بۇل ماقالانى جازۋىما بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, قىزىلوردالىق بيعالي قايۋپوۆ, باقبەرگەن دوسمامبەتوۆ, ءناجىمادين مۇساباەۆ, جارىلقاسىن ءشارىپوۆ, مۇرات مۇحامبەتوۆ, بەكمىرزا ەلامانوۆ, يمامادين وڭعارباەۆ, تاعى باسقا قادىرلى ىنىلەرىم سەبەپكەر بولدى.
قادىرلى باۋىرلارىمنىڭ بازىناسى دۇرىس شىعار, سەبەبى سوناۋ قيىن كەزدەردە, ەل ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان الماعايىپ ۋاقىتتا بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتەتىن ازاماتتار كەرەك بولدى, سولاردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى بەردىبەك ساپارباەۆ ەدى. باقيلىققا اتتانعاندا قابىرعامىز قايىستى. الماتىداعى جەرلەۋ راسىمىنەن سوڭ ىلە-شالا قىزىلوردالىق جەرلەستەرىنە ارنايى اس بەرىلدى. سوندا قىزمەتتەس بولعان ارىپتەستەرى مەن اعايىن-جۇرت «بەردىبەك ماشبەك ۇلىن نەلىكتەن جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتقا ۇسىنباسقا؟» دەگەن ساۋال قويىپ, ءبىراۋىزدان قولداعان ەدىك. قايراتكەر ازاماتتىڭ قىزمەتتەسى رەتىندە بۇل ۇسىنىستىڭ ءمانىن ءوزىم ايتۋدى پارىز سانادىم.
قىزىلوردا وبلىسى اپاتتىق ايماق بولىپ سانالعاندا 1995-1999 جىلدارى بەردىبەك ساپارباەۆ ءوڭىر تىزگىنىن قولىنا الىپ, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق قۋاتتى وڭىرگە اينالدىردى. ەلدە اكىمدىك ينستيتۋت ءالى قالىپتاسپاعان كەزەڭدە ايماقتىڭ شەتىن ماسەلەلەرىن شەشە ءبىلدى. كانادا, گەرمانيادان ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى مۇناي كومپانيالارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, وبلىستى تىعىرىقتان شىعاردى. قىزىلوردانىڭ تاعى ءبىر ەكونوميكالىق كوزى – بالىق شارۋاشىلىعى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە بىزدەگى بالىقتىڭ بايلىعىنا, مولدىعىنا كوزى جەتكەن ۆ.ي.لەنين 1921 جىلى ارال بالىقشىلارىنا ارنايى حات جازىپ, ورىس حالقى, اسىرەسە بالالارى اشتىققا ۇشىراپ جاتقاندا بالىق سۇراتقان ەدى. ارال بالىقشىلارى ءوز اۋىزدارىنان جىرىپ, 14 ۆاگون بالىقتى رەسەيگە جونەلتتى. ەرەن ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ, كالينيننىڭ قولىنان بىرنەشە ارال بالىقشىسى جوعارى ماراپات العان. بالىق شارۋاشىلىعىنا كومەگى تيگەن ەل اعالارى كوپ بولدى, اتاپ ايسام, مۇحامبەتقالي سۋجيكوۆ, سالىمگەرەي توقتامىسوۆ, تاكەي ەسەتوۆ, ەركىن اۋەلبەكوۆ, بەردىبەك ساپارباەۆ, يكرام ادىربەكوۆ, قىرىمبەك كوشەرباەۆ جانە تاعى باسقا ازاماتتار. كەيىننەن كىشى ارال قايتىپ كەتىپ, تۇزدىڭ مولشەرى 30 مگ-گە ارتقان ساتتە كوپتەگەن بالىق ءتۇرى جويىلىپ كەتتى. وسى كەزدە بەردىبەك ماشبەك ۇلى تىكەلەي كومەك جاساپ, عىلىمي ينستيتۋتتىڭ عالىمدارىمەن اقىلداسىپ, ازوۆ تەڭىزىنەن كامبالا بالىعىنىڭ تۇقىمىن الىپ كەلدىك. ارال تەڭىزى قولايلى بولعاننان با, الىپ كەلگەن بالىقتار وزدەرىنىڭ قالىپتى سالماعىنان ەكى ەسەگە دەيىن ءوستى. 1992-1993 جىلدارى مەملەكەتىمىز ءۇشىن اۋىر كەزەڭ بولدى, ءدال وسى ۋاقىتتا تەڭىزدە كۇرت وسكەن كامبالا بالىقتارىن اۋلايتىن اۋ قۇرالدارى, ماماندار, توڭازىتقىشتار جوقتىڭ قاسى ەدى. بەردىبەك ماشبەك ۇلى بالىقشىلار مەن مامانداردى جيناپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ, جوسپار جاسادىق. بۇل جوسپاردىڭ اتى «كوپەنگاگەننەن ارالعا دەيىن» دەپ اتالدى. دانيا ەلىنىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى قازاقستانعا كەلىپ, بەردىبەك ماشبەك ۇلىمەن كەزدەسىپ, كەلىسىمشارتقا وتىردى. ولاردىڭ كەلىپ-كەتۋ شىعىنىن بەردىبەك ماشبەك ۇلى ۇكىمەتپەن كەلىسە وتىرىپ شەشتى دە, تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن كوپ كومەك جاسادى. ناتيجەسىندە, دانياعا ارالدان ەكى رەت ەكسپەديتسيا جىبەرىلىپ, ءبىر ايعا جۋىق تاجىريبە الماسىپ, كامبالا بالىعىن قالاي اۋلاپ, پايدالانۋ كەرەگىن ۇيرەنىپ كەلدى. تەك تاجىريبە الماسىپ قانا قويماي, بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ كومەگىمەن ارنايى اۋ قۇرالدارىن, اۋلانعان بالىقتاردى ساقتايتىن توڭازىتقىشتاردى ەلگە اكەلدى. سونىڭ ارقاسىندا ارال بالىقشىلارى مەن حالقى ءبىر مارقايىپ, ەڭسەلەرى كوتەرىلىپ قالدى.
قىزىلوردادان كەتكەننەن كەيىن, احۋالى اۋىرلاپ, ءوندىرىسى تۇرالاپ قالعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىن باسقارۋعا كەلدى. ىرگەلى ىستەردى بىردەن قولعا العان بەردىبەك ساپارباەۆ بويىنداعى بار قابىلەت-قارىمىن جۇمساپ, شىمكەنتتى شىڭعا شىعارىپ كەتتى. وبلىسقا اكىم بولىپ تاعايىندالعاندا, مۇندا گاز, جارىق, جىلۋ دەگەن اتىمەن جوق نە بولماسا قات ەدى. اينالدىرعان ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ايماقتا گاز دا, جىلۋ دا, جارىق تا قوسىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى. قازىر اۋىزبەن ايتقانعا جەڭىل, ءدال سول ۋاقىتتا بەردىبەك ماشبەك ۇلى ءۇشىن بۇل كۇردەلى شارۋانى وڭتايلاندىرۋ وڭايعا سوقپاعانى انىق. تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن اپەرباقاندار قاشاندا تابىلادى, بىراق بەردىبەك ماشبەك ۇلى ىلگەرى باسقان قادامىن كەيىنگە تارتقاندارعا تاس لاقتىرماي-اق, ءوز جولىنان جاڭىلمادى. ونىڭ مىنەزىنىڭ بەرىكتىگى مەن سەرتىندە تۇراتىن اردا قاسيەتى ەل يگىلىگى ءۇشىن قاشاندا سۇرانىپ تۇردى. وسى ورايدا ۇلتىمىزدىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى. راسىندا دا, ول مىنەزگە باي تۇلعا ەدى. جوعارىدا جازعانىمىزداي, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە شىمكەنتتىڭ شىرايىن كەلتىرگەن اكىم قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ءوڭىردى دامىتۋعا ەڭبەك ءسىڭىردى. وعان وڭتۇستىك حالقى كۋا. وسى ورايدا قالامگەر قالي سارسەنبايدىڭ «ەر ەكەنىڭدى بىلەيىن, شىمكەنتتى باسقارىپ كورشى» اتتى ماقالاسىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى.
بەردىبەك ماشبەك ۇلى شىمكەنتتەن كەيىن كەدەن سالاسىنا كەلدى. كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولدى. بۇرىن بۇل سالادا ىستەپ كورمەسە دە, ءوزىنىڭ بىلىگى مەن ءبىلىمىن قاتار ۇشتاپ, كەدەننىڭ بار كەم-كەتىگىن تۇزەۋگە اتسالىستى. ونداعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, زەينەتكە شىعارۋ ماسەلەسىن ءبىرشاما وڭتايلاندىرىپ كەتكەن وسى بەردىبەك ساپارباەۆ بولاتىن.
حالىققا جانى جاقىن بەردىبەك ماشبەك ۇلى 2009 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىن باسقارۋعا كەلگەندە, كەشەگى اباي تۋعان, مۇحتارداي زاڭعار جازۋشى دۇنيەگە كەلگەن قاسيەتتى ولكەنى قايتادان تۇلەتۋگە كۇش سالدى. الدىمەن وبلىس ورتالىعى وسكەمەننىڭ قاق ورتاسىنا اباي ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, قازاقتىڭ ايبىنىن كورسەتە ءبىلدى. ءوڭىردى اباتتاندىرۋ, شەكارالىق اۋدانداردىڭ ماسەلەسىن تەز ارادا شەشۋ, زاۋىت-فابريكالاردى جانداندىرىپ, ءوندىرىستى جەدەلدەتۋگە كۇشىن سالدى. ەڭ باستىسى, قاراۋىنداعى حالىقپەن جاقسى ءتىل تابىسا ءبىلدى. مىسالى, سۋ تاسقىنىنان ءجيى زارداپ شەگەتىن اۋدانداردى ءوزى ارالاپ, حالىقتىڭ جانايقايىن تىڭداپ, جەدەل تۇردە ماسەلەلەرىن شەشىپ بەردى. اكىم بولىپ تاعايىندالا سالىسىمەن زايسان اۋدانىنا قاراستى تاسباستاۋ اۋىلىن كۇرت ەرىگەن قار سۋى شايىپ كەتىپ, جۇرت باسپاناسى مەن مال-جانىنان ءبىر ساتتە ايىرىلىپ قالدى. سول كەزدە التىن ادام تابىلعان قاسيەتتى ولكەگە ارنايى بارىپ, حالىقپەن تىلدەسىپ, نە كەرەك ەكەنىن سۇراپ, ءۇش ايدىڭ ىشىندە جاڭا باسپانا سالىپ, مال-جانىنىڭ وتەماقىسىن بەرۋگە ۋادە ەتتى. قوڭىر كۇز كەلگەنشە سۋ باسقان اۋىلداعى حالىققا جاڭا ءۇيدىڭ كىلتىن ءوزى تابىستاپ, لەنتاسىن قيعانىن كوزىمىز كوردى. بۇل ىسكەر اكىمنىڭ ايقىن وبرازىن كورسەتسە كەرەك.
اقتوبە وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعان سوڭ, ەكى جىلدان كەيىن مەنى شاقىرىپ: «قۇدايبەرگەن سارجان ۇلى, وسى ىرعىز وڭىرىندە جەتپىستەن استام كول بار كورىنەدى, وسىنى قالاي بالىققا تولتىرساق بولادى؟ ەستۋىمشە, 60-جىلدارى سىزدەر ىرعىزعا ارنايى بالىق اكەلگەن ەكەنسىزدەر», دەدى. راسىندا, 1963 جىلى ءبىز ارال تەڭىزىنەن سازان بالىعىن ىرعىز كولدەرىنە جىبەرگەنبىز, جەتى-سەگىز جىل وتكەندە اگى بالىقتاردىڭ سالماعى ون كيلوگرامعا دەيىن ءوستى. اقىرى ارالدىقتار سازاندى ىرعىز كولدەرىنەن اۋلايتىن بولدى. بەردىبەك ماشبەك ۇلى سونى ەستىگەن شىعار, ماعان قولقا سالىپ, ورىنباسارلارىنا, تابيعاتتى باسقارۋ باسقارماسىنا تاپسىرما بەرىپ: «قۇدەكەڭمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەڭدەر, ول بىزگە بالىق سانىن وسىرۋگە كومەكتەسەدى», دەدى. جۇمىسقا ەندى كىرىسەيىك دەپ جاتقانىمىزدا اتتەڭ, ول كىسى قىزمەتىنەن كەتىپ قالدى. ول كىسى كەتكەننەن كەيىن بۇل جۇمىستى ارمەن قاراي جالعاستىراتىن ادام بولمادى.
2020-2022 جىلدارى قوردايدا بولعان قاقتىعىستان سوڭ, بەردىبەك ماشبەك ۇلى جامبىل وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالدى. سەبەبى الەۋمەتپەن ورتاق ءتىل تابىسا الاتىن اكىم قاجەت ەدى. بەردىبەك ماشبەك ۇلى ءبارىن ورنىمەن شەشىپ, وبلىستىڭ تۇراقتىلىعىن قالپىنا كەلتىرە ءبىلدى.
جۇرتشىلىق بىلەدى, كەشەگى سوعىس جىلدارى مايداننىڭ ەڭ كۇردەلى جەرلەرىنە مارشال جۋكوۆ جىبەرىلىپ وتىرعان. ءتورت جىلدا جۋكوۆ ءتورت مايداندى باسقارىپ, جاۋ قولىندا قالعان ەلدى مەكەندەردى ازات ەتۋگە بار كۇشىن سالدى. سول ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ي.ستالين جۋكوۆكە ءتورت رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرگەن. مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەل ەڭسەسىن تىكتەۋگە, كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە, وبلىستاردىڭ ءال-اۋقاتىن, ەكونوميكاسىن ارتتىرۋعا ەرەن ەڭبەگىن سىڭىرگەن, ءبىر ءوزى بەس-التى وبلىستى باسقارىپ, مانساپقا ەمەس, حالىققا قىزمەت ەتكەن بەردىبەك ماشبەك ۇلىن نەلىكتەن باعالامايمىز؟ اكىمدىك قىزمەتىن بىلاي قويعاندا, ۇكىمەتتە ىستەگەندە ەل دەگەندە ەمىرەنىپ ەڭبەك ەتكەن دە ءدال وسى بەردىبەك ەدى. قولدا باردا التىننىڭ قادىرى بولۋشى ما ەدى؟ كەيدە شىن اسىل ازاماتتاردىڭ قادىرىنە جەتە الماي قالامىز. باتىر باۋىرجانعا دا, رەيحستاگقا تۋ تىككەن راقىمجانعا دا باتىر اتاعىن كوزدەرى كەتكەن سوڭ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتىپ بەرمەپ پە ەدى؟ بابالارىمىز «يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك, بەردىبەك ماشبەك ۇلىنىڭ ارتىندا قارا ورمانداي حالقى, تۋعان-تۋىس, شاكىرتتەرى قالدى. ءبىز ەل اعالارى كەڭەسىپ, ازاماتتار اقىلداسىپ, بەردىبەك ساپارباەۆقا ەلىمىزدىڭ جوعارى ماراپاتى بەرىلسە دەيمىز. قايراتكەرلىكتە دە ەڭبەك ادامىنىڭ ماڭداي تەرى مەن ونەگەسى ەسكەرىلسە, ەلدىگىمىز باياندى بولادى دەپ سانايمىز.
قۇدايبەرگەن سارجانوۆ,
بالىق شارۋاشىلىعى ەكس-ءمينيسترى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى