سولتۇستىكتەگى ۆەنەتسيا
شۆەد استاناسى سىرتتان كەلگەن جانداردىڭ نازارىن گوتيكالىق ستيلدەگى سارايلار مەن حرامداردىڭ ۇشكىر شپيلدەرى جانە توبەسىن كوك تىرەگەن الىپ عيمارات شاتىرلارىنداعى جەلدىڭ قاي باعىتتان سوعىپ تۇرعانىن انىقتايتىن قۇبىلناما رولىندەگى كوگەرشىن, اتەش, شاعالا كەيىپتەس زىرىلداۋىقتارىمەن بىردەن باۋراپ الادى. ستوكگولم سانسىز ارالدار مەن تۇبەكتەرگە ورنالاسقان قالا. مۇندا قاي باعىتقا قاراي جۇرسەڭىز دە بارلىق جەردەن تەڭىزگە شىعاسىز. بۇل قالاداعى سۋ اتاۋلىنىڭ ءبارى, مەيلى ول ءۇلكەندى-كىشىلى بولسىن, قۇددى شاھاردىڭ ايناسى ىسپەتتى. ولاي دەيتىنىمىز, شۆەد استاناسىنىڭ ەسكى بولىگى دەپ اتالىپ كەتكەن تۇستاعى ارحيتەكتۋرالىق انسامبلدەردىڭ ءبارى جاعالاۋلارداعى سۋ بەتىنەن مۇلدە وزگەشە كەيىپتە ءمولدىرەپ, جارقىراي كورىنەدى. كورول رەزيدەنتسياسى, راتۋشا, عىلىم اكادەمياسى مەن پارلامەنت ءۇيى سەكىلدى عاجاپ عيماراتتار تۇرعان وسى جەردەگى كەز كەلگەن ارال, تۇبەك, وزەن جاعالاۋلارىنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن كەلىستى دە كوركەم كوپىرلەر ارقىلى جالعاسقان. ولاردىڭ تۇبىندە كۇنى بويى ورىس ەرتەگىسىندەگى حوتتابىچ قارت سەكىلدى قامىس قالپاق كيىپ, قارماق سالىپ وتىرعان اۋەسقوي بالىقشىلاردى كورەسىز.
تەڭىز – ستوكگولمنىڭ جانى. ول ونى ءتۇرلى اۋەنگە بولەپ, شاھار ءومىرىن سان ءتۇرلى قيمىل-قوزعالىسقا كەلتىرىپ تۇرادى. تەڭىز سونداي-اق قالانى تولقىندارمەن تەربەپ ايالايدى, ەركەلەتەدى. ال اق شاعالالى ايلاقتاردان اڭقىلداي سوققان اقساۋمال سامال شە؟ قىسقاسى كوك تەڭىز – ستوكگولمنىڭ سيمۆولى. سوندىقتان وعان كورسەتىلەتىن قۇرمەتتە شەك جوق. ءتىپتى, مۇندا ەڭ ۇساق-تۇيەك, ەلەۋسىز دەگەن نارسەلەردىڭ ءوزى تەڭىزبەن بايلانىستىرىلادى. مىسالى, ءسابي اۋزىنداعى ەمىزىكتەردىڭ بالىق بەينەلى بوپ كەلۋى, بالالار باسىنداعى تەلپەكتەرگە شاعالا سۋرەتتەرىنىڭ سالىنۋى, دۇكەندەردەگى تاياق, ستول, ورىندىق, ساعات سەكىلدى تۇرمىستىق زاتتاردىڭ تەڭىز تۇستەس بولىپ, ولاردىڭ زاكىر, كەمە, قايىق, ماياك, كومپاس كەيپىندە جاسالۋى جوعارىداعى سوزىمىزگە انىق دالەل.
ارالدار مەن تۇبەكتەر جانە جاعالاۋداعى بيىك توبەلەرگە سالىنعان ستوكگولم بەينەبىر تولقىندا قالقىعان قالا سياقتى. سوندىقتان دا ونى تۋريستەر سولتۇستىكتەگى ۆەنەتسيا دەپ ورىندى اتاعان. قۇرىلىستار مەن كوشە, تروتۋارلاردىڭ دەنى تاستان سالىنىپ تۇرعىزىلعان ول كونە زامانداعى قايىسپاس, قايتپاس سۇپ-سۇر قارت ۆيكينگ سەكىلدى وتە سۇستى دا سەستى بولىپ كورىنەدى. ەكىنشى جاعىنان بۇگىنگى نازىك تە اسەم ديزاين ونەرى قۇدىرەتىمەن ول جۇزىنەن نۇرى توگىلگەن ارۋداي وتە ءساندى. شاھار سونىمەن قاتار قوناقجاي, ويلى, ۇستامدى جانە ەپتەپ ماڭعاز دا... وعان مۇنداي قاسيەت دارىتىپ تۇرعان سانسىز كوپ كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ قۇدىرەتى مەن اتاقتى ادامداردىڭ ىزدەرى قالعان تاريحي ورىنداردىڭ ەرەكشەلىگى سياقتى.
الدىمەن ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتايىق. شۆەد استاناسىنىڭ ەڭ كەرەمەت عيماراتى كورول سارايى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەرەكشەلىگى ايرىقشا ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەرىندە دەسەك, قۇندىلىعى بارلىق مونارحتاردىڭ ءوز كەزىندە ۇستاپ, تۇتىنعان زاتتارىنىڭ وسىندا شىپ-شىرعاسى شىقپاي جيناۋلى تۇرعاندىعىندا دەر ەدىك. بۇل سارايدان ونشا الىس ەمەس جەردە ەڭسەلى ستۋرچيۋركا – اۋليە نيكولايدىڭ سوبورى تۇر. وندا شۆەد كورولدەرى ءتاج كيۋ ءراسىمىن وتكىزىپ تۇرعان. بۇل ساۋلەت ۇلگىسى ستوكگولمنىڭ ەڭ العاشقى تاستان قالانعان ۇلكەن عيماراتى دەيدى گيد. سودان كەيىنگى نازار اۋداراتىن نىسان ول راتۋشا ءۇيى. ونى ساۋلەتشى ر.ەستبەرگ 1920 جىلى سالعان. سوعان قاراپ بۇل قۇرىلىس تولىقتاي كۇنى كەشەگى حح عاسىر رۋحىن بىلدىرەر دەپ ويلاعانبىز. جوق, ولاي ەمەس ەكەن. راتۋشانىڭ كەيبىر بولىكتەرىنەن باسقا ءداۋىر ۇلگىلەرىن دە مولىنان كورۋگە بولادى. ماسەلەن, ورتا عاسىرداعى رىتسارلار زالى سولاي. وندا اينەكتى تەرەزە دە, جابىلعان توبە دە جوق. سول حV عاسىرداعىداي جاسالعان دا قويعان. سوندىقتان دا راتۋشانىڭ بۇل زالىنان “الا بۇلتتى اسپان” انىق كورىنىپ تۇر. ءجا... ءبىزدىڭ ايتايىق دەگەنىمىز بۇل ەمەس. وقىرماندى حاباردار ەتەيىك دەگەن باستى ويىمىز ول ستوكگولمدەگى اتاقتى نوبەل سىيلىعىنا ارنالعان بانكەتتىڭ جىل سايىنعى 10 جەلتوقساندا ناق وسى راتۋشاداعى كوگىلدىر زالدا بەرىلەتىندىگى.
قالانىڭ بارلىق الاڭدارى دەرلىك شۆەد كورولدەرى مەن وسى ۇلتتىڭ ۇلى ادامدارىنىڭ مۇسىندەرىنە تولى. سولاردىڭ ىشىندە ات ۇستىندە وتىرعان باتىر كورول گۋستاۆ ادولفقا ارنالعان ەسكەرتكىش ەرەكشە كورىنەدى. ەندى ءبىر جەردە كورول كارل ءحىى بەينەسى دە كوزگە شالىنباي قالعان جوق. بۇل باياعى پەتر ءى پاتشامەن شايقاسىپ شايناسقان, پولتاۆا تۇبىندە بالتاسى تاسقا تيگەننەن كەيىن ەۋروپاداعى بەدەلىنە وڭباي نۇقسان كەلگەن بەيباق بيلەۋشى عوي. سوندا دا ول ءومىر بويى: “العان باعىتىمنان قايتپايمىن”, – دەپ ۇرانداپ وتكەن سياقتى. ونى ەسكەرتكىشتەگى ونىڭ شىعىس جاقتى شوشايتا نۇسقاپ, ماسكەۋدى كورسەتىپ تۇرعان سول قولىنان بايقاۋعا بولادى.
وسى جەردە مىنا ءجايتتى دە اتاپ ايتا كەتكەن ءجون. شۆەتسيا استاناسى ستوكگولم جوعارىدا ءبىز ءوزىمىز ءسوز ەتكەن ايشىقتى ارحيتەكتۋرالىق انسامبلدەرىمەن جانە قۇدىرەتتى كورولدەرىمەن عانا ايگىلى قالا ەمەس. ول سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ اقىل-ويىمەن الەمدىك وركەنيەتكە ۇلكەن ۇلەس قوسقان دانا پەرزەنتتەرىمەن دە دارالانعان شاھار. ولاي دەيتىنىمىز, مۇندا ءبىر كەزدەرى ءوسىمدىكتەر دۇنيەسىن تۇڭعىش رەت 24 كلاسقا ءبولىپ جۇيەلەگەن اتاقتى بوتانيك كارل ليننەي, قوپارعىش زات – ءديناميتتى ويلاپ تاپقان عالىم الفرەد نوبەل, گولليۆۋد ءتاڭىرىسى اتانعان كينواكتريسا گرەتا گاربو ءومىر سۇرگەن. بۇل جەردە سونداي-اق تەمپەراتۋرالىق شكالانى, ياعني گرادۋستى ويلاپ تاپقان اندەرس تسەلسي مەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى بەدەلدى تۇلعا, سەگىز جىل بويى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى مىندەتىن اتقارعان داك حاممارشەلد ەڭبەك ەتكەن. ال اسكەري قىزمەتىن وسىنداعى كورول سارايىنىڭ قۇرمەتتى قاراۋىل ۇلانىنان باستاپ, كەيىن رەسەي ارمياسى قۇرامىندا پورت-ارتۋر شايقاسىنا قاتىسقان, ودان سوڭ اقىلدىلىعى مەن پاراساتتىلىعى ارقاسىندا فينليانديانىڭ پرەزيدەنتى بولعان كارل گۋستاۆ ماننەرگەيم شە؟ سونداي-اق اتاقتى ديپلومات, ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءوزىنىڭ جانكەشتىلىگىمەن مىڭداعان ەۆرەي ۇلتىن ۆەنگرياداعى قىرعىننان امان الىپ قالعان راۋل ۆاللەنبەرگ پەن “ۇزىن ش ۇلىقتى پەپپي” جانە “بالاقاي مەن كارلسون” كىتاپتارى ارقىلى الەم ۇل-قىزدارىنىڭ ءسۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن جازۋشى استريد لينگرەندى قايدا قويامىز؟!
مىنە, بۇلار شۆەتسيا اتتى شاعىن ەلدىڭ اتاعى الىسقا كەتكەن پەرزەنتتەرى. عاجابى سول, قايدا, قانداي جاعدايدا بولسا دا ستوكگولم ولاردى ۇمىتپاعان. ونى قالاداعى الاڭ, پارك, كوشە مۇيىستەرىندەگى سول تۇلعالاردىڭ وقىپ ءبىلىم العان نەمەسە جۇمىس ىستەگەن, ايتپەسە وسى ەل استاناسىنان الىس ساپارعا اتتانعان جەرلەرىنىڭ بارىنە ورناتىلعان شاعىن مىس تاقتالارداعى شەكىمە جازۋلاردان انىق بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, ءوز زامانىندا “ەكىنشى دارۆين” اتانعان كارل ليننەيدى الىپ قارايىق. شۆەد عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنداعى كادىمگى تابيعي قويتاسقا ونىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى اشقان جاڭالىعى مەن وسى عىلىم ورداسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعاندىعى قىسقاشا جازىلعان دا قويعان. بولدى. باسقا ەشتەڭە جوق. ال الفرەد نوبەل شە؟ “وعان قاتىستى مۇندا نە بار؟” – دەيسىز عوي. ايتايىق. دۇنيە جۇزىندەگى وتە بەدەلدى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ قۇرىلتايشىسى ونى ستوكگولمدە ەسكە سالاتىن ءبىر تابيعي بەلگى بار ەكەن. ول عالىمنىڭ 1862 جىلى ءديناميتتى جاساپ جاتقان كەزىندەگى قوپارىلىستان قابىرعاسى جارىلىپ كەتكەن ءۇيى. سول وقيعا كورىنىسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىنىپ قالعان. ارينە, عيماراتقا جەل كىرىپ, جاڭبىر وتپەس ءۇشىن قابىرعاداعى ويىلىپ قالعان تەسىك كەيىن بالكون ەسىگى سياقتى ۇزىنشا اينەكپەن بەكىتىلىپ قويىلعان عوي. ال قالعان جەرىنىڭ ءبارى وقيعا قالاي بولدى, سولاي تۇر. بۇل مەكەن-جايعا دا جوعارىداعى كارل ليننەيدى ەسكە سالاتىن انىقتاما سەكىلدى شاعىن مىس تاقتا ىلىنگەن. باسقا ەشتەڭە جوق. “مادەنيەتتىلىك دەگەن وسى-اۋ”, – دەيسىڭ مىنا بەلگىلەردى كورگەندە. “وركەنيەت تالابىنا جاۋاپ بەرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ۇلگىسى دە شىعار بۇل”, – دەيسىڭ تاعى دا ىشتەي وزىڭە-ءوزىڭ ءتىل قاتىپ. سويتەسىڭ دە بىزدەگى: “اۋىلدىڭ اتى – اتاما, كوكەمنىڭ اتى – كوشەگە”, – دەگەن داڭعازالىقتى ويلاپ ۇيالاسىڭ. ۇققانىمىز – مىنا ومىردە اتاققۇمارلىق پەن كەۋدەمسوقتىق ەمەس, قاراپايىمدىلىق پەن تابيعيلىق قالاتىن سياقتى. بالكىم, ۇلىلىقتىڭ ەكىنشى اتى دا وسىلار ما ەكەن دەپ ويلادىق بىلاي شىعا بەرە. ايتپەسە شۆەدتەر گرەتا گاربوعا ءبىر كوشەنىڭ قابىرعاسىن, اندەرس تسەلسيگە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماڭدايشاسىن, استريت لينگرينگە قۋىرشاق تەاترى اتىن قيماي وتىرعان جوق. ماسەلە باسقادا; ۇلتتىڭ ۇستامدى مىنەزى مەن تۇنىق, تازا تاربيەسىندە بولىپ تۇر.
شۆەتسيا!.. مىنە, 200 جىلدان بەرى سوعىستىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن ەل بۇل. تاعدىر وعان وڭ كوزبەن قاراپ كەلە جاتقانداي. بۇل ونداعى بيلىك يەلەرىنىڭ بەرىك ۇستانىمىنا دا بايلانىستى شىعار بالكىم. ءبىر كەزدە جارتى ەۋروپانى جاۋلاپ العان شۆەدتەرگە توڭىرەكتەگى كورشىلەرى وشپەندىلىكپەن, جەككورىنىشپەن قاراعانى بەلگىلى. سودان ولار السىرەدى دە بەيبىت, بەيتاراپ باعىت ۇستانۋدى ءجون كوردى. ءسويتىپ ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردى بىلاي قويعاندا كەشەگى حح عاسىرداعى ەڭ سۇمدىق سويقان – ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستارعا ارالاسقان جوق. ءسويتىپ, ماسەلەن 1939-1945 جىلداردا بۇكىل ەۋروپا وتقا ورانىپ جاتقاندا شۆەتسيا ءوندىرىسىن دۇرىلدەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن گۇرىلدەتىپ جاتتى. ال 50-ءشى جىلداردىڭ باسىندا ونىڭ سوعىسقا قاتىسقان كورشىلەرى سانسىراپ, قيراعان قالالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا كىرىسكەندە بۇل ەل ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەڭبەكتى جاڭا ۇلگىدە ۇيىمداستىرۋ جانە وتانداستارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءماسەلەلەرىمەن اينالىستى. ءسويتىپ, بۇل قۇقىقتىق جانە ازاماتتىق قوعام ءار ادامنىڭ ومىردە ويلاعان ارمانىنا جەتۋ ءۇشىن اركىمگە بىردەي مۇمكىندىكتەر بەرىلۋىنە كوپ كۇش جۇمسادى. سوندىقتان دا وتانىندا بومبالار جارىلماعان, استاناسىندا ۇيلەر قيراماعان ەلدىڭ جاعدايى قازىر وتە جاقسى. ونى مىنا مىسالداردان انىق بايقاۋعا بولادى.
حالىقتىڭ مۇنداعى ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ ۇزاقتىعى – 80 جىل. وسى كورسەتكىشپەن شۆەتسيا الەمدەگى 222 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 9-شى ورىندا كەلەدى. ورتاشا جالاقى بۇل ەلدە 20 مىڭ كرون, ياعني, 2222 دوللاردى قۇرايدى. راس, الەمدى قامتىعان داعدارىس جاعدايىنداعى جۇمىسسىزدىق مۇندا دا جوق ەمەس, بار. ونىڭ دەڭگەيى بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا 9,1 پايىزدى قۇراعان. بىراق.., ءيا, بىراق قاشان جاڭا ەڭبەك ورنىنا ورنالاسقانشا ۇكىمەت ولاردى بۇرىنعى ايلىق جالاقاسىنىڭ 80 پايىزى كولەمىندەگى قارجىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرادى. سونداي-اق, ءبىلىم الۋ مۇندا تەگىن. وعان كەتەتىن شىعىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 7,1 پايىزىن قۇرايدى. وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا ءىجو شۆەتسيادا 819,7 ملن. كروندى قۇراعان. بۇل مۇنداي شاعىن مەملەكەت ءۇشىن از با, كوپ پە؟ ارينە, كوپ! مەديتسينا دا وسىنداي. تۇرعىندار ءۇشىن دارىگەرگە قارالىپ, ەمدەلۋ تەگىن. حالىققا جاسالعان وسىنداي وزىق الەۋمەتتىك جاعدايلاردى كوزبەن كورگەندە 1989 جىلعى كسرو حالىقتارىنىڭ ءى سەزىندەگى پىكىرتالاس ويعا ورالادى. سوندا اتاقتى ەكونوميست لەونيد ابالكين: “اق تەر, كوك تەر بولىپ 70 جىل تىربانعانىمىزدا ەڭبەگى ەش, تۇزى سور حالقىمىزعا شۆەدتەر قۇرلى جاقسىلىق جاساي المادىق”, دەپ وكىنسە, كورنەكتى جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ: “قازىر الەمگە ۇلگى ەتىپ ايتىلا باستاعان “ەكونوميكانىڭ شۆەدتىك مودەلى” دەگەن نە؟ ول سوتسياليزم مەن كاپيتاليزمنىڭ جاقسى, وڭتايلى ءارى يكەمدى جاقتارىن ەركىن تاڭداپ الۋ. ءسويتىپ, ولاردى حالىق يگىلىگى جولىنا باتىل بەيىمدەۋ. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. بىزگە نەگە وسىلاي ەتپەسكە”, – دەگەن ەدى. سول وپىنۋ مەن تاڭدانۋدىڭ سىرىن ءبىز ول كەزدە ۇقپاعانبىز. ۇلگى ەتىپ ايتۋدىڭ دا قادىرىنە جەتپەگەنبىز. ارادا 20 جىل وتكەن سوڭ وسى ەلگە كەلىپ مۇنداعى جاعدايدى ءوز كوزىمىزبەن كورگەندە ونى سوندا عانا بارىپ تۇسىنگەندەي بولدىق. راسىندا دا سولاي ەكەن.
سۋرەتتەردە: قۇس ۇشاتىن بيىكتىكتەن قاراعانداعى ستوكگولم مىنە, وسىنداي; شۆەد استاناسىنداعى جاڭا ۇلگىمەن سالىنعان “گلوبەن” سپورت كەشەنى;
ستوكگولم, شۆەتسيا.
جانبولات اليحان ۇلى (اۋپباەۆ).