سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, وندا قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى زاڭ قارالدى.
وداقتاستىق بايلانىس نىعايادى
وتىرىستى اشقان م.اشىمباەۆ الدىمەن قاتىسۋشىلاردى ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا عاسىرلارعا جالعاسقان مەملەكەتتىلىكتىڭ قايتا جاڭعىرۋىنىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى. دەپۋتاتتار اتاپ وتكەندەي, كەلىسىم قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيدى. ناقتى ايتقاندا, بۇل باعىتتاعى بىرلەسكەن جۇمىس اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەۋ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باقىلاۋ, بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋ, ەكوجۇيەنى توقىراۋدان قورعاۋ, قۇمدى داۋىلداردىڭ الدىن الۋ سياقتى بىرقاتار ماڭىزدى شارانى قامتيدى. بۇعان قوسا كەلىسىمدە ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ جونىندە بىرلەسكەن ءىس-شارالار ازىرلەۋ قاراستىرىلعان.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق قۇجاتتىڭ نورمالارىنا سايكەس قورشاعان ورتاعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ سالاسىندا بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. زاڭدا ءار تاراپ مەملەكەتتەرىنىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتارىندا قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى اقپارات الماسۋ رەگلامەنتىن ازىرلەۋ, ءوزارا حاباردار ەتۋ جانە قورشاعان ورتاعا ترانسشەكارالىق تۇرعىدا اسەر ەتەتىن توتەنشە جاعدايلار بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداۋ ماسەلەلەرى دە ايقىندالدى.
«قارالعان كەلىسىم باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ ماقساتىمەن ازىرلەندى. كەلىسىم اياسىندا اۋا مەن سۋدىڭ لاستانۋىنىڭ الدىن الۋ, قاتتى تۇرمىستىق جانە قاۋىپتى قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ باعىتتارى بويىنشا تاراپتاردىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارى قاراستىرىلعان. سونداي-اق بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى ساقتاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى باعىتتار ايقىندالىپ وتىر. جالپى, ماقۇلدانعان زاڭ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
وسى كەلىسىمدى قاراۋ بارىسىندا قۇجاتتىڭ قازاق تىلىندەگى ماتىنىندە قاتەلىك كەتكەنى بەلگىلى بولدى. سەنات توراعاسى مۇنداي ولقىلىققا جول بەرۋگە بولمايتىنىن باسا ايتتى.
«قازاق تىلىندەگى قۇجاتتاردا قاتەلەردىڭ كەزدەسۋى – بۇگىن پايدا بولعان ماسەلە ەمەس. بۇل پروبلەمانى دەپۋتاتتارىمىز دا ۇنەمى كوتەرىپ ءجۇر. سول سەبەپتى قازىرگى تاڭدا قازاق تىلىندەگى ماتىننەن قاتە جىبەرىپ, ونى قايتا تۇزەتۋ ورىنسىز», دەدى پالاتا سپيكەرى.
سونداي-اق ول قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى نىعايىپ, وسى سالادا كاسىبي مامانداردىڭ قاتارى ارتقانىنا نازار اۋداردى. سوندىقتان سەنات توراعاسى بۇل سالادا ءتيىستى ماماندارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
«بۇگىندە شەت تىلدەردەگى ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ جۇرگەن بىلىكتى ماماندارىمىز بار. كەيىنگى جىلدارى ولار بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونى ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان بىزدە ءتۇرلى تەرميندەرمەن جۇمىس ىستەيتىن, قالىپتاسقان ماماندار جەتكىلىكتى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. سول سەبەپتى قۇجاتتاردا قازاق تىلىندەگى ماتىندە قاتەلىك بولماۋعا ءتيىس. ال حالىقارالىق كەلىسىمدەردە بۇعان مۇلدەم جول بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان ءتيىستى ۆەدومستۆو وسى ماسەلەدەن قورىتىندى شىعارىپ, كاسىبي ماماندارمەن جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي ولقىلىق قايتالانبايدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
ۆەتەريناريا سالاسىندا باقىلاۋ ءالسىز
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولداپ, وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. ماسەلەن, ارمان وتەعۇلوۆ ۆەتەريناريا سالاسىندا ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوق ەكەنىن ايتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن سىنعا الدى. بۇل ماسەلە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ەكى جىلدا كەيبىر ايماقتاردا تۇينەمە سياقتى قاۋىپتى اۋرۋلار مەن تاماقتان جاپپاي ۋلانۋدىڭ ءوسۋى بايقالدى. بۇل پروبلەمالار ەلىمىزدىڭ ءونىم ەكسپورتىنا, اسىرەسە, ۆەتەرينارلىق ستاندارتقا سايكەس كەلمەۋىنە بايلانىستى ەتتى باسقا ەلدەرگە جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەۋگە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
«قالىپتاسقان جاعدايعا تالداۋ جاساعاندا نەگىزگى سەبەپتىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ورگان قۇرىلىمىنىڭ ءتيىمسىز ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. فۋنكتسيالاردىڭ شاشىراڭقى بولۋى, كۇش-جىگەردىڭ قايتالانۋى, مۇددەلەر قاقتىعىسى پروبلەمالاردى ءتيىمدى شەشۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ءارتۇرلى مىندەتتەردى اتقارا وتىرىپ, ۆەتەريناريا سالاسىنداعى رەتتەۋ, ىسكە اسىرۋ جانە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن قالاي ناتيجەلى جۇزەگە اسىرادى؟» دەدى سەناتور.
ا.وتەعۇلوۆ وسىعان بايلانىستى سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپتى ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ورگان قۇرۋدى ۇسىندى.
ارا شارۋاشىلىعىنا باعدارلاما قاجەت
سەناتور زاكيرجان كۋزيەۆ وتاندىق ومارتاشىلاردى الاڭداتىپ وتىرعان پروبلەمالارعا توقتالىپ, ءونىم ساپاسىنىڭ جانە سالانىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋىنە جول بەرمەۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار شارانى اتاپ ءوتتى. دەپۋتات بالدى سايكەستەندىرۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىن قابىلداۋ جانە ءونىمدى وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىن باقىلاۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ومارتاشىلاردىڭ الەۋەتى زور بولسا دا قيىندىققا دۋشار بولىپ وتىرعان كورىنەدى. يمپورتتان باجسىز كەلەتىن جانە ساپاسى تەكسەرىلمەي شەكارادان وتەتىن بال تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعى مەن جەرگىلىكتى ءونىم وندىرۋشىلەرگە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. اۋرۋ تۋعىزاتىن ارانى زاڭسىز اكەلۋ بىزدەگى ارانىڭ تۇقىمىن جويىپ جىبەرەتىن كەنەنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولادى. سونىمەن قاتار كۇماندى حيميالىق زاتتاردى قولدانۋ جاعدايدى ناشارلاتىپ تۇر جانە مەملەكەتتىك قولداۋ باعدارلاماسىنىڭ بولماۋى سالانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. 2023 جىلى ەلىمىزدە 4 مىڭنان اسا توننا بال ءونىمى ءوندىرىلدى, بىراق ەكسپورت تەك 222 توننانى عانا قۇرادى, بۇل جالپى كولەمنىڭ 5%-ىن قۇرايدى. رەسەيدەگى بالدىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ قاتايۋى دا جاعدايدى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن. 1 قىركۇيەكتەن باستاپ رەسەيدە «بال» ۇعىمى بەلگىلەندى, ال 1 جەلتوقساننان باستاپ تەكسەرۋلەر باستالادى. زەرتتەۋلەر بويىنشا رەسەيدەگى بالدىڭ 38%-ى جالعان ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ساپاسىز بالدىڭ ەلىمىزگە كەلۋ ىقتيمالدىعى ارتا تۇسەدى.
«ارا شارۋاشىلىعىن قولداۋ جونىندە مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداۋدى سۇرايمىز, وعان قارجىلاندىرۋ, وقىتۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ شارالارىن دا قوسۋ كەرەك. بال يمپورتىن قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋ, سەرتيفيكاتتاۋدى مىندەتتەۋ جانە ستاندارتقا سايكەس زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر ەنگىزۋ كەرەك. ارانىڭ جاعدايىن ۆەتەرينارلىق جانە سانيتارلىق باقىلاۋدى دا, زيانكەستەرمەن كۇرەستى دە كۇشەيتۋ كەرەك. سونداي-اق «بال» ۇعىمىن بەكىتۋ جانە جالعان ونىممەن كۇرەس ءۇشىن «ارا شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ازىرلەۋ ماڭىزدى. سيروپتار مەن قانتتىڭ بۇرمالانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن بالدى سايكەستەندىرۋدىڭ ۇلتتىق ستاندارتىن قابىلداۋ, سونداي-اق نارىقتىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىن بالدى باقىلاۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت», دەدى ز.كۋزيەۆ.
قالدىقتى وڭدەۋدىڭ سالىعى كوپ
سەناتور ەرنۇر ايتكەنوۆ قالدىقتاردى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ سالاسىنا قاتىستى جوعارى سالىق جۇكتەمەسى «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ۇدەرىسىن تەجەيدى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان سەناتور سالىق كودەكسىنە ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى جانە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋ ماسەلەلەرىندە بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياسات ازىرلەۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, قالدىقتاردى ءتيىمدى وڭدەۋدەگى نەگىزگى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى – قايتالاما شيكىزاتتى جيناۋ مەن وڭدەۋگە سالىق جۇكتەمەسىنىڭ جوعارىلىعى.
«دامىعان ەلدەردەگى قالدىقتى باسقارۋ جۇيەسىندە جيناۋ, تاسىمالداۋ, قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ سياقتى بارلىق كەزەڭ قامتىلادى. الايدا ەلىمىزدە بۇل ۇدەرىس قوقىستى شىعارۋ جانە ونى پوليگونداردا كومۋمەن عانا شەكتەلەدى. مۇندا قوقىستى قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ دەڭگەيى 24%-دى عانا قۇرايدى. قولدانىستاعى زاڭناما اياسىنداعى كەرىتارتپا ىقپالدى دا اتاپ ءوتۋ قاجەت. سالىق كودەكسىندە وسى سالاعا سالىق جۇكتەمەسى جوعارى بەلگىلەنگەن, بۇل جالپى قايتالاما شيكىزاتتى جيناۋدىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلەدى. مىسالى, 10 كگ ماكۋلاتۋرا تاپسىرۋ ءۇشىن قابىلداۋ پۋنكتىنە جەكە كۋالىك اكەلۋ, ساتىپ الۋ اكتىسىن تولتىرۋ كەرەك جانە اقشا تولەگەن كەزدە جتس-تىڭ 10%-ى ۇستالادى. بۇل فاكتىلەر قايتالاما شيكىزات جيناۋشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ قانا قويماي, كۇش-قۋاتتى ۇلعايتۋدا شيكىزات تاپشىلىعىن تۋىنداتادى. سونىمەن قاتار قازاقستاندىق قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى جانە نارىقتاعى ۇلەسىن جوعالتۋعا ىقپال ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
سەناتور وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنا قتق باسقارۋ ماسەلەسىندە بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتى ازىرلەۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتى تارتا وتىرىپ, جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
«قايتالاما شيكىزاتتى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋدى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن سالىق كودەكسىنە سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ جونىندەگى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. قايتالاما شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋشىلەردى دامىتۋ جانە قولداۋ جونىندەگى جول كارتاسىن ازىرلەۋ, سونداي-اق قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋ, قايتا وڭدەۋدى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپورىنداردى مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت», دەدى سەناتور ە.ايتكەنوۆ.