1990 جىلى 25 قازان كۇنى قازكسر جوعارى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. 5 جىلدان كەيىن 18 قازاندا قر پرەزيدەنتى جارلىعىمەن دەكلاراتسيا قابىلدانعان كۇن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى - رەسپۋبليكا كۇنى, دەپ جاريالاندى. 2009 جىلدىڭ 22 ساۋىرىنەن باستاپ بەلگىلى سەبەپتەرمەن ۇلتتىق مەرەكە تىزبەسىنەن الىنىپ تاستالدى. 13 جىلدان كەيىن, ياعني, 2022 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندە قر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «رەسپۋبليكا كۇنى» مەرەكەسىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتاردى. ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مەرەكە قارساڭىندا, سول جىلدارى وسىناۋ ۇلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى قۋانىش سۇلتانوۆپەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
- قۋانىش سۇلتان ۇلى, الدىمەن مەرەكە قۇتتى بولسىن! اڭگىمەمىزدى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنان باستايىق. بارلىعى ماسكەۋ ارقىلى عانا شەشىلگەن «كەڭەستىك كەزەڭدە» دەربەس ەل بولۋدى حالىق ىشتەي قالادى. الايدا, ونى ەشكىم اشىپ ايتا المادى. قازاقستاننىڭ كەڭەس ۇكىمەتى قۇرامىنان ەڭ سوڭعى بولىپ شىعۋ سەبەبى نەدە؟
- بىرگە بولسىن! بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىپ, سول جىلداردىڭ ساياسي-قوعامدىق قۇبىلىستارىنا نازار اۋدارساق. بىرىنشىدەن, 80-ءشى, 90-شى جىلداردىڭ توعىسىندا بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگىندە قوعام قايشىلىقتارى مەن ساياسات «قازانى» قايناپ تۇردى. ەكىنشىدەن, سول كەڭىستىگىڭىزدە اسىرەسە ۇزاق جىلدار تولەرانتتىق قوعامدا ۇلتتار, ەتنوستار اراسىنداعى جابىق پروبلەمالار اشىق ايتىلىپ, كەيبىر وڭىرلەردە ازاماتتىق قاقتىعىستار بەلەڭ الا باستادى. ۇشىنشىدەن, ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىك پەن رەسپۋبليكالار, وڭىرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءوزارا تۇسىنىستىكتەن الشاقتاپ, تەڭ قۇقىقتىق تالاپتارعا بەتبۇرىس باستالدى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن جاريالاۋدا بالەندەي «بۇرىن», «سوڭ» بولۋعا ەشقانداي دا «جارىس» بولماعانى بەلگىلى. ءار رەسپۋبليكا وزىندەگى, ەل ىشىندەگى جاعدايدى ءبىرىنشى كەزەككە قويعان بولار. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى ەتنوستىق قۇرىلىم مەن ونەركاسىپ, وندىرگىش كۇشتەردىڭ ورنالاسۋى باسقا رەسپۋبليكالاردان مۇلدەم وزگەشە بولاتىن. ەلىمىزدەگى اۋىر ونەركاسىپ سالاسىنىڭ 93 پايىزى وداقتىق كاسىپورىندارى ەكەنىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى بولار. ولاردىڭ جۇمىسشى ۇجىمدارى نەگىزىنەن رەسەيدەن كەلگەن ماماندار. قانشاما اسكەري-ونەركاسىپ كەشەندەرى, سىناق پوليگوندارى, عارىش ايلاعى قازاقستان جەرىندە ورنالاسقان. وسىنداي جاعدايعا قازاقستان حالقىندا قازاق سانى نەبارى 40 پايىزعا جەتەر-جەتپەس بولعانىن قوسىڭىز.
- سول كەزدە ءسىز پارتيانىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە بولدىڭىز, دەمەك ۇلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردىڭىز. دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى حالىققا قالاي اسەر ەتتى؟ سول كەزەڭگە كوز جۇگىرتەيىكشى.
- حالىق سەرپىلىپ, وياندى.
- 1990 جىلى 25 قازان كۇنى قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. نەگە 5 جىل وتكەننەن كەيىن عانا – رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ, ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە كۇنتىزبەگە ەندى؟
- ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنا جالعاسىپ, كەلەر 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا ەتىپ, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ مۇشەسى بولۋىمىز – ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرىپ, بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن بوستاندىقتى سەزىنىپ, قايتا تۇلەدىك قوي. سول كەزدەگى ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق, داعدارىس, قيىندىققا قاراماستان «ەگەمەن ەل, تاۋەلسىز مەملەكەت بولدىق» دەگەن سانا كوكىرەگىمىزدى كەرنەپ, قۋاتتانىپ جۇردىك. ءار كۇنىمىز مەرەكە بولدى. ەل جينالىپ, ۇمىت بولعان داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتتى. تاركىلەنگەن تاريحىمىزدى, قۇربان بولعان تۇلعالارىمىزدى – ابىلاي حان, كەنەسارى حان, بوگەنباي باتىر, قابانباي باتىر, تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي تويلارى سول العاشقى جىلدارى حالىقتىڭ باستاماسىمەن جەر-جەرلەردە ءوتتى. تۇڭعىش كونستيتۋتسيامىز, تۇڭعىش ۇلتتىق تەڭگەمىز قابىلداندى. ەلشىلىكتەر اشىلدى... وسى شارالاردىڭ بارلىعى دا ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا بولدى.
1992 جىلى پرەزيدەنتىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تۇڭعىش رەت بۇۇ – مىنبەرىنەن ءسوز سويلەدى. تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ عارىشقا ۇشىپ, قازاق بالاسىنىڭ ەرلىگىن عالامعا پاش ەتتى. العاشقى ءار جىلىمىز تۇڭعىش رۋحاني ويانۋ وقيعالارىنا تولى بولدى. حالىقتىڭ ىقىلاسىمەن ساناسىپ, ۇلتتىق مەرەكەلەرىمىزدىڭ تىزبەسى دە جان-جاقتى قامتىلىپ, جاسالدى. ەشقانداي ساياسي استار بولعان جوق.
- 2009 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكا كۇنى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن ورىن العان ەرەكشە مەرەكەلەردىڭ ءبىرى بولعانى انىق. مەرەكە رەتىندە نەلىكتەن الىنىپ تاستالدى؟
- ول كەزدە دە قوعامدىق پىكىر حالىق ۇسىنىسىنا قۇلاق اسىلدى. ءبىر كەزدە باق-ندا مەرەكەلەر كوبەيىپ كەتتى دەگەن دە ءسوز بولعان. ەكى مەرەكەنىڭ كالەندارلىق اراسى ءبىر جارىم اي.
ەڭ نەگىزگىسى – بۇل ەكى مەرەكەنى ءبىر-بىرىنە ەشقانداي دا قارسى قويۋعا بولمايدى. ءبىرى باستاماسى, ەكىنشىسى جالعاسى, قورىتىندىسى. تاۋەلسىزدىك مەرەكەلەرىندە دە ەكى قۇجات قاتار اتالادى.
- الەمدىك پراكتيكانى الىپ قاراساق, كوپ ەلدەردە رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇندەرى بولەك تويلاناتىن وزىندىك مانگە يە مەرەكەلەر. ءبىزدىڭ ەلدە دە سولاي. تەك كەيدە «ماعىنالاس قاتار مەرەكە نە ءۇشىن؟» دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى؟
- ەكى مەرەكەنىڭ ەكەۋى دە «باۋىرلاس», ۇندەس, تاقىرىبى دا, ماقساتى دا, مازمۇنى دا ءبىر ەمەس پە؟ ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – باستى ماقساتتىڭ باستاۋى. ءسوز جوق – دەكلاراتسيا ءبىزدىڭ جاڭا تاريحىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى قادامى. سونىمەن بىرگە نيەتىمىزدى جاريالاعانىمىزبەن ءالى وداقتىڭ قۇرامىندا قالدىق. ناعىز تولىق تاۋەلسىزدىككە 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسان كۇنى «قر-نىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداۋ ارقىلى كەلدىك.
- قوس مەرەكەنى مازمۇنداستىرىپ الماۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
- جوعارىدا ايتقانداي مازمۇندارى ءبىر. ولاردىڭ مازمۇنداس بولعانى ەشنارسەگە قايشى كەلمەيدى. جىلدان جىلعا ءتول مەرەكەلەرىمىزدى تويلاۋدىڭ جاقسى جاقتارىن اشىپ وتىرساق – ول ەل بايلىعى.
- 2022 جىلدىڭ ساۋىرىندە قر پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن رەسپۋبليكا كۇنىنە «ۇلتتىق مەرەكە» مارتەبەسى قايتارىلدى. ەندى وسى مەرەكەنىڭ ءمان-ماڭىزى تۇرعىسىندا قازاق قوعامىندا قانداي تاقىرىپتا ءتۇسىندىرۋ-ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك؟
- تاقىرىپ تا, تاپسىرما دا, ۇسىنىس, پىكىرلەر دە, مىندەت تە – بارلىق جۇمىس قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جولداۋلارىندا, ۇلتتىق قۇرىلتاي جيىندارىنداعى سوزدەرىندە, باسقا دا وي پىكىرلەرىندە ايدان انىق, تايعا تاڭبا باسقانداي ايتىلىپ كەلەدى. «ادال ەڭبەك». ءادىل بيلىك», ء«ادىل سوت», «قارقىندى دامۋ», «جاڭا تەحنولوگيا», «تازا قازاقستان», «حالىق بىرلىگى», «ىنتىماق», «وتانشىلدىق». مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, دەپۋتاتتار, كاسىپكەرلەر حالىقپەن, قوعاممەن تىعىز بايلانىستا ەلىمىزدى كوركەيتۋگە جۇمىس جاساۋلارى مىندەتتى.
- سيمۆوليكالىق ماڭىزى جوعارى وسىناۋ مەرەكەدە نەندەي ءىس شارالار قولعا الىنۋى قاجەت؟ ەكى جىلدان بەرى ءتيىستى دارەجەدە اتاپ ءوتىپ ءجۇرمىز بە؟
- بۇل مەرەكەلەردىڭ ماڭىزى «كەسكىن, كەلبەتى» تەك اتاۋلى كۇندەردە عانا ەمەس, بۇكىل ومىرىمىزدە, ەڭبەگىمىزدە, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدە كورىنىس تابۋى قاجەت. ەڭ باستىسى – ۇلتىمىزدىڭ, ءاربىر ازاماتىمىزدىڭ وتان سۇيگىشتىك ساناسى, سەزىمى مىقتى بولسا, ۇلت تا مىقتى بولادى. مەملەكەتتىك, ۇلتتىق ەگەمەندىگىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىر قاسيەتىن باعاسى جوق ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز دەپ تۇسىنسەك – ابزال.
- دامىعان ەلدەردىڭ «رەسپۋبليكا كۇنىندە» وتكىزەتىن ءىس-شارالارىنان ۇلگى رەتىندە قازاقستان نەنى الۋى كەرەك. وسى ورايدا قانداي ناقتى مىسال ۇسىنار ەدىڭىز؟
- بىرەۋدەن ءبىر نارسە ۇيرەنۋ تەگىندە جامان ەمەس شىعار. الايدا, ءوز قۇندىلىقتارىمىز دا جەتكىلىكتى. ءوزىنىڭ ارعى, بەرگى تاريحىنا, تاريحي تۇلعالارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ ۇرپاقتار پارىزى.
-اڭگىمەڭىزگە راقمەت.