«ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – تاۋەكەل مەن ديپلوماتيانىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ جەمىسى. وسى تاريحي قۇجاتتىڭ اسەرى كوپ ۇزاماي بايقالا باستادى. ءبىز قوعامنىڭ ىرگەتاسىن جاڭارتىپ, جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلدىق. قازاقستان قيىن وتكەلدەن ءوتىپ, ىرگەلى ەل بولۋعا باعىت ۇستادى», قاسىم-جومارت توقاەۆ.
1990 جىلعى 25 قازاندا قابىلدانعان قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالاعان العاشقى ءارى شەشۋشى قۇجاتى بولدى. بۇل دەكلاراتسيا ەلدىڭ ەگەمەندىگىن جاريالاپ قانا قويماي, ساياسي جانە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ جاڭا باعىتىن ايقىندادى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ قازاقستاننىڭ زاڭنامالىق جۇيەسىندەگى ورنى تولىق باعاسىن الا الماي, تاريحي ءرولى ەكىنشى قاتارعا ىعىسىپ كەلەدى. تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قۇقىقتىق ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دەكلاراتسيانىڭ مارتەبەسىن قايتا قاراۋ اسا ماڭىزدى.
بەلگىلى اكادەميك سالىق زيمانوۆ بۇل قۇجاتتىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ: «جوعارعى كەڭەس قابىلداعان دەكلاراتسيا جاي عانا نيەت ەمەس, بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى», دەپ ايتقان ەدى. دەگەنمەن, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن دەكلاراتسيانىڭ اراسىندا جاساندى قايشىلىق تۋىندادى. سونىڭ سالدارىنان دەكلاراتسيانىڭ ءرولى تەك ساياسي مالىمدەمە رەتىندە قاراستىرىلىپ, قۇقىقتىق ءمانى ەلەۋسىز قالدى.
زاڭگەرلەر مەن قۇقىقتانۋشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, دەكلاراتسيا تەك ساياسي اكت ەمەس, سونىمەن قاتار قۇقىقتىق قۇندىلىعى بار نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى. اسا كورنەكتى زاڭگەر عالىمدار ع.س.ساپارعاليەۆ, ز.ج.كەنجاليەۆ, ۆ.ا.كيم, سونداي-اق س.س.سارتاەۆ پەن ل.ت.نازارقۇلوۆا دەكلاراتسيانى ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى دەرەككوزى رەتىندە قاراستىرىپ, ونى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق اكتىلەر قاتارىنا قوسۋ قاجەتتىلىگىن ۇسىندى. بۇل كوزقاراس دەكلاراتسيانىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى العاشقى قادام رەتىندەگى ماڭىزىن زاڭدى تۇردە تانۋدىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى.
قازاقستاننىڭ قازىرگى كونستيتۋتسياسى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ باسىمدىعىن مويىندايدى, ال راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتار ۇلتتىق زاڭداردان جوعارى مارتەبەگە يە. وسى تۇرعىدا, ەگەمەندىكتى العاش جاريالاعان قۇجات رەتىندە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا دا جوعارى قۇقىقتىق مارتەبەگە لايىق. بۇل قۇجات قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى تاريحي جانە قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىردى جانە بۇگىنگى زاڭنامالىق جۇيەدە تۇراقتى ورىن الۋى ءتيىس.
2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋدا وتكەن العاشقى ۇلتتىق قۇرىلتايدا رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. بۇل قادام مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ تاريحي ءرولىن جاڭعىرتىپ, ونى تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى كەزەڭى رەتىندە قايتا باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار بۇل باستاما قۇقىقتىق ساباقتاستىقتى نىعايتىپ, دەكلاراتسيانى قازىرگى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە مويىنداۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى.
دەكلاراتسيانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ ءۇشىن «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا:
4-باپتىڭ 1-تارماعىنا تولىقتىرۋ ەنگىزۋ:«قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ جۇيەسىن مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, وعان سايكەس كەلەتىن زاڭنامالىق اكتىلەر, وزگە دە نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتiلەر, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتiك قاۋلىلارى قۇرايدى».
10-باپتىڭ 1-تارماعىن كەلەسى رەداكتسيادا مازمۇنداۋ ۇسىنىلادى:«مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى بولىپ تابىلادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار».
بۇل وزگەرىستەر دەكلاراتسيانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداپ, ونىڭ تاريحي جانە زاڭنامالىق ماڭىزىن زاڭ جۇزىندە بەكىتۋگە ىقپال ەتەدى.
مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندەگى ماڭىزىن مويىنداۋ ەلدەگى قۇقىقتىق ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ونىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل قادام دەكلاراتسيانىڭ وتكەننىڭ ەسكەرتكىشى ەمەس, قازىرگى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى ەكەنىن كورسەتەدى. تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىك ۇعىمدارىن زاڭنامالىق جۇيەگە ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستان حالىقارالىق قۇقىق تالاپتارىنا ساي, تۇراقتى جانە ءتيىمدى قۇقىقتىق جۇيە قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى قادام جاساي الادى.
بۇل ۇستانىم دەكلاراتسيانىڭ تاريحي ماڭىزىن جاڭعىرتىپ, ونى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق تاريحىنداعى ۇلى قۇجات رەتىندە زاڭدى تۇردە تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
الماس قاناتوۆ,
قر ءپىب قاراستى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ
نورماشىعارماشىلىق بويىنشا اتقارۋشى ديرەكتورى,
قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور