىن ءداستۇرىن, ءتىلىن دامىتۋ – مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى» دەپ جازىلدى. ماسەلەن, دەكلاراتسيا قابىلدانار الدىندا كسرو ۇلگىسىندەگى جالپى وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ باسىن قوساتىن وداق قۇرۋ تۋرالى دا يدەيالار ايتىلعان ەدى. «قازاقستانداعى ءىرى اسكەري نىساندار, قارۋلى كۇشتەر, پروكۋراتۋرا سەكىلدى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالايتىن سالالاردىڭ ءبارى سول وداقتىڭ كەلىسىمى اياسىندا جۇمىس ىستەيدى» دەگەن سەكىلدى قۇقىقتىق قۇجاتتار قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدىق. بۇگىنگى كوزقاراسپەن قاراساڭىز, بۇل تاۋەلسىز ەل بولۋعا جاساعان قادامعا قاراما-قايشى ارەكەت سياقتى دا كورىنەدى. بىراق ونسىز دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانباۋى دا مۇمكىن ەدى.

– ءسوزىڭىزدىڭ ىڭعايىنا قاراساق, تاۋەل­­سىز ەل بولۋ يدەياسى ەرتەدەن بويى­ڭىز­­عا سىڭگەن سياقتى.

– مەن ماسكەۋدە بۇكىلوداقتىق كيبەرنەتيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ, سول مەكەمەدە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتىم. ەكونوميست رەتىندە قانشاما كىتاپ وقىپ, كوپ عالىممەن قىزمەتتەس بولدىم. شامامەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي مىقتى عالىمدار كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تەرىس جولمەن ءجۇرىپ جاتقانىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەي باستادى. ماسەلەن, ورتالىق ەكونوميكا جانە ماتەماتيكا ينستيتۋتىنىڭ ناقتى تەورياعا سۇيەنىپ جاساعان ەسەپتىك زەرتتەۋلەرى وداقتىڭ تۇيىققا تىرەلەرىن كورسەتتى. ءتىپتى, يدەولوگيالىق جانە ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىداعى قاتەلىكتەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كىتاپتار دا جازىلدى. كوممۋنيستىك بيلىك عالىمداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپاي, ولاردى قۋعىنداماسا دا, وداقتىڭ ءار وڭىرىنە تاراتىپ, شاشىپ جىبەردى. مەن ەكونوميكانىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن عالىم بولعان سوڭ, وسىنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرىپ, ءتۇبى تاۋەلسىز ەلگە اينا­لارىمىزعا سەندىم.

– دەمەك كەڭەس وداعىن ىدىراتىپ تىنعان ەكونوميكالىق قاتەلىكتەر عوي. ناقتى قانداي قاتەلىكتەر ەكەنىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟

– ونىڭ ءبارىن ءبىر سۇحباتقا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. بىرەۋىن عانا ايتايىن. كەڭەستىك يدەولوگيا ادامزاتتىڭ تابي­عا­تىندا بار مەنشىك, مەنشىكتەۋ دەگەن سەزىمگە قارسى قۇرىلدى. كوممۋنيستىك يدەيانىڭ ماڭگىلىك يدەيا بولماۋىنا ءاۋ باس­تان وسى قاتەلىك نەگىز سالعان ەدى. ماسەلەن, ءسابيدىڭ الدىنا ويىنشىق قويىڭىز. ول «مىناۋ مەنىكى» دەپ الگى ويىنشىقتى ءوز الدىنا قاراي تارتادى عوي. تابيعاتتىڭ وسى زاڭىن ەشقانداي يدەولوگيا بۇزا المايتىنى انىق. كوممۋنيستەر بۇزباق بولعانىمەن شاماسى جەتپەدى.

– ەگەمەندىك دەكلاراتسياعا ناقتى كىمدەر قارسى داۋىس بەرگەنىن ايتا الاسىز با؟

– 360 دەپۋتاتتىڭ ىشىنەن كىمدەردىڭ قارسى داۋىس بەرگەنىن ناقتى ەسىمدە جوق. ويتكەنى ءدال سول ساتتە باسىم داۋىستىڭ دەكلاراتسيانى قولداۋى ەرەكشە سەزىمگە بولەپ, ءماجىلىس زالى «ۋرالاعان» ۇرانعا تولىپ كەتتى. مۇنداي تاريحي وقيعا ساتىندە جەڭىسكە جەتكەنىمىزگە قۋانىپ, قارسى بولعانداردىڭ بار ەكەنىن دە ەلەي الماي قالدىق. ەسىمدە قالعانى – ون شاقتى دەپۋتات قارسى بولدى.

– مىسالعا, دەكلاراتسياعا دەيىن كەزدەسۋلەر, پىكىرلەسۋلەر بولدى ما؟

– ءيا, بولدى. ايتپەسە, جوعارىدا ايتقانداي توپتار قۇرىلماس ەدى. ول كەزدە دەپۋتاتتار قازىرگىدەي ءبىر عيماراتتا وتىرمايتىن. ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدى اتقارىپ ءجۇرىپ, جوعارى كەڭەستىڭ پلەنارلىق وتىرىستارى بولعاندا عانا جينالاتىنبىز. مىسالى, مەن ول كەزدە ورتالىق كوميتەت پەن مينيسترلەر كەڭەسىنە قاراستى قارجى جانە ەڭبەك ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەدىم. سول قىزمەتپەن قاتار, دەپۋتاتتىق مىندەتتى اتقارىپ ءجۇردىم. ياعني ءار سالادا جۇمىس ىستەيتىن دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرلەسۋلەرىن قاداعالاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. تاعى قايتالاپ ايتامىن, پلەنارلىق وتىرىستاردا ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياعا قارسىلىقتان گورى, «قانداي مەملەكەت قۇرامىز؟ ونىڭ قۇرىلىمدارىن قالاي جاساقتايمىز؟» دەگەن سەكىلدى ساۋالدارعا قاتىستى پىكىرلەردە باسىمدىق مولىراق بولعان سياقتى. پىكىر الماسۋلار دا نەگى­زىنەن وسى سۇراقتاردىڭ اينالاسىندا ءوربىدى.

– كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ كۇيرەۋى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سەبەبىنەن بولعانىن ايتتىڭىز. ول داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن قانداي ناقتى قادامدار جاسالعانىن ايتىپ بەرسەڭىز.

– «بار قيىندىقتى حالىق موينىمەن كوتەردى. تىرپ ەتپەي, ايعايلاماي, جاعدايعا كوندى, تىعىرىقتان شىعا الماي قالعان ءحالىمىزدى ءتۇسىندى. ەگەر حالىق سولاي شىدامدىلىق كورسەتپەگەندە, قازىرگىدەي تاۋەلسىز ەل بولىپ وتىرا الماس ەدىك.

حالىق قولداپ تۇرعان سوڭ, ءتۇرلى سايا­سي قادام جاسالدى. قاتەلىكتەر بولسا, ونى تۇزەۋىمىزگە دە مۇمكىندىك بەردى. قاتە­لە­سۋ ارقىلى دۇرىس جولدى تاپقان دا سات­تە­رىمىز از ەمەس. نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن ەلمەن, ماماندارمەن اقىلداسىپ شەشىپ وتىر­دىق.

– ءسىزدىڭ ەكونوميكالىق بىلىگىڭىز تاۋەلسىز ەلدىڭ اياققا تۇرىپ كەتۋىنە از سەپتەسپەگەنىن بىلەمىز. ول كەزدەگى كادر تاپشىلىعىن شەشۋ دە وڭاي بولماعان شىعار...

– ءيا, وڭاي بولمادى. بىراق قازاق – ۇلكەن حالىق. ونىڭ ىشىندەگى قولىنان ءىس كەلەتىن كادرلاردى تاۋىپ, تاربيەلەپ, باۋلىپ, قىزمەت بەرىپ وتىردىق. كەرەك مامانداردى قىزمەتكە تاعايىنداپ, سەنىم بىلدىرگەن سوڭ, ولار دا ءار ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. ەكونوميكا عىلىمىندا «ينەرتسيالىق جۇيە» دەگەن ۇعىم بار. ياعني مەملەكەت تە, ەكونوميكا دا ءبىر مەزەتتە, ءبىر عانا قاداممەن تۇزەلىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. ونداي راديكالدى شەشىمگە بارساڭىز, ەكونوميكا شاتاسىپ, شارشاپ قالادى. ءبىزدىڭ حالىق تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى ۇلى ساياسي, ەكونوميكالىق وزگەرىستى توزىممەن كۇتە ءبىلدى. ينەرتسيالىق جۇيەنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرگەن جوق.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قازىرگى داعدارىس تا سول كەزەڭگە ۇقساي ما؟

– ءار ءداۋىردىڭ, ءار ۋاقىتتىڭ وزىنە ءتان مۇم­كىندىكتەرى مەن قيىندىقتارى بار. حالىق­ارالىق جاعداي مەن گەوساياسات شيە­لەنىسىپ كەتكەن بۇگىنگىدەي حالگە وتكەن زاماننىڭ كوزقاراسىمەن قاراۋعا مۇلدە بولمايدى.

– ءسوز سوڭىندا رەسپۋبليكا كۇنىن وزىنە ءتان نىشاندارى بار جالپى ۇلتتىق, مەيرامعا اينالدىرۋ باعىتىندا نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن, ونىڭ قازاق ەلىنىڭ كەلە­شە­گىنە اق جول اشقان قۇجات ەكەنىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ, ۇرپاقتىڭ سانا-سەزىمىنە جەتكىزۋىمىز كەرەك. سوندا بۇل كۇن قازاقستان حالقىنىڭ ەرەكشە قۇرمەتىنە بولەنىپ, رەسپۋبليكا كۇنى اتتى ۇلىق مەرەكەمىزدىڭ ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرەدى دەپ ويلايمىن.

اڭگىمەلەسكەن –

قانات بىرلىك ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»