ەڭبەكسىز ىرىس كىرمەيدى

قازىر ءبىر الاڭدا ميلليونعا جۋىق تاۋىق باعىلادى. 2015 جىلى تاعى دا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, ەكىنشى الاڭدى ىسكە قوسقان. قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە كوكجيەگى كەڭي تۇسكەن. بۇگىندە قۇس فابريكاسىندا 500-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. ورتاشا جالاقى 300 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىر جاقسىسى, كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ دەنى, ناقتىراق ايتساق, 99 پايىزى – ىرگەدەگى ستەپنياك ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى.

وندىرگەن ونىمدەرى سورەدە ىركى­لىپ كورگەن ەمەس. الماتى, استانا قالا­لارىندا 8 جىلدان بەرى وزدەرى­نىڭ ساۋ­دا ۇيلەرى جۇمىس ىستەيدى. ساپالى ونىمنەن اۋىز ءتيىپ كورگەن تۇتىنۋشىلار جارنامانى وزدەرى-اق جاساپ جاتىر. وبلىستى دا جۇمىرتقامەن, قۇس ەتىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى.

قۇس شارۋاشىلىعىنداعى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ازىق-ت ۇلىگى. كاسىپورىن باسشىلارى تىعىرىقتان شىعار وڭتايلى جولدى تاپقان. وزدەرىمەن ۇزاق جىل بايلانىس ورناتقان سەنىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمى بار. ءداندى داقىلدىڭ باعاسى قاي ۋاقىتتا ءتۇسىپ, قاي ۋاقىتتا كوتەرىلەتىنىن كۇنى بۇرىن بولجاپ وتىرادى. بيزنەستىڭ باستى شارتى دا – وسى. ايتسە دە, قۇس فابريكاسىنىڭ قويمالارىندا ءبىر ايلىق قور بولۋى كەرەك ەكەن. جالعىز ازىعى عانا ەمەس, ءدارى-دارمەگى دە, قىلاياعى جۇمىرتقا سالاتىن قوراپتارى دا. مىنە, وسىنداي ىجداعاتتىلىق ارقىلى ءۇزىلىسسىز, تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. 

باجايلاپ قاراساڭىز, قۇس شارۋا­شىلىعىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءۇشىن كوپ نارسە ىستەلۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, وڭىردە قۇس شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلايتىن جوعارى, ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارى جوق. ءوندىرىستى ورگە سۇيرەيتىن نەگىزگى سالانىڭ ءبىرى بولا تۇرا, نەگە كوڭىل بولىنبەي وتىرعانى تۇسىنىكسىز. شىنتۋايتىندا, شارۋاشىلىقتىڭ بۇل سالاسى ەلەكتر قۋاتىن كوپ تۇتىناتىن, قارجى اينالىمى بەلسەندى ءارى مول سالا. بۇگىندە كاسىپورىن زووتەحنيك, تەحنولوگ, ۆەتەرينارلارعا سۋساپ وتىر. نيەت ءبىلدىرىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىندەر جەتكىلىكتى. ىنتا-ىقىلاس بولعانىمەن, شارۋاشىلىقتىڭ قىر-سىرىن جەتە بىلمەگەن سوڭ ناتيجەلى ەڭبەك ەتۋ – قيىننىڭ قيىنى. كاسىپورىن باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قۇس شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مامانداردى وقىتاتىن وقۋ ورىندارىن دايىنداۋعا بولار ەدى.

– رەسەيدە بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنى بار, – دەيدى كاسىپورىن باسشىسى بوريس وزدوەۆ. – قوتىركولدە اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجى بار. كوللەدج باسشىلىعىنا قۇس شارۋاشىلىعى ماماندىعىن ەنگىزسە, ءوزىم-اق ءدارىس وقىپ, كومەكتەسەر ەدىم. ءتىپتى كومەگىمە اقى دا سۇرامايمىن. ال تاجىريبەدەن وتكىزۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ كاسىپورىندى پايدالانۋعا بولادى.

كاسىپورىن بولاشاق مامانداردى دايىنداۋعا وزدەرى دە ۇلەس قوسادى. كوللەدجدەگى ءبىلىم الۋشىلاردى وندى­رىستىك تاجىريبەدەن وتكىزەدى. ايتسە دە, اينالدىرعان 20 كۇننىڭ ىشىندە جان-جاقتى ءبىلىمدى مامان دايىنداۋ مۇمكىن بە؟ ءبىر قۋانارلىعى – كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىن ۆەتەرينار دارىگەر, ينجەنەر ءتارىزدى مامانداردىڭ تاجىريبەسى مول, بىلىگى وتە جوعارى. كاسىپورىن باسشىسى ايتىپ وتىرعانداي, مامان دايارلاۋدىڭ توتە جولى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ سەكىلدى.

ەندىگى ءبىر ماسەلە – سۋبسيديا. سوڭعى 2-3 جىل كولەمىندە كاسىپورىن مەملەكەتتەن سۋب­­سيديا الىپ كورگەن ەمەس. سوندىقتان ونىم­دەرىن الەۋمەتتىك باعا­مەن ساتا المايدى.

– مەملەكەت سۋبسيديا بەرمەگەندىكتەن تومەن باعاعا ساتىڭدار دەپ تالاپ قويا المايدى, – دەيدى كاسىپورىن ديرەكتورى. – سىرتتاي قاراعاندا, كاسىپورىن تابىستى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق جىل سوڭىندا 5-6 پايىز عانا تابىس تابامىز. سونىڭ وزىنە قۋانامىز. بۇل كوپ قاراجات ەمەس. ماعان بانكتەردىڭ پايىزدىق ۇستەمەسى مۇلدە تۇسىنىكسىز. جىلدىق 20-22 پايىز وسىممەن قالاي جۇمىس ىستەۋگە بولادى؟

وزىندىك قۇنىنىڭ قالىپتاسۋىن دا ەسەپتەپ كوردىك. راسىمەن, شىعىن شاش­ەتەكتەن. نەسيەلەرىن تولەۋ ءوز الدىنا, قۇسقا قاجەتتى دارۋمەندى شەتەلدەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ەلىمىزدە مۇنداي دارۋمەندەر وندىرىلمەيدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, دارۋمەننىڭ ساپاسىن انىقتايتىن زەرتحانا دا جوق. ۆاليۋتا باعامى قۇبىلعان سايىن دارۋمەننىڭ دە باعاسى وزگەرىپ تۇرادى.

– ەلىمىزدە 35 جۇمىرتقا فابريكاسى بار. ىشكى نارىقتا, ارينە, باسەكە­لەستىك بار, – دەيدى بوريس وزدوەۆ. – ايتسە دە, سىرتتان كەلەتىن ءونىمنىڭ اسەرى ۇلكەن. رەسەيدە ءونىمنىڭ بۇل ءتۇرى ارزان. شەكارالاس ايماقتا رەسەيلىك قۇس فابري­كا­سىنىڭ سەگىزى جۇمىس ىستەپ تۇر. مىنە, بۇل جاي دا ءبىزدىڭ نارىققا اسەر ەتەدى.

تاعى ءبىر ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاڭالىق, انشەيىندە ەشكىمگە قاجەتى جوق بولىپ كورىنەتىن قۇس ساڭعىرىعى. كاسىپورىن تاۋلىگىنە 100-120 توننا قۇس ساڭعىرىعىن شىعارادى. قازىر جاڭالىققا جانى قۇمار كاسىپورىن باسشىلارى قۇس ساڭ­عىرىعىنان تىڭايتقىش جاساۋدىڭ جولىن تاپقان. بەس جىل بويعى ىزدەنىس زايا كەتپەپتى. اۋەلى تەحنولوگياسىن ىزدەگەن. قۇس ساڭعىرىعىن ساقتايتىن ورىن ازىرلەپتى. جاڭالىقتى تىر­­كەتكەننەن كەيىن نەمىس قۇرىلعىسىن, ­ارناۋلى اسپاپتى ساتىپ العان. استانا­داعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرو­تەح­­ني­­كالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­­دارىمەن بايلانىس ورناتقان. اقىر سوڭىن­دا تىڭايتقىشتى وزدەرىنىڭ ەگىستىك القاپتارىنا سىڭىرگەن.

– بيىل ىلعال مول بولدى, استىق تا جاقسى شىقتى, – دەيدى كاسىپورىن باسشىسى. – بىزگە قۇس ازىعىن دايىنداپ بەرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمى مەن 5-6 جىل تاجىريبە وتكىز­دىك. ناتيجەسىن بيىل كورىپ وتىرمىز. كومباينشى دەستەنى باستىرعان كەزدە تۇسىرىلگەن بەينەباياندى ماعان جىبەرىپ وتىرادى. شىعىمدىلىعى ادام ايتسا نانعىسىز. گەكتار بەرەكەسى 60 تسەنتنەردەن اينالىپ جاتىر. بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جەتىستىك. سوڭعى 5-6 جىل قۇرعاقشىلىق بولدى دا, ويلاپ تاپقان تىڭايتقىشىمىز ايتا قالارلىقتاي ناتيجە بەرە قويعان جوق. شىن قۋاتىن ەندى كورسەتىپ وتىر.

كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ ەسەپ­تەۋىنە قاراعاندا, قۇس ساڭعىرىعىنان تاپقان پايدانىڭ ءوزى شىعىننىڭ جارتىسىن جابۋعا جەتىپ جاتىر. تەك ءبىر قيىنى – تىڭايتقىشتى تۇينەكتەپ, جۇمىرلاۋ. ايتپەسە, ۇنتاق كۇيىندە تاسىمالداۋ قيىن. قازىر قىتاي, رەسەي مەن ەۋروپانىڭ وسى تاراپتاعى جەتىستىگىن زەرتتەۋ ۇستىندە.

ەندىگى ءبىر ماسەلە, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە يە بولۋ. قۇس فابريكاسىن­داعى قاجەتتى قۇرىلعىلار نيدەرلاند پەن گەر­­­مانيا­نىكى. جۇمىستىڭ ءبارى اۆتومات­تاندىرىلعان. جۇمىرتقاعا ەشكىم قول تيگىزبەيدى. لەنتا ارقىلى جىلجىپ وتىرىپ, ىرىكتەيتىن قۇرىلعىعا جەتكەن سوڭ وڭدەلەدى. بۇگىندە 1 ملن-نان استام تاۋىق باعىپ وتىرعان فابريكاداعى قۇستىڭ دەنى نەمىستىڭ سۋپەرنيك تۇقىمى ەكەن. بۇل تۇقىمنىڭ ارتىقشىلىعى, ازىق-ت ۇلىگى, دارۋمەنى تالاپقا ساي بولسا, جۇمىرتقانى دا مولىنان بەرەدى. مەرزىمى جەتكەن سوڭ تاۋىقتار ەتكە وتكىزىلەدى. كيلوسى 200 تەڭگەنىڭ كولەمىندە عانا.

كاسىپورىن جۇمىسشىلارى تەگىن تاماقتانادى. وتاۋ قۇرىپ جاتسا, 350 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ءبىر مەزگىلدىك كو­مەك بەرىلەدى. قايعى-قاسىرەتتە دە سولاي. بيىل جاس ماماندارعا ارنالعان ­20 پاتەرلىك جايلى جاتاقحانا سالىنىپتى. «مەكتەپكە جول» اكتسياسىنا ۇزبەي قاتىسادى. جۇمىسشىلارعا سىياقى بەرىلەدى. سوڭعى 4 جىل بويى ەڭبەكاقى تۇراقتى ارتىپ كەلەدى.

اقمولا وبلىسى,

ءبىرجان سال اۋدانى