تۋريستەر قىزىعاتىن كوشپەلىلەر ويىنى

ايتالىق, موڭعوليادا كەيىنگى جىلدارى وتكى­زى­لىپ جۇرگەن كوش­پە­لى­لەر ويىنىنىڭ شىعىنىن تۇگە­لىمەن تۋريستەر كوتەرەدى. وسىدان 25 جىل بۇرىن العاش ۇيىمداستىرىل­­عان­دا دا مەملەكەتتەن مۇلدە قاراجات بولىنبەگەن ەكەن. جەرگىلىكتى قازاق­تاردىڭ سالت-ءداستۇرى – كۇندە­لىكتى تىرشىلىكتىڭ ءبىر بولشەگى. قىران باپتاپ, اڭعا شىعاتىندار كوپ. كوشپەلى ءومىردىڭ شىنايى كورىنىسىن الەۋمەتتىك جەلىدەن كورگەن تۋريستەر بۇل جاققا بىرتىندەپ قىزىعۋشىلىق تانىتا باستايدى. سودان سوڭ بايان-ولگەيدەگى جەرگىلىكتى قۇسبەگىلىك وداعى مەملەكەتكە جىل سايىن بۇر­كىتشىلەر فەستيۆالىن وتكىزىپ تۇرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسايدى. مەم­لەكەت قولداۋ كورسەتىپ, ارنايى قاۋلى قابىلدايدى. بۇگىندە جىل سايىن ­2 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلەتىن ءىس-شارا وسىلاي باستاۋ الىپتى.

مۇندا كەلگەن ءاربىر تۋريست ­30–50­ دوللار تولەپ كىرەدى. نەلىكتەن 30–50 دوللار؟ ويتكەنى بيىل بايان-ولگەي­دەگى بۇركىتشىلەر تويى ەكى جەر­دە ءوتتى. ولگەيگە جاقىن بۇعىتى اۋماعىنداعى جارىستى قۇس­بەگى­لەر وداعى ۇيىمداستىرسا, سارى­كول جايلاۋىنداعى سايىستى موڭ­عو­ليانىڭ ىشكى تۋريستىك كوم­پانياسى وتكىزدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, 25 جىل بويى قازاقتار وتكىزىپ كەلە جاتقان ءىس-شاراعا تۋريستىك كومپانيالار دا مۇددەلىلىك تانىتا باستاعان. سەبەبى تۋريستەر موڭعولياعا تەك بۇركىتشىلەر تو­يىندا عانا ەمەس, جىل ون ەكى اي بويى ارىلمايدى.

بۇل جاقتاعى كوشپەلىلەر تويى تاۋدىڭ ەتەگىندەگى جازىق دالادا وتەدى. قىراندى دا بۇركىتشىلەر شامامەن 40–50 مەترلىك بيىكتىكتەن ۇشىرادى. V دۇنيەجۇزىلىك كوش­پە­­لىلەر ويىنىندا موڭعو­ليا­لىق بۇركىتشىلەر تاۋدا ۇشا­تىن بۇر­كىتتەردىڭ جازىقتى جاتىر­قا­عا­نىن ايتقان ەدى. ايتسا ايتاتىنداي ايىرماشىلىق بار ەكەن. بۇعىتى تويىنا قىران باپتايتىن ەلۋگە جۋىق جەرگىلىكتى قازاق قاتىستى. جالپى, بۇعان دەيىن بۇركىتشىلەر فەستيۆالى التاي, ساقساي, تۇلبا سياقتى بىرنەشە سۇمىندا دا بولعان. ولارعا باسى 200, سوڭى 300-دەي ­تۋريست كەلىپتى.

تويدا تۇيە, تاي جەتەكتەپ, ءتىپتى بۇركىتىن باۋىرىنا باسىپ الىپ, ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن بالالار كوپ. تاي, نە تۇيەگە وتىرىپ اۋدەم جەردى ءبىر اينالىپ كەلسەڭىز, 10 000 توگروگ, ءبىزدىڭ اقشامەن 1 400 تەنگە. ال تۋريستەر با­لالار­دى قى­زىق كورگەنى سون­شا­لىق, قوسىمشا قول اقىلارىن دا بەرىپ جاتىر. بۇعان ءبىزدىڭ دە ءىشىمىز جى­لىدى. ويتكەنى جەرگىلىكتى حالىق تۋ­ريس­­تەردىڭ ارقاسىندا جۇمىس تا­ۋىپ, كەيبىرى كاسىپ تە جۇرگىزىپ جاتىر.

ءوزىن مۇحاممەد دەپ تانىس­تىرعان بالا بۇركىتىن بيىك قۇزدان بەلىنە ارقان بايلاپ ءجۇرىپ, ءوزى الىپتى. بۇل – جاسى نەبارى ون تورت­تەگى بالانىڭ ارەكەتى. «تابىل­تاي دەگەن جەرگە اعام ەكەۋمىز باردىق. ۇيادا ەكى بالاپان بولدى, بىرەۋى سارشا ەكەن. ال ءبىز ۇرعاشىسىن الدىق. قازىر بۇركىتىم ءبىر جاستا», دەيدى.

سايىستىڭ ەكىنشى كۇنى سارىكول جايلاۋىندا دا بۇركىتشىلەر كوپ بولدى. كورەيالىق بانكتىڭ جارناماسىنا تۇسكەن ءايمولدىر دەگەن بۇركىتشى قىزدى وسى جەردە كوردىك. بۇركىتشىلەر اراسىنداعى جالعىز قىز بۇركىتشىنى فوتوعا ءتۇسىرىپ, اڭگىمەگە تارتقان تۋريس­تەردىڭ قاراسى مول.

بايان-ولگەيدەگى كوشپەلىلەر ويىنىندا ءبىزدى ەرەكشە تاڭعال­دىر­عانى – كەز كەلگەن موڭعول ازا­ما­تىنىڭ قازاقشا سويلەي جو­نە­لە­تىن­دىگى. جەرگىلىكتى حالىق «موڭ­عول» دە­گەن ءسوز­دى مۇلدە قول­دان­بايدى. سىي­لاستىقپەن «ۇلكەن اۋىل­دىڭ ادام­دارى» دەيدى. سونداي ءبىر ۇلكەن اۋىل­دىڭ ادامى, تازا قازاقشا سويلەپ تۇرعان دوربەت بايرا اعامىزبەن تانىسىپ, بۇعى مۇيىزىنەن جاسالعان اسىق­تارىن كورىپ تاماشالادىق. جالپى, قالقالار اسىقتى بۇعىنىڭ مۇيىزىنەن جاساسا, دوربەتتەر تۇيە­نىڭ سۇيەگىنەن جونىپ جاسايدى ەكەن. حالقىمىز اسىق جىلىكتەگى دايىنىن جينايتىنى بەلگىلى. ول اسىقتارمەن سالىستىرعاندا بۇعىنىڭ مۇيىزىنەن جاسالعان اسىق كىشكەنتاي, اپپاق.

بايرا گۋنزە ۇيىمداستىرىپ تۇرعان اسىق ويىنىنا كەز كەلگەن ادام قاتىسىپ, جۇلدەلى اقشالاي سىي­­لىق ۇتىپ الۋىنا بولادى. «قا­زىر­­دىڭ وزىندە 27 ادام تىركەلدى, ونىڭ ىشىن­دە قازاق, ۋرانقاي, ءوبىر موڭعول, تىۆالار بار», دەيدى اعامىز. جالپى, تۇر­كى تەكتەس حالىقتار ىشىندە اسىق ويىن­دارى ءارتۇرلى وينالادى. بۇل جەردە بايقاعانىمىز, ورتاڭعى ساۋساقپەن شەرتىپ وينايدى ەكەن. تاعى ءبىر قىزىعى, موڭعوليادا قىستا مۇزدىڭ ۇستىندە اسىقتى سىر­عاناتىپ وينايتىن ۇلتتىق چەمپيو­نات وتەدى ەكەن. 5–6 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان جارىسقا تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعى قاتىساتىن كورىنەدى.

دوربەت بايرا گۋنزە – ولگەي­دىڭ تۋماسى. قازاقشا جاقسى ءبىلۋى­نىڭ دە سەبەبى وسىندا. بالاباق­شاداعى 35 قازاق بالانىڭ ىشىندەگى 5 موڭعول «قازاق» بولىپ شىعا كەلدىك دەپ قالجىڭدايدى. اڭگىمە بارىسىندا نوعونوردا قىزىقتى كۇندەردى بىرگە وتكەرگەن ومىربەك ساقاي دەگەن دوسىنا سالەم ايتتى. پاۆلودارعا كوشىپ كەتكەلى ساعىنىپ جۇرگەنىن دە ايتىپ قالدى.

جالپى, كوشپەلىلەر ويىنىن قاي ەل ۇيىمداستىرىپ, قاي جەردە وتكەنى ماڭىزدى ەمەس. ونىڭ اۋقىمى تۋريستەردىڭ قانشا كەل­گەنىمەن دە ولشەنبەيدى. بىزدەگى كوشپەلىلەر ويىنىنان تۇسكەن پايدا جۇم­سال­­عان قاراجاتتان 20 ەسەگە از بولدى. تۋريستەردى نەبىر بەينەجازبالار ءتۇسىرىپ, الدىن الا شاقىرىپ كەل­تىرگەن سياقتىمىز. بىراق ولار­دىڭ قايتا قايىرىلىپ سوعۋى ەكى­تالاي. سەبەبى كوشپەلى مادەنيەت كۇن­دەلىكتى ومىرىمىزدەن الشاقتاپ كەتكەن. ال موڭعوليادا كوشپەلىلەر ويىنىنىڭ قۇندى­لى­عىن ارتتىرىپ وتىرعان – جەر­گى­لىكتى قازاقتار. ويتكەنى ولار ءالى دە ەجەلگى تۇرمىس-سالت, ادەت-عۇرىپتان الىستاعان جوق. كۇن­دە­لىكتى تىرشىلىگى جايلاۋدا مال باعىپ, اراسىندا ساياتشىلىق جاساۋمەن ءوتىپ جاتىر. ءتىپتى شاعىن قالالاردا تۇراتىنداردىڭ ۇيىنە بارساڭىز دا قابىرعادا كەستەلى تۇس­كيىز, كيگەندەرى شاپان, قازاقى جەلەتكە. قازىر تۋريستەر تاراپىنان قىزىعۋشىلىق, سۇرانىس بولعان سوڭ, تۇسكيىز, قارساق تىماق, شاپان تىگۋدى قولعا العان. ونىڭ ىشىندە زاماناۋي ۇلگىدە تىگىپ ساتاتىندار كوپ. كوشپەلىلەر ءومىرىن ناسيحاتتاۋ­دا كىمنىڭ كوشى وزادى, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ال ءبىز جازىق دالادا, جاي­لاۋدا وتكەن ءارى تۋريس­تەر تامسانىپ تۇرىپ, تاماشا باعا بەرگەن بۇل كوشپەلىلەر ويىنىنان عاجاپ اسەر الدىق.

سەرىكگۇل سۇلتانقاجى,

جۋرناليست

بايان-ولگەي ايماعى