قوعامدا مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ مازمۇنىنا, ساپاسى مەن سالماعىنا قاتىستى سىن-پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. وسى ورايدا مەكتەپ وقۋلىقتارىنا توڭىرەگىندەگى سان ساۋالعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نازيرا ابدراحمانوۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– نازيرا كابدوللاقىزى, زامان اعىمىنا قاراي ءبىلىم ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيىپ كەلەدى. مەكتەپ وقۋلىقتارىن ازىرلەۋدە قانداي وزگەرىس بار؟
– عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى ءبىلىم ماقساتتارىنا, وقىتۋ ادىستەمەسىنە دە تۇبەگەيلى وزگەرىس ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىلىم بەرۋ ۇلگىسى مەن مازمۇنىنا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستى. قازىرگى وقۋلىقتارعا وقۋشىلاردىڭ بويىنا رۋحاني قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋ, عىلىمي دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋ, زاماناۋي ءومىر تالاپتارىنا ساي ءبىلىمى مەن قۇزىرەتتىلىكتەرىن قالىپتاستىرۋ مىندەتتەرى قويىلادى. وقۋلىقتا تەوريالىق ماتەريالدار مەن ماتىندەردىڭ كولەمى ازايىپ, وقىپ-جاتتاۋعا لايىقتالعان تاپسىرمالاردىڭ ورنىنا بالانى وزدىگىنشە ويلانۋعا, ىزدەنۋگە جەتەلەيتىن شىعارماشىلىق تاپسىرمالار مەن ولاردىڭ ءتۇرلى تاجىريبەلىك داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتالعان وقۋ ماتەريالدارى كوبەيتىلدى. 2022 جىلى ءمينيستردىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن وقۋلىقتىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىنا قويىلاتىن تالاپتار بەكىتىلدى. بۇل قۇجاتتا ديداكتيكالىق تالاپتارمەن قاتار وقۋلىقتىڭ بايانداۋ تىلىنە قويىلاتىن تالاپتار دا كۇشەيتىلدى. مىسالى, قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە وقۋلىقتى قازاق تىلىندە (تىلدىك پاندەر بويىنشا وقۋلىقتاردان باسقا), وزگە تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە – وقىتۋ تىلىندە ازىرلەۋ نەمەسە اۋدارمادا ۇسىنۋ تۋرالى ارنايى نورما ەنگىزىلدى.
– وقۋلىقتاردى كىمدەر جازادى؟ اۆتورلار قالاي تاڭدالادى؟ جالپى, وقۋلىق نەگە سۇيەنىپ جازىلادى؟
– سوڭعى سۇراعىڭىزعا ءبىرىنشى جاۋاپ بەرە كەتسەم, وقۋلىقتىڭ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا, ءپان بويىنشا ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىنا سۇيەنىپ جازىلادى. جاڭا ستاندارت بويىنشا, ءبىلىم جۇيەسى وقۋشىلارىمىزدىڭ جان-جاقتى ساۋاتىن دامىتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇرىن وقۋشىلاردىڭ مەكتەپتەن قانداي ءبىلىم الىپ شىققانى ماڭىزدى بولسا, قازىر سول ءبىلىمدى ومىردە قالاي جۇزەگە اسىرا الادى دەگەن ماسەلەنى قامتۋ ماڭىزدىراق. وسىعان قوسا مەملەكەتتىك ستاندارتتا وقىتۋ مەن تاربيەنىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ, ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدەگى نەگىزگى قۇندىلىقتار ايقىندالعان. وقۋلىق جازۋ كەزىندە وسى قۇندىلىقتار كورىنىس تابۋى قاجەت. «وقۋلىقتى كىم جازادى؟» دەگەن ماسەلەگە توقتالساق, وقۋلىق جازۋ – باسەكەلەستىك ورتانىڭ قولىندا. بۇگىندە ەلىمىزدە وقۋلىق جازۋمەن 20-عا جۋىق باسپا اينالىسادى. وسى جەردە وقۋ ادەبيەتتەرىن باسپالار ءوز ەسەبىنەن ازىرلەيتىنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. اۆتورلار ۇجىمىن ءار باسپا وزدەرى جاساقتايدى. بىراق بۇل اۆتورلارعا ەشقانداي تالاپ قويىلمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. مينيسترلىك بەكىتكەن وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى ساراپتاۋ جونىندەگى قاعيدالاردا مەكتەپ وقۋلىعىنىڭ اۆتورلار قۇرامىندا وقۋلىق ازىرلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وقىتۋ كۋرستارىنان وتكەن ءبىر عالىم جانە ەكى پراكتيك مۇعالىم, ياعني كەم دەگەندە ءۇش ادام بولۋى مىندەتتەلگەن. ال سول باسپالاردىڭ جازعان وقۋلىقتارى ءبىلىم ۇيىمدارىنا جەتكەنشە ساراپتامانىڭ بەس ساتىسىنان وتەدى.
– وقۋلىقتار وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگەنگە دەيىن ىرىكتەۋدىڭ بەس ساتىسىنان وتەدى دەدىڭىز, بۇل ىرىكتەۋلەردى كىم, قالاي جۇرگىزەدى؟
– وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ, سىناقتان, ساراپتامادان وتكىزۋ مينيسترلىك بەكىتكەن قاعيدالارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ساراپتاما جۇرگىزۋدىڭ ەڭ نەگىزگى ساتىسى – عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما. ساراپتامانى ساپالى جۇرگىزۋگە ورتالىعىمىزدا 2 مىڭعا جۋىق بىلىكتى عالىم, جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر مەن ادىسكەرلەردەن تۇراتىن ساراپشىلار بازاسى جاساقتالعان. ساراپشىلاردى ىرىكتەۋدىڭ بەلگىلى قاعيدالارى بار. ساراپشىلار بازاسىنا ەنگىزىلمەس بۇرىن پەداگوگ-ماماندار جوعارى وقۋ ورىندارى مەن قالالىق, وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ ۇسىنىستارى, ورتالىق سايتىنىڭ «ساراپشى بولۋ» ايدارىنداعى ساۋالناما ارقىلى وقىتۋ كۋرسىنا تىركەلەدى. اتالعان كۋرسقا عىلىمي دارەجەسى, سالا بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەرى جانە اتاۋلى جەتىستىكتەرى بار عالىمدار مەن پەداگوگيكالىق ءوتىلى 10 جىلدان كەم ەمەس, «زەرتتەۋشى پەداگوگ» نەمەسە ءبىرىنشى ساناتتان تومەن ەمەس بىلىكتىلىك ساناتى بار پەداگوگ قانا قاتىسا الادى. ال كۋرسقا قاتىسقانداردىڭ ىشىنەن ساراپشىلار بازاسىنا وقىتۋ جانە قورىتىندى باعالاۋ ناتيجەسى بويىنشا وقۋلىق تەورياسىنان ءبىلىمى مەن تالداۋ قابىلەتىن كورسەتە العان ساراپشىلار عانا ەنگىزىلەدى. ورتالىققا كەلىپ تۇسكەن وقۋ ادەبيەتتەرىنە ساراپشىلار ناقتى كريتەريلەرگە ساي عىلىمي, پەداگوگيكالىق ساراپتاما جۇرگىزەدى. ساراپتاما ناتيجەسى بويىنشا تۇزەتۋگە بولاتىن ەسكەرتۋلەرى بار وقۋلىقتار باسپالارعا قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلەدى. ال ساراپتاما كريتەريلەرىنە سايكەس كەلمەگەن وقۋلىقتار ىرىكتەۋدەن ءتۇسىپ قالادى. عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما بويىنشا وڭ ناتيجەگە يە بولعان وقۋلىقتار قاناتقاقتى جوبامەن مەكتەپتەردە سىناقتان وتەدى. سىناق كەزەڭىندە وقۋلىقتارعا قوعامدىق باعالاۋ جۇرگىزىلەدى. ءىس-شارانىڭ ماقساتى – پەداگوگ قاۋىمى مەن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ جوعارىدا اتالىپ وتكەن وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنىنا, قۇرىلىمىنا, ادىستەمەسىنە قاتىستى سىندارلى پىكىرىن, سىن-ەسكەرتپەلەرىن, ۇسىنىستارىن نازارعا الۋ. مىنە, وسى ۋاقىتتا كەز كەلگەن قوعام مۇشەسى ورتالىعىمىزدىڭ سايتىنا سالىنعان وقۋلىقتارعا ءوز پىكىرىن قالدىرا الادى. كەلەسى كەزەڭدە سىناقتان كەيىنگى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما جۇرگىزىلەدى. وسى كەزەڭنەن ءساتتى وتكەن وقۋلىقتار پاندىك ساراپتالىق كوميسسيا قاراۋىنا ۇسىنىلادى. پاندىك ساراپتامالىق كوميسسيا عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاما جانە سىناق ناتيجەلەرى بويىنشا قورىتىندىلاردى زەردەلەي وتىرىپ, ساپاسىن تالدايدى, ءبىلىم ۇيىمدارىندا پايدالانۋعا ۇسىنىلعان وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن تىزبەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. تىزبەگە ءبىر ءپان بويىنشا 5 بالامالى وقۋلىققا دەيىن ەنگىزىلۋى مۇمكىن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, وقۋلىق وقۋشىلاردىڭ الدىنا كەلگەنگە دەيىن ىرىكتەۋدىڭ 5 كەزەڭىنەن وتەدى. ساراپتاما ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا ساراپتاما كەزەڭدەرىنىڭ بارلىعى قۇپيا رەجىمدە وتكىزىلەدى. ياعني وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر ساراپشىنىڭ قولىنا قۇرالدىڭ ازىرلەۋشىسى, باسپاسى, اۆتورلارى كورسەتىلمەي بەرىلەدى.
– وقۋلىق وقۋشى قولىنا جەتكەنگە دەيىن ءبىراز جۇمىس اتقارىلاتىنىن ايتتىڭىز, بىراق ءبارىبىر قوعامدا وقۋلىقتارداعى قاتەلەرگە قاتىستى سىن كوپ. بۇنى قالاي تۇسىندىرەسىز؟
– ءيا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە وقۋلىقتارداعى قاتەلەر تۋرالى ءجيى ايتىلادى. وسىعان قاتىستى كوزقاراستى شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى توپقا ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ يدەياسىن جەتكىلىكسىز تۇسىنۋمەن بايلانىستى ەسكەرتۋلەر جاتادى. ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىنىڭ, سوعان سايكەس وقۋلىقتاردىڭ وزگەرۋى قوعامدا ءتۇرلى پىكىر تۋعىزدى. بۇرىنعى ءبىرسارىندى سۇراق-جاۋاپقا نەگىزدەلگەن تاپسىرمالاردان وزدىگىنەن ورىنداۋعا ارنالعان شىعارماشىلىق تاپسىرمالارعا كوشۋ, اسىرەسە, ءۇي تاپسىرماسىن بالاسىمەن بىرگە ورىندايتىن اتا-انالارعا جاڭالىق بولدى. وسى جەردە اتا-انالار ءبىلىم مازمۇنىنىڭ ءبىر جەردە تۇرا المايتىنىن, زامان اعىمىنا ساي وزگەرىپ تۇرۋى زاڭدى ەكەنىن ءتۇسىنۋى قاجەت. ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ايتا كەتەرلىك جايت, قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك تاراپىنان قولدانىستاعى ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىن تالداۋ, قايتا قاراۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ازىرلەنگەن باعدارلامالاردى ساراپتامادان وتكىزۋ تۋرالى جاڭا قاعيدا ءمينيستردىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. ال ەكىنشى توپقا مورالدىق نورمالار, وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى سۋبەكتيۆتى يدەيالارمەن بايلانىستى ەسكەرتۋلەردى جاتقىزۋعا بولادى. ءبىز ءالى دە ەسكى ستەرەوتيپتەرمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. كوبىنە ماسەلە ءححى عاسىر بالاسىنىڭ تانىم-تۇسىنىگى وزگەشە ەكەنىن ەستەن شىعارىپ, قازىرگى ادىستەمە مەن پەداگوگيكالىق ۇستانىمنان الىس ادامداردىڭ ءوز دۇنيەتانىمى, كوزقاراسىن بىلدىرەتىنىندە بولىپ تۇر. ءۇشىنشى توپقا وقۋ باسىلىمدارىنداعى تەحنيكالىق قاتەلەر جاتادى. وسىعان بايلانىستى ورتالىق تاراپىنان 2016 جىلدان بەرى قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جاڭارتىلعان مازمۇنداعى وقۋلىقتارعا قاتىستى سىن-پىكىرلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, سەبەپتەرى انىقتالدى. مونيتورينگ ناتيجەسىندە ەسكەرتۋلەردىڭ 44,2%-ى مازمۇنعا قاتىستى جەكە كوزقاراس بولسا, 23%-ى ادىستەمەلىك تۇسىنبەۋشىلىك, 9,3%-ى فەيك اقپارات, 7%-ى وقۋ باعدارلاماسىنان حابارسىزدىقتان بولعان, قالعان 16,72%-ى عانا دەرەكتى, تەحنيكالىق, ەملەلىك قاتەلەر ەكەنى انىقتالدى. وسى ناتيجەدەن بۇعان دەيىن ايتىلعان سىن-پىكىرلەردىڭ باسىم بولىگى وقۋلىق تۇجىرىمداماسىنا, وقۋ ماتەريالدارىن ۇسىنۋدىڭ ادىسنامالىق اسپەكتىلەرى, وقۋ تاپسىرمالارىنىڭ تۇرلەرى, يلليۋستراتسيالار, سول سياقتى جۇيەلى ماسەلەلەرگە قاتىسى جوق, جەكە سيپاتتاعى پىكىرلەر ەكەنىن كورۋگە بولادى. قوعامداعى كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ىقپالى زور ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, وكىنىشكە قاراي, نەگاتيۆ اقپارات باسىم دا, ءبىلىم مازمۇنىندا بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردى ناسيحاتتاۋ از. وسى باعىتتا دا مينيسترلىك تاراپىنان جۇيەلى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. ءبىلىم مازمۇنىن ءتيىستى دەڭگەيگە كوتەرۋ – الدىمىزعا قويىلعان نەگىزگى ماقسات. بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن جىلدان-جىلعا جۇمىس اۋقىمى دا كوبەيىپ وتىر. ەڭ باستىسى, ءبىلىم مازمۇنىن مەملەكەتتىك مۇددەگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا, ال وقۋلىق ساپاسىنىڭ قازىرگى جوعارى تالاپتارعا ساي كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»