تاياۋدا «Mazmundama» باسپاسىنان بەلگىلى شىعىستانۋشى, اۋدارماشى, پروزاشى قالبان ىنتىحان ۇلىنىڭ ء«امىرشىنىڭ ءتۇسى» اتتى تاريحي دەرەكتى رومانى جارىق كوردى (2024 جىل, 232 ب.).
ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى II عاسىر مەن I عاسىر ارالىعىندا ەجەلگى قىتايدىڭ حان ديناستياسى كۇشەيىپ, قۋاتتى يمپەريا قۇرعانى ءمالىم. ەل بولىپ, ەتەك-جەڭىن جيناعان يمپەريا پاتشاسى حان ۋ-دي كورشىلەس عۇن, ءۇيسىن, ساق تايپالارىن وزىنە قالاي باعىندىرۋدىڭ جولىن قاراستىرا باستايدى. سول كەزدە حان ەلىندە جىلقى تاپشى ەكەن دە, كورشىلەس عۇن ەلى ولارعا ەشقاشان جىلقى بەرمەيتىن كورىنەدى. سوعىسقا جارايتىن جىلقى ىزدەگەن پاتشا تالاي ەلگە ەلشى اتتاندىرىپ, قىز بەرىپ, قۇداندالىق قاتىناس ورناتىپ, سارايىنا جىلقى جيناتادى. ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءامىرشى قيتۇرقى ايلا-تاسىلدەرگە دە باردى.
ء«امىرشىنىڭ ءتۇسى» اتتى بۇل شىعارمانىڭ اۋەلگى جەلىسى ەجەلگى حان ەلى پاتشاسىنىڭ ءتۇس جورىتۋىنان باستاۋ الىپ, سول نەگىزدە وربىگەن قىم-قۋىت, شىتىرمان وقيعالار دالەلدى شىندىقتارمەن باياندالادى.
ەجەلگى ساۋدا جولىن (بۇگىنگى جىبەك جولى) العاش كىمدەردىڭ اشقانى تۋرالى دا تاريحي دەرەكتەر وسى شىعارمادا ءبىرشاما باياندالادى.
عۇن, ءۇيسىن, ساق جۇرتى ەجەلگى حۋاشياعا (قىتاي) قالاي توتەپ بەرگەنى دە – سول زاماننىڭ تاريحي شىندىعى. شىعارمادا ساتقىندىق, ايلاكەرلىك, اڭقاۋلىق سياقتى مىنەزدەر دە كەيىپكەرلەردىڭ ءتۋابىتتى بولمىسىمەن ايشىقتالعان.
مازمۇنى مول ماعلۇمات بەرەتىن بۇل كىتاپتىڭ ماڭىزى زور دەپ ويلايمىز. تارتىمدى سيۋجەتى وقىرمان قاۋىمدى بىردەن قىزىقتىرىپ, باۋراپ اكەتەدى. مىسالى ء«تۇس», «سۇلۋ بيە ايلاسى», «شاقىرىلماعان قوناق» سىندى تاراۋشالاردا تارتىستى وقيعالار تارتىمدى سۋرەتتەلگەن.
وقىرمان اتالعان كىتاپتان جازۋشى, اۋدارماشى قالبان ىنتىحان ۇلىنىڭ تاريحي دەرەكتى رومان جازۋداعى قولتاڭباسىن, ىزدەنىسىن بايقايدى. تۋىندىدا ەجەلگى قىتايداعى حان يمپەرياسىنىڭ ب.ز.د. II عاسىر ارالىعىندا كۇشەيىپ, قۋاتتى يمپەرياعا اينالعان كەزەڭى سۋرەتتەلەدى. كىتاپتا قىتاي تاريحىنداعى ۇلى يمپەراتورلاردىڭ ءبىرى بولعان حان ۋ-ءديدىڭ بەينەسى جان-جاقتى اشىلىپ, ونىڭ كورشىلەس عۇن, ءۇيسىن, ساق ەلىن باعىندىرۋداعى ايلا-شارعىسى, قيتۇرقى ارەكەتى كوركەمدىك شىندىقپەن باياندالعان. رومان اۆتورى وقىرمانعا قىزىقتى وقيعالاردى كوركەم شىعارما تالابىنا ساي شىنايى تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە جەتكىزەدى.
شالقار قاسەكين,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى
كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى