مۇحتار مەن الكەي

ۇلكەن وقىمىستى الكەي حاقان­ ۇلى: «مەنى تىكەلەي عىلىمعا اكەلگەن بىردەن-ءبىر ادام – مۇحتار» دەگەندى كوزى تىرىسىندە ءجيى ايتىپ ءجۇرىپتى. ءتىپتى بۇل ءسوزى حاتقا ءتۇسىپ, تاسقا باسىلىپتى. عۇلا­مانىڭ وسى ءسوزىن جازىپ العان – قازاق باسپاسوزىنە ەڭبەگى سىڭگەن تانىمال جۋرنالشى جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى.

جاقاڭ بۇرىنعى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جىلدارى اكادەميك الكەي مار­عۇلان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعادى. بۇل – 1984 جىل. سودان عۇلاما قارياعا جولىعىپ, سۇحبات الۋعا جۋرنالشى اعا­مىز بارادى. ەكەۋارا كەرەمەت اڭگىمە ءور­بيدى. بۇل جازبا گازەتتە جاريالانىپ, كادىمگىدەي رەزونانس تۋدىرادى. مىنە, سودان بەرى دە 40 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.

«جاقسىلىق جەردە قالمايدى, ءىلىم وتقا جانبايدى» دەگەندەي, سۇحباتتىڭ تولىق نۇسقاسى «كەڭ ويدىڭ كەمەل بيىگى» دەگەن تاقىرىپپەن ج.بەيسەنباي ۇلىنىڭ 2022 جىلى «ورنەك» باسپاسىنان جارىق كورگەن تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ 5-تومىنا جاريالاعان ەكەن.

1924 جىلى سەمەيدە پەداگوگيكا­لىق تەحنيكۋمنىڭ ءىىى كۋرسىندا جۇرگەنىمدە, بىزگە سول كەزدە لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن مۇحتار اۋەزوۆ كەلىپ, ادەبيەتتەن ساباق بەردى, – دەپ ءسوزىن باستاپتى عالىم اتامىز. – بۇعان دەيىن دە مۇحتاردىڭ ەسىمى كوبىمىزگە تانىس ەدى. ول 1917 جىلدان ادەبيەت مايدانىندا كورى­نە باستادى عوي. سول شاقتان-اق ءوزىنىڭ ادە­مى ماقالالارى, اڭگىمەلەرىمەن مۇحتار وقۋ-بىلىمگە ەندى ۇمتىلعان جاستار جۇرەگىن جاۋلاپ العان ەدى. وسىنداي ادام­نىڭ تەحنيكۋمعا ساباق بەرۋگە كەلگەنى ءبا­رىمىزدى قۋانتىپ تاستادى. مۇحتاردىڭ ول كەزدەگى قياپاتى قانداي. ادەمى بۇيرا شاشتى, سۇڭقاردىڭ كوزىندەي سۇزىلە تەرەڭ قارايتىن تۇڭعيىق قارا كوزى بار. ماڭدايىنان اقىل مەن ويدىڭ لەبى اڭ­قىعان, جۇرەك سەزىمى رومانتيكاعا بو­لەنگەن, سويلەگەندە ساسپاي, مايىن تامىزا سويلەيتىن, ءسوزى شولدەگەن ادامنىڭ مەيىرىن قاندىراتىن تاۋ بۇلاعىنداي, سىپايى, كوركەم ءبىر جىگىت. كۇن سايىن پەدتەحنيكۋمعا كەلىپ, ادەبيەتتى وقىت­قانى­مەن تىنباي, قالاداعى ءارتۇرلى ما­دەني شارالارعا دا قاتىسادى. اباي, گوگول تۋرالى دارىستەر وقيدى, بايانداما­لار جاسايدى, ءوزى رەداكتور بولىپ «تاڭ» جۋرنالىن شىعارادى. توڭىرەگىنە وڭشەڭ ءبىر تالاپتى جاستاردى جيناۋعا قۇمار. مۇحتاردىڭ باسشىلىعىمەن اي سايىن اباي كەشىن وتكىزەمىز. ءبارىمىز ەرتىس بويلاپ, ساۋىق قۇرىپ, تاڭ اتقانشا اباي اندەرىن شىرقايتىنبىز», – دەپ ەسكە ال­عان ەكەن الكەي اتامىز دوس-ۇستازى مۇقاڭ جايىندا.

الەكەڭ  IV كۋرسقا كوشكەن جىلى (1925) مۇحتار ەكەۋى ءبىر پاتەردە تۇرىپتى. ءتىپ­تى اۋەزوۆتىڭ «كىنامشىل بويجەتكەن», «ەسكىلىكتىڭ كولەڭكەسىندە», «قارالى سۇلۋ» سياقتى ادەمى اڭگىمەلە­رىن جازعان كەزىنىڭ كۋاسى بولعان. اتام قازاقتىڭ «التىننىڭ قاسىنداعى جەز سار­عايادى» دەگەنىندەي, مۇحتاردىڭ اسەرىنەن الكەي دە ادەبيەتكە قۇمارتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ءا.مارعۇلان 1946 جىلى «قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق شى­عار­مالارى» اتتى تاقىرىپتا ەڭبەك قور­عاپ, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى اتانادى. ياعني الكەي حاقان ۇلىنىڭ ال­عاشقى تۇعىرلى ءبىلىمى ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا ەمەس, قازاق فولكلورى ەكەن.

كوپ كەشىكپەي, 1925 جىلى مۇحتار لەنينگرادتاعى وقۋىن جالعاستىرۋعا ۇلكەن قالاعا اتتانۋعا قام جاساي­دى. ول جالعىز كەتپەيدى. تەحنيكۋم بىتىر­گەن الكەي دوس-شاكىرتىن ەرتىپ الادى. «مەنى­مەن بىرگە ءجۇر, كۇنشىعىس ينستيتۋتىنا تۇسكەنىڭ دۇرىس», دەيدى مۇقاڭ.

«ادەبيەتكە, فولكلوردى زەرتتەۋگە دەگەن قۇمارلىق جەتەلەپ, سول جىلى كۇنشىعىس ينستيتۋتىنىڭ تۇركولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇستىم. ونىمەن قوسا لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ شىعىس بولى­مىندە تىڭداۋشى بولىپ تا تىركەلدىم. ول كەزدە بۇل وقۋ ورىندارىندا بارتولد, سامويلوۆيچ, مارر, كراچكوۆسكي, ول­دەنبۋرگ, باكلانوۆ, مەششانينوۆ سىندى ءىرى عۇلامالار ءدارىس بەرەدى. ءبارى دە – بىلىم­دەرى جويقىن ادامدار. مۇحتاردان كەيىن ولاردىڭ تىكەلەي اسەرى مەنى ءبىرجولا عىلىم جولىنا ءتۇسىردى», دەپ ەسكە الادى ءا.مار­عۇلان اتامىز 2004 جىلى ء«بىلىم» باسپا­سىنان جارىق كورگەن «مارعۇلان تۋرا­لى ەستەلىكتەر» جيناعىنىڭ (قۇراس­تىرۋشىلار: مارعۇلان د.ءا., مارعۇلان د.ا.) 96-بەتىندە.

لەنينگرادقا كەلگەننەن كەيىن دە ەكى دوس ۆاسيلەۆ ارالىنداعى جەتىنشى لي­نيا­نىڭ بويىندا ءبىر پاتەردە تۇرادى. الەكەڭ اۋىق-اۋىق ۋاقىت تاۋىپ مۇحتار وقيتىن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ادە­بيەت فا­كۋلتەتىنە بارىپ, پروفەس­سور سي­پوۆ­سكي­دىڭ ءدارىسىن تىڭداۋدى ادەت ەتەدى.

ءبىر كۇنى مۇحتار ەكەۋىمىز پروفەسسور سيپوۆسكيدىڭ لەكتسياسىنا قاتىسىپ وتىرعانبىز. ەسىل-دەرتىمىز وقىتۋشىنىڭ سوزىندە بولىپ ەشتەڭە بايقاماپپىز. ءبىر قاراسام, مۇحتاردىڭ شاشىنىڭ اراسىندا شيىرشىقتالعان قاعاز قىستىرۋلى تۇر. ءبىر جاپىراق قاعازعا: ء«سىزدىڭ شاشىڭىز ءبىزدىڭ لەكتسيا تىڭداۋىمىزعا كەدەرگى جاساپ وتىر», دەپ جازىلىپتى. قىزىقتى ءدارىس ۇستىندە دە مۇحتاردىڭ ادەمى بۇيرا شاشى ارقامىزدا جايعاسقان نۇر ءجۇزدى ارۋلاردىڭ نازارىن اۋدارا بەرسە كەرەك. سويتسەم, ولاردىڭ اراسىندا ءوزىمىزدىڭ بولاشاق جەڭگەمىز ۆالەنتينا دا بار ەكەن, – دەپ ەسكە الىپتى الكەي مارعۇلان.

وسى ەكى تۇلعانىڭ دوستىعى تۋرالى تاعى ءبىر ۇلكەن عالىم شاپىق شوكين 1984 جىلى 80 جاسقا تولعان ارىپتەسى الكەي مارعۇلان تۋرالى جازعان ەستەلىگىندە تومەندەگىدەي مالىمەت كەلتىرىپتى: «1921 جىلى سەمەي تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ابىكەي ساتباەۆ تۋعان اۋىلى دالباعا كەلىپ ءجۇرىپ, 16 جاستاعى الكەي حاقان ۇلىن كورىپ, ونى تەحنيكۋمعا وقۋعا ءتۇسىردى. وسى جەردە مۇحتار اۋەزوۆپەن تانىسادى. ول مۇقاڭا بىلمەككە دەگەن قۇمارلىعىمەن, جاستىعىنا قاراماستان گۋمانيتارلىق ماسەلەدە وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگىمەن قاتتى ۇنايدى. 1924 جىلى مۇحتار الكەيدى ءوزىنىڭ تۋعان جەرى شىڭعىستاۋعا قوناققا شاقىرادى. سوندا وزدەرىنىڭ ۋاقىتتى قالاي جاقسى وتكىزگەنىن, قۇماي تازىلارمەن قاسقىر اۋلاۋعا شىققاندارىن, الەكەڭ جىر قىلىپ ايتاتىن. الكەي تەحنيكۋمدى بىتىرگەن سوڭ مۇحتار ومار­حان ۇلى لەنينگرادتاعى گەرتسەن اتىن­داعى پەدينستيتۋتقا جولداما الىپ بەرەدى. كەيىن ءومىر-تىرشىلىكتىڭ ءار الۋان كەزەڭدەرىندە ولار دوستىق جۇبىن جازباي, ءبىر-بىرىنەن جاردەم-كومەگىن اياماي ءومىر ءسۇردى. ولار دۇنيەتانىمدا دا, قوعامدىق جانە ادەبي ۇدەرىستەردى تانىپ, ونى باعالاۋدا جانە بولجاۋدا دا وي-پىكىرلەرى ءبىر جەردەن شىعاتىن. ولاردىڭ قيماس دوستىعى مەن جاقسى قارىم-قاتىناسى 40 جىلعا سوزىلىپ, تەك 1961 جىلى مۇحاڭ قازا تاپقاننان كەيىن عانا ءۇزىلدى», دەپ جازىپتى («الكەي مارعۇلان تۋرالى ەستە­لىكتەر». 52-53 ب.).

ال مىنا وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان سۋرەتتە جالىنداپ تۇرعان – ەكى جاس, ەكى دوس. ءبىرى – قازاقتىڭ ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن مۇحتار اۋەزوۆ بولسا, قاسىنداعىسى – ۇلتتىق ارحەولوگيا اتاسى, جانكەشتى عالىم الكەي مارعۇلان. بۇل فوتو 1926 جىلى لەنينگرادتا تۇسىرىلگەن كورىنەدى.